Tíminn - 07.01.1973, Side 18

18
TÍIWINN
Sunnudagur 7. janúar 1973
Menn 09 málefni
Styrjöldin í Víetnam
og skoðanafrelsið
Þannig skiptir Freedom Ilouse heiminum í frjáls, ófrjáls, hálffrjáls riki og riki, þar sem hvitir eru frjálsir, en svartir ekki. Sjá nánar í
greininni.
Loftárásirnar á
borgir Norður-
Víetnam
bað er venja um áramót, að
menn reyni að glöggva sig á
ástandi og horfum, bæði á sviði
alþjóðamála og innanlandsmála.
Vafalitið hefði árið 1972 verið tal-
ið gott ár á sviði alþjóðamála og
þótt bera vott um batnandi og
friðvænlegri horfur, ef Banda-
rikjastjórn hefði ekki hafið loft-
árásir á borgir og bæi i Norður-
Vietnam um jólaleytið. Arásir
þessar mæltust hvarvetna illa
fyrir og kollvörpuðu hjá flestum
þeirri trú á breytta utanrikis-
stefnu Bandarikjaforseta, sem
ferðir hans til Peking og Moskvu
höfðu vakið fyrr á árinu. Grand-
varir menn, eins og tveir leiðtog-
ar Verkamannaflokksins brezka,
Roy Jenkins og Richard Cross-
man, liktu þeim við hin verstu
verk, sem hefðu verið unnin á sið-
ari timum. Roy Jenkins, leiðtogi
hægri arms flokksins, skrifaði
Heath forsætisráðherra bréf, þar
sem hann hvatti hann til að mót-
mæla loftárásunum harðlega,
enda væru þær i röð kaldrifjuð-
ustu óhæfuverka i sögu siðari
tima. Richard Corssman hélt þvi
fram i blaðagrein, að samkvæmt
túlkun bandariskra og brezkra
dómara, sem skipuðu Nurnberg-
dóminn, hefði Nixon gert sig sek-
an um samskonar óhæfuverk og
leiðtogar nazista voru dæmdir
fyrir. Af hálfu fulltrúa allra
stjórnmálaflokka i Sviþjóð,
Noregi og Kanada voru loft-
árásirnar harðlega fordæmdar og
skorað á Bandarikjastjórn aö
hætta þeim. Viða um heim voru
haldnir öflugir mótmælafundir. I
frjálsum löndum hefur ekki risið
öllu öflugri mótmælaalda siðan
Rússar réðust inn i Tékkðsló-
vakiu.
Það setti enn óhugnanlegri svip
á þessar árásir, að helzti
samningamaður Bandarikja-
stjórar, Kissinger, hafði tilkynnt
á blaðamannafundi 26. október
siðastl. eða skömmu fyrir for-
setakosningarnar, að búið væri að
ná samkomulagi við stórn Norð-
ur-Vietnam um vopnahlé og væri
ekki eftir að jafna nema minni-
háttar ágreiningsatriði. Friður i
Vietnam væri þvi alveg á næsta
leiti. Eftir kosningarnar virðast'
Bandarikjamenn svo hafa sett
fram ný skilyrði og gripið til loft-
árásanna, þegar ekki var fallizt á
þau.
Nixon lætur undan
En þótt mótmælin væru hörð i
öllum frjálsum löndum utan
Bandarikjanna, voru þau hvergi
harðari en i Bandarikjunum
sjálfum. Fyrst riðu leiðtogar
kirkjufélaganna á vaðið og mót-
mæUu árásunum harðlega.
Kirkjufélögin i Bandarikjunum
eru frjálsar stofnanir og láta oft
rösklega til sin taka, þegar um
mannúðarmál og mannréttinda-
mál er að ræða, og mætti islenzka
kirkjan mikið af þeim læra. Mest
létu þó ýmsir þingmenn þetta til
sin taka og það ekki eingöngu i
hópi demokrata, heldur lika i
flokki Nixons. Svo öflug var and-
spyrna þingmanna, studd af
sterku almenningsáliti, að allar
horfur voru á, að það yrði fyrsta
verk þingsins eftir að það kæmi
saraan til nýs fundar eftir
áramótin að stöðva allar fjár-
veitingar til styrjaldarreksturs i
Vietnam, ef loftárásunum væri
ekki tafarlaúst hætt. Fyrir þessu
gugnaði Nixon. Loftárásum
Bandarikjamanna á borgir og bæi
i Vietnam var þvi hætt rétt fyrir
áramótin og tilkynnt, að friðar-
viðræður yrðu hafnar að nýju.
Mikilvægi frelsisins
Það hefur sýnt sig vel i sam-
bandi við framangreint mál, hve
voldugt almenningsálitið getur
verið i þeim löndum, þar sem al-
menningi og samtökum hans er
mögulegt að tjá sig i ræðu og riti.
Sennilega myndu loftárásirnar á
borgir og bæi i N.-Vietnam enn
halda áfram, ef almenningsálitið
i hinum frjálsu löndum — og þó
einkum i Bandarikjunum sjálfum
— hefði ekki gripið jafn öfluglega
i taumana og raun varð á.
Vonandi verður sigur al-
menningsálitsins i þessu máli til
þess að vopnahlé og friður kemst
loks á i Vietnam. Að dómi meiri-
hluta þingmanna i Washington,
virðist það samkomulag, sem
Bandarikjamenn áttu kost á 26.
október, vera vel viðunanlegt fyr-
ir þá, eins og komið er, en stjórn
Norður-Vietnam hefur alltaf lýst
sig reiðubúna til að undirrita það.
Ófrjáls alþýða
Þvi miður er það ekki nema i
tiltölulega fáum löndum, sem al-
menningsálitið á þess kost að tjá
sig á þann hátt, að það geti haft
veruleg áhrif á valdhafa. Þannig
átti rússneskur almenningur ekki
kost á að tjá sig, án fyrirmæla og
aðhalds frá valdhöfunum, þegar
rússneskur her réðist inn i Ung-
verjaland og Tékkoslóvakiu, og
sama gilti um kinverskan al-
menning, þegar kinverskur her
réöist inn i Tibet. Fjöldafundir,
sem voru haldnir i Sovétrikjunum
og Kina i sambandi við þessar
hernaðaraðgerðir, þar sem lýst
var stuðningi við þær, voru ekki
sprottnar af frumkvæði almenn-
ings, heldur var efnt til þeirra af
valdhöfunum sjálfum og almenn-
ingur dansaði eftir pipu þeirra.
Alllur mótþrói gegn sliku vald —
boði hefði getað reynzt áhættu-
samur, svo að ekki sé meira sagt.
Sérstök stofnun, sem nefnir sig
Freedom House, hefur starfað i
Bandarikjunum um 30 ára skeið.
Verkefni hennar er m.a. að fylgj-
ast með þvi hver sé staða frelsis-
ins i heiminum og hvar almenn-
ingur hafi möguleika til áhrifa á
stjórnarfarið á grundvelli
frjálsra kosninga, málfrelsis og
ritfrelsis. Reynt er að semja
álitsgerðir um þetta á sem hlut-
lausastan hátt og fylgja sérstakri
sérfræðilegri einkunnargjöf. Að
sjálfsögðu koma hér mörg atriði
til greina. M.a. verður að reyna
að vega og meta, hvert hið raun-
verulega frelsi manna er, en
leggja ekki til grundvallar lög og
fyrirmæli, sem gilda ekki nema á
pappirnum. 1 ljósi þess, að hér
getur oft verið um vandasamt
mat að ræða, verður að meta
skýrslur þessarar stofnunar.
Frjálsu ríkin
Freedon House birti skömmu
fyrir áramótin skýrslu um stöðu
frelsis og lýðræðir i heiminum,
samkvæmt hinu sérstaka mati
stofnunarinnar. Samkvæmt þess-
ari skýrslu rikir ófrelsi og ein-
ræðissinnað stjórnarfar i löndum,
þarsem tveir þriðju hlutar mann-
kynsins búa. Samkvæmt niður-
stöðu stofnunarinnar er aðeins
eitt riki i Afriku, Gambia, þar
sem frelsi rikir, og fimm i Asiu
þ.e. Indland, tsrael, Japan,
Svilanka, Ceylon og Libanon. I
Suður-Ameriku eru löndin þrjú
eða Chile, Colombia, og
Venezuela. Þá eru nokkur smá-
riki i Mið-Ameriku talin i þessum
flokki. Flest eru hin frjálsu riki i
Vestur-Evrópu eða öll rikin þar
að þremur undanskildum, þ.e.
Spáni, Portúgal og Grikklandi. t
Norður-Ameriku er Bandarikin
og Kanada i hópi þessara rikja.
Auk framantalinna rikja koma
svo Astralia og Nýja-Sjáland.
t öllum öðrum löndum rikir
ófrelsi að meira eða minna leyti,
þ.e. að þar er ekki málfrelsi, eða
ritfrelsi, nema þá að takmörkuðu
leyti, og þar fara ekki fram
frjálsar kosningar. Almenningur
hefurþar ekki nema takmarkaða
möguleika til að láta skoðanir
sinar i ljós. Rikisvaldið er i hönd-
um eins flokks eða i höndum hers-
ins og andstæðingunum er mein-
að að fella stjórnina á lýðræðis-
legan hátt.
Að sjálfsögðu hafa ýmsir sitt-
hvað við þessa skýrslu að athuga.
Menn eru t.d. ekki á einu máli
um, hvernig meta eigi rétt til
málfrelsis og skoðanamyndunar.
Það getur t.d. haft mikil áhrif, ef
voldugir fjölmiðlar eru eign
einkaaðila, sem beita þeim i þágu
ákveðinna skoðana. Samt hefur
þetta ekki eins mikil áhrif og ætla
mætti: T.d. vann Roosevelt fjór-
um sinnum kosningar i
Bandarikjunum, þótt hann hefði
öll aðalblöðin á móti sér.
Um það verður hins vegar ekki
deilt, að i þeim löndum, sem
Freedom House telur til frjálsra
landa, hefur almenningur meiri
möguleika til að tjá sig og hafa
áhrif á stjórnarhætti en i hinum
löndunum sem talin eru ófrjáls,
eða meira og minna ófrjáls. Hins
vegar getur það verið nokkuð
mismunandi, hve viðtækt frelsið
er i þeim löndum, sem talin eru
frjáls.
Aukin samskipti
t sambandi við hina fyrirhug-
uðu öryggismálaráðstefnu
Evrópu mun það vafalaust bera
mjög á góma, hvort stefnt skuli til
meira frjálsræðis i skiptum milli
þjóða. Það getur vel orðið eitt
helzta ágreiningsmálið. Vestrænu
rikin munu telja það mikilvægt til
að auka kynni og eyða tortryggni,
að frjálsræði til ferðalaga verði
aukið og að viss lönd útiloki ekki
erlend blöð eða reyni að trufla
erlendar útvarpsstöðvar, þar sem
slikt hindri eðlileg skoðanaskipti.
Móti þessu munu sennilega
kommúnistar beita séri Leiðtogar
þeirra hafa óttast hingað til , að
öll slik aukin skoðanaskipti geti
gert stjórnarkerfi þeirra ótraust-
ara i sessi. A þessu máli þurfa
vestrænu rikin aðhalda með festu
og lagni. Þeir þurfa að þoka þess-
um málum i rétta átt, en gera það
þó þannig, að það veki ekki óeðli-
legan ótta eða tortryggni hinna
austrænu valdhafa. A sama hátt
verða austanmenn að vinna
þannig, að sú tortryggni skapist
ekki meðal vestrænna stjórn-
málamanna, að fyrir austan-
mönnum vaki ekki annað en að
veikja varnir vestrænna þjóða, án
þess að láta nokkuö
i staðinn.
Ræða Bréznefs
Að undanförnu hafa erlendir
blaðamenn þótzt sjá þess ýmis
merki i löndum Austur-Evrópu,
að ráðamenn væru að herða
ýmiss konar eftirlit til að þrengja
andlegtfrelsiog hindra samskipti
við útlendinga. t Sovétrikjunum
hefur að sögn, verið tekið öllu
harðara á þeim, sem hafa gagn-
rýnt ýmsa þætti stjórnarfarsins,
og er þar einkum um skáld og
listamenn að ræða. 1 Austur-
Þýzkalandi hafa erlendir blaða-
menn einnig þótzt sjá merki þess,
að þar væri verið að hvetja al-
menning til þess að hafa sem
minnst samskipti við útlendinga.
Þetta hvort tveggja væri mjög
óheppilegt, ef rétt væri, og gæti
dregið úr þeim árangri, sem
menn hafa vænzt af samningum
milli þýzku rikjanna.
I tilefni af þessu er sérstök
ástæða til að fagna yfirlýsingu,
sem fólst i ræðu Bréznefs i tilefni
af fimmtiu ára afmæli Sovétrikj
anna. Hún var á þá leið, að Rúss-
ar vildu greiða fyrir auknum
ferðalögum milli landa og auka
hin mannlegu samskipti milli
þjóða Evrópu á annan hátt. Þar
kemur ekki sizt til greina skipti á
blöðum og bókum og samvinnu
fjölmiðla eins og sjónvarps og
hljóðvarps og hindrunarlaus
flutningurá efni þeirra. Allt, sem
stefnir i þessa átt, myndi áreiðan-
lega hjálpa til að bæta andrúms-
loftið og sambúðina. Vel má vera,
að breyting i þessum efnum geti
ekki gerzt i einu vetfangi, heldur
þurfi hún að koma i áföngum. Þá
getur orðið minni hætta á aftur-
kippi.
Friður í Víetnam
Til þess að koma þróun alþjóða-
mála aftur i það horf, sem var um
það leyti, er forsetakosningarnar
fóru fram I Bandarikjunum og
mestan þátt átti i sigri Nixons, er
nú ekkert mikilvægara en að frið-
ur komist á i Vietnam. Til þess
virðast nú öll skilyrði, ef sam-
komulagið frá 26. okt. er lagt til
grundvallar. Það myndi áreiðan-
lega auðvelda samkomulag og
sættir um mörg deiluefni önnur,
ef styrjöldinni i Vietnam lyki og
sá ágreiningur og tortryggni, sem
hefur fylgt henni, væri úr sög-
unni. Þess vegna verður þeim
viðræðum milli fulltrúa
Bandarikjanna og Norður-Viet-
nam, sem hafnar eru að nýju,
veitt óskipt athygli um allan
heim. 1 þessum efnum er ekki sizt
ástæða til að treysta á al-
menningsálitið i Bandarikjunum
og þingið i Washington.
Vonir manna um striðslok i
Vietnam eru nú öðru fremur
bundnar við það, að i Bandarikj-
unum nýtur almenningur
skoðanafrelsis og stjórnendurnir
komast ekki hjá þvi að taka tillit
til þess.
— Þ.Þ.