Tíminn - 07.01.1973, Síða 8

stæð, þegar litið er um öxl og þess
gætt, við hvað menn áttu að búa
fyrrum. Og ef við litum á ástandið
hérna hjá okkur á Islandi, held ég,
að ekki fari á milli mála, að þar
hafi þróunin orðið mjög jákvæð,
þegar á heildina er litið. Það er
ekki neitt saman berandi, hvernig
hér er umhorfs nú eða var fyrir
einum fimmtiu árum, og jafnvel
þótt ekki sé farið nærri svo langt
aftur i timann. Það veit hvert
mannsbarn, að hér hefur blátt
áfram orðið bylting i þjóðlifinu, ef
maður má nota það orð. Vitan-
lega hefur þar margt komið til, en
ég vil halda þvi fram, að sam-
vinnuhreyfingin hafi átt sinn þátt
i þvi öllu. Ef við til dæmis tökum
atvinnuuppbygginguna i landinu,
þá er hlutur samvinnuhreyfing-
arinnar þarekki litill, en það staf-
ar aftur af þvi, hve geysifjölþætt
starfsemi hreyfingarinnar er.
Þegar ég hef verið að ræða um
starfsemi samvinnuhreyfingar-
innar islenzku, bæði hér heima og
erlendis, hef ég jafnan lagt
áhcrzlu á það, aö hún er nokkuð
sérstæð, meðal annars að þvi
leyti, að hér eru framleiðendur og
neytendur saman innan hreyfing-
arinnar, en viðast hvar i öðrum
löndum er þvi á annan veg háttað,
að minnsta kosti i nágrannaiönd-
um okkar. Eina landiö, sem ef til
vill mætti segja að væri dálitið
likt á vegi statt og við að þessu
leyti, er tsrael, en eins og kunnugt
er, þá er samvinnuhreyfingin
mjög rikur þáttur i þjóðlifi
tsraelsmanna og er þar afar fjöl-
þælt.
En svo ég snúi mér aftur að
okkur, hérna á tslandi, þá höfum
við að sjálfsögðu orðið fyrir ýms-
um vonbrigðum á liðnum árum
og áratugum, og þarf engum á
óvart að koma, enda eru þau
hvorki fleiri né stærri en aðrir
hafa orðið aö sætta sig við. Eins
og alkunnugt er, þá eru sveiflurn-
ar i islenzku efnahagslifi slikar,
að segja má, að þar gæti sifellt
flóðs og fjöru. Þessi sjávarföll
fara auðvitaðekki framhjá þeim,
sem hala með höndum einhvers
konar rekstur, og má nærri geta,
að við i samvinnuhreyfingunni
veröum ekki siöur fyrir þeim en
aðrir.
— Nú hefur uppbygging á veg-
um samvinnuhreyfingarinnar
verið geysimikil.
— Þaö er alveg rétt. Uppbygg-
ingin hefur verið mikil og á siðari
árum hefur hreylingin færzt i
aukana og eflt starfsemi sina á
margan hátt.
Núna er hún einn stærsti inn-
flytjandi landsins, hún er einhver
stærsti iðnrekandi i landinu, og
hún er meðal stærstu úlllytjenda.
— En hafa hin einstöku kaupfé-
lög eflzt að sama skapi og sam-
vinnuhreyfingin sem heild?
— Já, þar hefur þróunin að sinu
leyti orðið mjög svipuð. A vegum
kauplelaganna hefur átt sér stað
geysimikil uppbygging og starf-
semin hefur aukizt ár frá ári. En
auðvitað eru kauplelögin undir
sömu sök seld og við að þvi leyti,
að hagur þeirra gengur upp og
niður, eftir þvi, hvernig árar i
þjóðlifinu yfirleitt.
Vonirnar
rættust —
og meira til
— Það fer vist ekki á milli
mála, að samvinnuhreyfingin
hefur staðið undir þeim vonum,
sem l'orystumennirnir kunna að
hafa alið með sér — þótt við vitum
þær ekki allar.
— Um það vil ég ekkert segja.
Þegar gömlu Þingeymgarnir
voru að koma á fót fyrsta kaupfé-
laginu, geri ég ekki ráð fyrir. að
þeir hal'i gcrt sér neina grein fyrir
þvi, hve geysiör framþróun þjóð-
félagsins yrði, þegar kæmi fram á
siðari hluta tuttugustu aldar,
enda ekki viö þvi að búast. Á
þeirra dögum var þjóðin ekki einu
sinni sjálfstæð, hvað þá að farið
væri aö hilla undir þá tæknibylt-
ingu og f jármálaveltu, sem
seirina varð. En ég held, að sam-
vinnuhreyfingin hafi haft jákvæð
áhril' á almenna uppbyggingu at-
vinnu- og þjóðlifs i landinu á
undanförnum áratugum og
þannig átt stóran þátt i að byggja
hér upp það velferðarriki, sem
við eigum nú við að búa og allir
þekkja. Auðvitað hafa þar einnig
margir aðrir komið við sögu, og
efalaust hefðum við lika getað
gert betur en raun er á.
Vandamál
dagsins
— Já, það var nú einmitt þetta,
sem ég átti við með spurningunni,
að samvinnuhreyfingin hefði
íyllilega haldið til jafns við aðrar
hliðstæðar stofnanir i þjóðfélag-
inu.
En hvað er helzt að frétta af þvi
ári, sem nú alveg nýlega hefur
kvatt okkur?
— Áriö 1972 var að sumu leyti
erfitt ár, rekstrarlega séð. Þrjú
árin þar á undan voru fremur
hagstæð fyrir rekstur Sambands-
ins og hinna stærri kaupfélaga.
En á síðasta ári urðu nokkur
þáttaskil, meðal annars vegna
þess, að allur rekstrarkostnaður
hækkaði mjög mikið. Og það kvað
svo rammt að þessu, að i sumum
greinum setti það reksturinn blátt
áfram úr skorðum. Þótt við vitum
ekki nú endanlegar tölur um
rekstraralkomu fyrir árið 1972, er
það þó Ijóst, að hún er miklum
mun lakari en hún var árið áður.
Tekjurnar hafa alls ekki aukizt i
samræmi við þann mikla þunga,
sem orðinn er i rekstrarkostnað-
inum.
— 1 hvaða greinum er það aðal-
lega, sem reksturinn hefur versn-
að svo mjög?
— Þarna er fyrst og fremst um
að ræða iðnaðinn og skipa-
reksturinn. t þessum greinum
hefur ástandið versnað verulega.
í verzluninni, aftur á móti, hefur
verið hægt að ná aukinni sölu og
með þvi móti að ná inn tekjum til
þess að vega að nokkru á móti
hækkandi reksturskostnaði.
— Það er kannski of flókið mál
að gera i blaðaviðtali grein fyrir
orsökum þessara rekstrarerfið-
leika?
— Ég held.að það fari ekki á
milli mála, að afkoma almenn-
ings á tslandi hafi verið mjög góð
á árinu 1972. Kaupgetan var mjög
mikil eins og allir vita, og þegar
þannig er, og ýmis undirstöðuat-
vinnufyrirtæki þjóðarinnar eru
rekin með halla, þá er mikil hætta
á feröum, að minu áliti. Ég held,
að stjórnmálamennirnir þurfi að
gera sér grein fyrir þessu, þvi
það veltur á miklu, þegar horft er
til framtiðarinnar. Spurningin er
um það, hvort við viljum halda
áfram þeirri uppbyggingu, sem
hér hefur orðið á umliðnum árum
og áratugum. Ef við viljum halda
henni áfram, verðum við að sjálf-
sögðu að búa svo að atvinnu-
rekstri landsmanna, að hann sé
fær um að standa undir þeim
framförum, sem við öll óskum
áreiðanlega eftir.
Gengis-
fellingin
— Nú hafa nýlega verið gerðar
efnahagsráðstafanir, sem vafa-
laust eru nokkuð skiptar skoðanir
um.
Hvernig heldur þú,að þær muni
verka á hag og rekstur Sam-
bandsins?
— Þessar nýju efnahagsráð-
stafanir eru að minu áliti afleið-
ingar af þvi, sem áður hafði gerzt.
Það er nú að visu ekkert nýtt hjá
okkur tslendingum að standa
frammi fyrir þvi á haustnóttum
eða þegar liður að jólum, að gera
þurfi ráðstafanir i efnahagsmál-
um. Ég held nú satt að segja, að
það ætti að vera verkefni stjórn-
málamanna og hagfræöinga að
rannsaka efnahagssögu siðustu
tuttugu og fimm ára, eða svo, og
brjóta siðan til mergjar þær
ástæður, sem til þess liggja, að
gripa hefur þurft til gengislækk-
ana oft með stuttu millibili. Ég
held, að það væri mjög hollt fyrir
almenning, ef hægt væri að fá
hlutlausa athugun á þeim málum.
Ég held nefnilega, að almenning-
ur geri sér ekki alltaf grein fyrir
vissum lögmálum i efnahagslif-
inu, sem reyndar er ekki heldur
von.
En þú spurðir, hvernig þessar
nýju ráðstafanir myndu verka á
hag og rekstur Sambandsins.
Áhrif þeirra verða nú vist bæði
jákvæð. og neikv. En ef við vilj-
um byrja á jákvæðu hliðinni, þá
er það iðnaður okkar. Eftir
gengisbre'ytinguna ætti staða
hans að batna, bæði hvað varðar
útflutning og einnig samkeppnis-
aðstöðu hans gagnvart innfluttum
iðnaðarvörum. Hvort þessi geng-
isbreyting nægir til þess að rétta
iðnaðinn við, skal ósagt látið, en
við höfum staðið frammi fyrir þvi
i útflutningsiðnaðinum, að verð-
lag á okkar útflutningsiðnaðar-
vörum hefur litið hækkað á
undanförnum árum á sama tima
og kostnaður hefur margfaldazt.
Þetta hefur myndað mikla
klemmu.
Gengisbreytingin ætti einnig að
bæta hag frystihúsanna, en sá
þáttur er orðinn mjög veigamikill
i starfsemi samvinnuhreyfingar-
innar. Þetta er sem sagt jákvætt,
ef ekki fylgir neinn böggull
skammrifi, sem ekki skal spáð
um nú.
En þá er það neikvæða hliðin.
Rekstrarkostnaður hækkar. Eftir
að gengisbreyting hefur átt sér
stað, þarf meira fé i reksturinn,
og það er mjög neikvætt. En
varðandi þessar efnahagsráð-
stafanir, sem nú hafa verið gerð-
ar og við höfum verið að ræða, tel
ég.að öllu máli skipti, að hin efna-
hagslega svikamylla, visitalan —
eins og hún er saman sett hér á
landi — fái ekki að halda áfram
að mala. Það er hið stóra atriði
okkar efnahagsmála, ef hægt
væri að stöðva þessar endalausu
vixlhækkanir verðlags og kaup-
gjalds. Það væri betur.að um það
næðist samstaða á milli stjórn-
valda og vinnustétta.
Verðbólgu-
vandi og
fræðslumál
— Við erum nú búnir að gera
fortið og nútið nokkur skil. En
hvaða verkefni telur þú brýnust i
næstu framtið?
— f sambandi við þessa spurn-
ingu langar mig að minnast á það
verkefnið, sem brýnast er og
stærst og er reyndar verk þjóðar-
innar allrar, en það er að gera allt,
sem unnt er, til þess að stöðva
verðbólguna. Hún er efnahags-
legum framförum á Islandi mikill
Þrándur i Götu og getur hæglega
valdið stórslysi, ef ekki tekst að
fóta sig i tima. Ef tekst að stöðva
verðbólguna, verður hægt að
standa miklu betur að uppbygg-
ingu atvinnulifsins i landinu. Og
ég held meira að segja lika, að
Framkvæmdastjórn á fundi, auk aðalféhirðis. Talið frá vinstri:
Þórhallur Björnsson, aðalfchiröir (A ekki sæti i framkvæmdastjórn) Jón Þór Jóhannsson, frkv.stj. véladeildar Hjalti Pálsson, framkv.stj.
innflutningsdeildar Hjörtur Iljartar, framkv.stj. skipadeildar Erlendur Einarsson, forstjóri Harry O. Frederiksen, framkv.stj.
iðnaðardeiidar,Agnar Tryggvason, framkv. búvörudeildar. Sigurður Markússon, framkv.stj. skipulagsdeildar Guðjón B. ólafsson, fram-
kv.stj. sjávarafurðadeildar. Timamyndir. Gunnar.