Tíminn - 07.01.1973, Síða 28

28
TÍMINN
Sunnudagur 7. janúar 1973
Kristjcm Friðriksson:
Valkostirnir
Formáli.
Flestum er kunnugt, að efna-
hagsráðstafanir standa nú fyrir
dyrum — og e.t.v. hafa þær að
nokkru þegar verið ákveðnar,
þegar sú ritsmið, sem hér fer á
eftir, kemur fyrir sjónir lesenda.
En hvort tveggja er, að ósennilegt
má telja, að ráðstafanirnar verði
svo luiiKomnar, aö þær þurfi ekki
fljótlega einhverrar endur-
skoðunar við — og mætti þá
hugsanlega hafa hliðsjón siðar af
þeim skoðunum, sem hér verða
settar fram, en einnig gæti komið
til greina að ákvarðanir drægjust
— að hluta til að minnsta kosti,
þannig að einhverjir gætu hug-
leitt ábendingar minar i sam-
bandi við ákvarðanatöku þá i
efnahagsmálum, sem nú virðist
óhjákvæmileg. I öllu falli geta
greinar sem þessi verið þáttur i
þágu frjálsrar skoðanamyndun-
ar.
Valkostanefndin.
! júli s.l. skipaði rikisstjórnin
hina svonefndu valkostanefnd. Sú
nefnd tók sér timann frá þvi i júli
til 5. des. til þess að vinna að gerð
valkostanna —eða hátt á fimmta
mánuð.
Ef rikisstjórn og alþingismenn
ætla sér svo að velja úr þessum
kostum á 5 dögum, eða svo, þá tel
ég hættu á, að ekki verði til verks-
ins vandað sem skyldi.
Ádeiluverð
vinnubrögð.
Valkostanefndin var skipuð
valinkunnum greindarmönnum
og lærdómsmönnum. 1 nefndinni
var þó enginn, sem hefur hlotiö þá
verkmenntun að hafa sjálfur
þurft að standa í atvinnurekstri
svo mér sé kunnugt. Þar var
r i
AC
kveikir
orku
SAMBAND ÍSLENZKRA
SAMVINNUFÉLAGA
Véladeild
ÁRMÚLA 3 REYKJAVÍK,
SÍMI 38900
heldur enginn, sem talizt gat sér-
stakur fulltrúi láglaunastétta.
Þetta val tel ég vafasamt, þvi
hversu vel sem menn eru lærðir á
bók — og jafnvel þó menn hafi
kynnzt vel vandamálum atvinnu-
rekstrar gegnum störf sin i opin-
bera þágu, er það aldrei það
sama og sú þekking, sem eigin
reynsla veitir.
Einnig tel ég ámælisvert,
hvernig umhugsunartima er skipt
milli nefndar og alþingismann-
anna, sem lokaorð eiga að segja
um málin. Ég tel einnig mjög
vafasamt að halda áliti valkosta-
nefndar leyndu, þannig að áhuga-
menn um efnahagsmál fái ekki
tækifæri til að segja álit sitt um
það áður en valkostur er tekinn.
Stærð vandans.
Þessu næst mun ég setja fram
ágizkanir minar um það, hver sé
stærö og umfang þess efnahags-
vanda, sem nú er við að fást.
Ég tala ekki um „litinn” vanda
eða „mikinn” vanda, heldur set
ég fram i tölum hina einstöku
þætti efnahagsvandans. Þetta
táknar ekki, að ég telji mig færan
um að setja þessar tölur fram af
neinni nákvæmni, heldur aðeins
eiga þær að tákna þá „stærðar-
gráðu”, ef svo má segja, sem ég
álit, að sé fyrir hendi — en að
sjálfsögðu eru þær sumar hverjar
æði ónákvæmar, m.a. af þvi, að
ég hef ekki fengið að sjá greinar-
gerð valkostanefndar.
Kaupgreiðslukostnaður at-
vinnuveganna hefur hækkað um
38 til 51% á siðustu mánuðum
„verðstöðvunar”. Hér er reikn-
aður inn i dæmið kostnaðarauki
af völdum aukinna trygginga —
af völdum vinnutimastyttingar og
lengds orlofs.
Þetta, ásamt verðhækkunum
erlendis hefur leitt af sér, að
verulegur hluti atvinnurekstrar á
tslandi leggst niður — eða lamast
innan skamms tima, ef ekkert er
að gert.
Skal nú sett fram i hinum
ágizkuðu tölum hver ég held að sé
stærðargráða hinna einstöku
þátta vandamálsins á árs grund-
velli — og ég undirstrika aftur, að
hér er um grófar tölur að ræða.
En ef ætti t.d. að leysa vandann
eingöngu með hækkun söluskatts
og brottnámi þeirrar hækkunar á
visitölu, þá þyrfti að viðhafa sam-
lagninu —ekki viðsfjarri þvi, sem
að framan er greint, og mætti þó
ef til vill minnka stærð vandans
vegna innbyrðis verkana niður i
4,500 milljónir.
Ef hvert visitölustig gæfi 440
milljónir (en það væri ekki skyn-
samlegt að reikna með meiri
tekjum af hverju stigi eftir hækk-
un), þá þyrfti að hækka söluskatt-
inn um 12 1/2% eða upp i 23 1/2
stig. Þetta tel ég auðvitað fjar-
stæðu að gera — og vafalaust
dettur engum það i hug — en ég
Kristján Friðriksson
slæ þessu fram til að sýna hversu
óhagkvæm lausn söluskattshækk-
un er.
Hækkun hvers söluskattsstigs
(sem ekki kemur inn i visitölu, en
þvi yrði að reikna með, þvi ann-
ars héldi skrúfan áfram upp á við
takmarkalaust og aðgerðin yrði
gagnslaus) mundi þrengja lifs-
kjörin um 0,7%. Heildar kjara-
skerðing yrði þvi 12,5x0,7 eða um
allt að 9% — og kæmi að mestu
jafnt niður á þeim lægst launuðu,
sem á þeim hálaunuðu, hlutfalls-
lega.
lOOOmilljónir.
lOOOmilljónir.
200 til 300 milljónir.
500 milljónir.
1.000 milljónir
2.500 milljónir,
Grein sú, sem hér
birtist, var send
Timanum 10. desem-
ber, þegar efnahags-
ráðstafanirnar voru i
deiglunni. Það varð að
samkomulagi milli höf-
1. Sjávarútveginn vantar um það bil,
2. Sjávarvöruiðnaðinn vantar aðrar
3. Útflutningsiðnaöinn vantar
(ef hann fengi skilyrði til vaxtar)
4. Stöðu samkeppnisiðnaðarins þarf að bæta um
5. Rikissjóð held ég að vanti um
6. Viðskiptajöfnuður vöru og þjónustu,
áætla ég, að yrði óhagstæður um
Er ég þá búinn að draga frá þá þætti hins óhagstæða viðskiptajöfnuð-
ar, sem eðlilegt er að skipa á bekk með varanlegum fjárfestingum,
svo hér er aðeins um að ræða þann hlutann, sem ekki má viðgangast
til lengdar.
7. Fjárfestingarsjóði áætla ég, að vanti 1.000 milljónir
Þessi tala er undirbyggð af
minnstri þekkingu eða upp-
lýsingaöflun af minni hálfu — og
hrein ágizkun. En i sambandi við
þessa tölu vil ég strax taka fram,
að ég tel að nauðsynlegt væri að
hægja ofurlitið á opinberum
framkvæmdum i bili, svo þær
kyndi ekki undir verðbólgunni.
Ég á þar t.d. við opinberar bygg-
ingar, vegalagnir, gatna- og hol-
ræsagerðir i bæjum, og þá um leið
raflagna- og hita- og vatnsveitu-
framkvæmdir, sem verða að vera
samfara gatnagerðafram-
kvæmdum.
Allar þessar framkvæmdir eru
nauðsynlegar — en hraði þeirra
þarf að fara eftir efnahagsstöð-
unni hverju sinni —. Þó að þær
þurfi alltaf að halda áfram, er
hyggilegt að nota þær að nokkru
sem jafnara i efnahagskerfinu.
Ef allir framangreindir liðir
væru lagðir saman, sem gera
þarf, að vissu marki.ef röng leið
yrði valin til að leysa vandann, þá
mundi efnahagsvandinn i heild
lita út fyrir að nema 5 til 6
milljörðum.
Þessi tala er þó villandi og allt-
of há vegna innbyrðis verkana
fjármálaþáttanna hverra á ann-
an, hvaða leið, sem farin yrði til
lausnar.
Bæði af þessum sökum, svo og
af þeim ástæðum, að söluskattur
er þvi erfiðari i innheimtu sem
hann er hærri, lýsi ég andstöðu
minni við allar söluskatts-
hækkanir og tel allar aðrar leiðir
skárri til úrlausnár efnahags-
vandanum.
Valkostirnir.
A skotspónum hef ég heyrt, að
valkostanefndin hafi reifað aðal-
lega þrjá möguleika til að leysa
efnahagsvandann eins og hann nú
blasir við.
Valkostur nr. 1.
Niðurfærsluleið.
Þessi kostur mundi vera fólginn
i þvi að lækka kaup allra launa-
manna i landinu. Ég hef heyrt
nefnd 10% i þvi sambandi, (ásamt
eftirgjöf á umsamdri kauphækk-
un á næsta ári um 6% — sem að
visu væri skynsamlegt að fresta)
Þessa leið tel ég ófæra af tveim
ástæðum aðallega,
A. Launamenn, og þá einkum lág-
launamenn, gætu aldrei sætt sig
við þessa lausn. Menn hafa gert
sinar áætlanir i samræmi við nú-
verandi kaupgreiðslur a.m.k.
Auk þess má nærri þvi fullyrða,
að kaup fæst aldrei lækkað — eins
og nú standa sakir, enda þótt fyrir
þessu séu örfá fordæmi (t.d.
1932).
B. 10% kauplækkun mundi heldur
ekki duga til að koma atvinnu-
rekstrinum á réttan kjöl, eftir að
launakostnaður (ekki bara laun)
hefur hækkaö um 38 til 52%, eins
og áður er frá greint. Ræði ég þvi
ekki þessa leið frekar.
Valkostur nr. 2.
Millifærsluleið.
Hér mun um að ræða blöndu af
söluskattshækkun (2%) og ein-
hverskonar innflutningsskatti
ásamt hækkun örfárra neyslu-
vara, sem teljast minna þarfleg-
ar.
Siðan yrði þeim fjármunum,
sem inn kæmu með þessum hætti,
deilt út til einhverra af þáttum at-
vinnulifsins, t.d. fiskveiða, fisk-
iðnaðar, útflutningsiðnaðar,
o.s.frv. Hætt er við, að sam-
keppnisiðnaðurinn yrði settur hjá
i þessu sambandi — samanber
fyrri reynslu. Hann mundi þvi
dragast saman, til ómetanlegs
þjóðhagslegs tjóns. Ýmsar grein-
ar hans eru nú smátt og smátt að
vaxa upp i það að geta orðið þátt-
takendur i gjaldeyrisöfluninni.
Hætt er við, að sú þróun mundi
stöðvast. En það er einmitt sam-
keppnisiðnaðurinn, sem þarf að
eflast — þvi i honum er fólginn
vaxtarbroddur efnahagslifsins i
framtiðinni. Hinn almenni iðnað-
ur er lika langstærsti atvinnu-
vegur landsmanna eins og m.a.
má sjá af þvi, að mannár i iðnaði,
að frátöldum bæði byggingaiðn-
aði og fiskiðnaði, mun nú vera um
15 til 16 þúsund, eða álika eins og i
fiskveiðum og landbúnaði saman-
lagt — auk þess, eins og áður seg-
ir, eru langmestir vaxtarmögu-
leikarnir á þessu sviði.
Ekki vil ég fullyrða, að leið nr.
2, millifærsluleiðin, sé með öllu
ófær til bráðabirgða, en hún hefur
ótal ókosti.
Hvernig á t.d. að skipta kökunni
svo réttlátt sé milli hinna ein-
stöku greina. Og hverskonar
ófæru er efnahagskerfið komið út
i, þegar allir eru farnir að styrkja
alla? Allir orðnir beiningamenn
hjá öllum — svo að segja — og
enginn veit hver baggann ber.
Metingur vex. Búinn er til jarð-
vegur fyrir aukna fjármála-spill-
ingu og stóraukið skrifstofuveldi.
Nei, millifærsluleiðin er slæm,
þótt e.t.v. mætti með harmkvæl-
um bjargast við hana sem bráða-
birgðaúrræði um skamman tima,
ef menn hafa ekki hug og dug til
að velja betri leið.
Valkostur nr. 3.
Gengisfelling,
sem ég hér eftir mun nefna
gengisstýfingu, eins og ég man,
að talað var um á minum ung-
dómsárum. Þá var talað um „að
stýfa krónuna”. Ég nota þetta
orðalag hér um það, sem um
skeið hefur verið nefnt gengisfell-
ing, til að greina frá þeirri leið,
sem ég mun ræða hér siðar i þess-
ari grein.
Gengisstýfingarleiðin hefur
margoft verið farin á undanförn-
um árum. Auðvitað er það rétt, að
oft hefur ekki verið um annað að
gera — en gengisstýfingu — þvi
þegar gengið er fallið innanlands,
þá verður fyrr eða siðar að færa
gengið út á við til samræmis. Að
öðrum kosti blæðir þjóöinni út
fjárhagslega. Þegar allt, sem
flutt er inn, er of ódýrt — en gjald-
eyrisaflendur fá of litið fyrir sinn
gjaldeyri, þá verður að gera sam-
ræmingu. Þessi leið hefur marga
kosti — og allt er betra en að búa
við ranga gengisskráningu.
En gengisstýfingin hefur ýmsa
ókosti — og reynslan af henni er
ekki nógu góð, þvi fljótt hefur
viljað sækja i sama horfið.
Hún hefur verið gerð i stórum
þrepum, þannig, að stökk-
breytingarnar hafa sett allt fjár-
undar og ritstjóra Tim-
ans, að greinin birtist
ekki þá þegar, en afrit
af henni var sent öllum
þingmönnum stjórnar-
flokkanna að ráði rit-
stjóra.
málakerfið úr skorðum. Verst
hefur þó verið, að gengis-
stýfingarnar hafa venjulega
komið of seint og stökkin þess-
vegna orðið stærri og meira trufl-
andi.
Hver gengisstýfing hefur, eins
og málum er hér háttað, borið i
sér sprotann að nýrri stýfingu
o.s.lrv.
Meginorsök þess, hvað gengis-
stýfingarnar hafa reynzt illa, er
sú, að þær eru i höndum þeirra
manna i þjóðfélaginu, sem einna
ófærastir eru, aðstöðu sinnar
vegna.til aö hafa þær með hönd-
um, þ.e.a.s.: Gengisstýfingarnar
hafa verið i höndum alþingis-
manna — en það eru menn, sem
eiga lif sitt undir kjósendum. Þeir
eru kjósendaveiðimenn öðrum
þræði og þora þvi stundum ekki
að gera það, sem þjóðarhagur
krefst — af ótta við, að hægt verði
að túlka aðgerðirnar sem árás á
kjör almennings — enda þótt þær
séu einmitt gerðar til að bjarga
kjörum almennings.
Þingmenn hafa aldrei valdið
þessum vanda, mest liklega
vegna aðstöðu sinnar. Þeir eiga
þessvegna að varpa þessum
vanda af sér og fá hann öðrum i
hendur, m.a. á þann hátt, sem ég
mun gera grein fyrir i næsta
kafla.
Valkostur nr. 4.
Tillaga min um
lausn efnahagsvandans.
Ég sting upp á þvi, að tekin
verði upp ný aðferð við kaup og
sölu á gjaldeyri. Þá tilhögun,
mætti skilgreina þannig:
Viðskiptagengi á afmörkuðu
sviði, laust gengi. Ég mun hér á
eftirnota um þetta skammstöfun-
ina eða táknið VAL-gengi, sem
eru fyrstu stafir orðanna við-
skipti, afmarkað, laust, en i það
má einnig leggja þá merkinu, að
það er valið gengi.af þeim öflum
og atvikum, sem þjóðarnauðsyn
og sanngirni stefna til hverju
sinni.
Framkvæmdin.
Framkvæmd VAL-gengis gæti
verið með dálitið breytilegu móti,
en meginatriðið er, að hið rétta
viðskiptagengi veldist á hverjum
tima.
Framkvæmdina mætti t.d.
hugsa sér með þeim einfalda
hætti, og sem góð reynsla er af frá
öðrum löndum, að gjaldeyririnn
yrði hreinlega boðinn upp i kaup-
stofu (sbr. kauphöll). Þetta mætti
gera með mismunandi millibili,
t.d. einu sinni i viku — eða eftir
þvi sem reynslan sýndi að hent-
ugt væri við hérlendar aðstæður.
Seðlabankinn annaðist fram-
kvæmdina og gæti auðveldlega
með ýmsu móti haft áhrif á hæfi-
lega festugengisins, eftir þvi sem
atvik stæðu til.
Hér er um að ræða nokkuð
skylda aðferð og nefnd hefur ver-
iö „fljótandi gengi” og annað af-
brigði hefur verið nefnt „skrið-
gengi,” eða „crawling peg”.
Þó er aðferðin, sem ég sting hér
upp á i veigamiklu atriði frá-
brugðin almennu fljótandi gengi,
vegna þess, að samkvæmt henni
má ekki vera hægt að kaupa
gjaldeyri til að flytja úr landi -
heldur aðeins til vörukaupa,
nauðsynlegrar þjónustu og tak-
markað til ferðalaga, eins og.td.
tiðkast hjá Bretum, sem teljast
þó hafa fljótandi gengi.
Skal nú tekið dæmi.
Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna,
útflutningsdeild iðnaðarins, S.Í.S.
eða hver annar aðili, sem gjald-
eyris aflar, verður að skila hon-
um til Seðlabankans eöa gjald-
eyrisbankanna.
Siöan er haldið uppboð. Ýmsir
innflytjendur þurfa, á gjaldeyri
að halda til kaupa á skóm, timbri,
oliu, eða hvaða annarri vöru sem
er.