Tíminn - 03.06.1973, Qupperneq 33

Sunnudagur 3. júnl 1973.
TÍMINN
33
Sverrir Bergmann læknir:
FLOGAVEIKI
Það er svolitið með hálfum
huga, að ég sezt niður til þess aö
skrifa fyrir almenning um floga-
veiki. Ekki er þetta vegna þess,
að efnið sé svo óaðgengilegt né
heldur, að þar sé ekki af nógu að
taka, heldur hinu, að þetta mál er
einstaklega viðkvæmt. Orlitil
ónákvæmni gæti þannig orðið til
þess að valda enn meiri misskiln-
ingi um þennan sjúkdóm.
Misskilningi þessum hef ég
kynnzt hvað eftir annað hjá
sjúklingum með flogaveiki, og
ekki aðeins hjá þeim, heldur
einnig hjá aðstandendum þeirra,
vinum og kunningjum, meðal at-
vinnurekenda þeirra og raunar
hjá opinberum aðilum. Má þvi
segja, að þetta spegli nokki'.ð,
hversu útbreiddur margskonar
misskilningur er i sambandi við
flogaveiki. Veikin er jafngömul
manninum. Enn þann dag i dag
eru kannski ekki á henni nægi-
legar skýringar, en enginn heldur
þó lengur, að hún sé tilkomin
vegna þess, að illir andar hafi
tekið sér bólfestu i sálum manna.
Hins vegar virðist enn nokkuð
gæta þess skilnings hjá almenn-
ingi, að meiriháttar heilaskaði
liggi að baki þessum sjúkdómi og
þvi séu þeir, sem honum eru
haldnir yfirleitt ekki með öllum
mjalla og undurfurðulegt fólk,
sem bezt sé að umgangast ekki
alltof mikið. Enn ber á þvi, að fólk
skammist sin fyrir að vera haldið
þessum sjúkdómi og ávallt sé
reynt sem allra minnst um það að
tala. Ekki er langt siðan, að fólk
með flogaveiki var helzt falið, ef
gesti bar að garði, enda var þá
talið að tilkoma eins flogaveiks i
ættinni jafngilti þvi, að i henni
væri alvarlega trufluð heilastarf-
semi og leynd geðveiki.
Enda þótt flest af þessu
framantalda séu auövitað að
hverfa, eimir þó svolitið eftir af
þessu, óbeint a.m.k. og vegna
þessa hefur flogaveikt fólk hvað
eftir annað einásgrast frá um-
hverfi sinu, vinum og kunningj-
um, átt erfitt með að fá atvinnu
og til skamms tima hefur þvi ver-
ið meinað að ganga i hjónaband,
þótt ekki hafi lögin megnað að
koma i veg fyrir, að flogaveikt
fólk yki kyn sitt.
Flogaveiki er viðamikið efni og
þvi verða ekki gerð nein viðhlit-
andi skil. Ég mun eingöngu halda
mig við þau atriði, er gætu orðið
öllum almenningi til nokkurrar
glöggvunar og koma inn á og
svara spurningum, sem mér hafa
fundizt áleitnar hjá sjúklingum
með flogaveiki sem og hjá að-
standendum þeirra.
Tíðni og dreifing
Fyrst er kannski rétt aö gera
sér grein fyrir þvi, hversu al-
gengur þessi sjúkdómur er. Sam-
kvæmt niðurstöðum frá Evrópu-
löndum og einnig frá Ameriku má
reikna með, að 5 af hverjum 1000
manns séu haldnir flogaveiki, en
þetta myndi svara til þess, að hér
á landi væru u.þ.b. 1000 manns
með flogaveiki. Þetta kemur
heim og saman við niðurstöður
rannsókna.sem gerðarhafa veriö
á flogaveiki hér á landi. Sjúkdóm-
urinn hefur alltaf verið talinn
heldur algengari hjá konum en
körlum en munurinn er mjög lit-
ill. 1 75% tilfella byrjar sjúkdóm-
urinn innan tvitugs og aðeins 10%
sjúklinga fá fyrst sjúkdóminn eft-
ir þritugsaldur. Mjög er algengt,
að sjúkdómurinn byrji á fyrstu
þremur árum ævinnar einnig um
7-8 ára aldurinn og svo á aldrin-
um 14-16 ára. Vert er að geta þess
hér, að i þessum tölum er ein-
göngu átt við flogaveiki, sem upp-
kemur án þess, að nokkrir sér-
stakir sjúkdómar verði annars
greindir hjá einstaklingnum
hvorki i heila eða annars staðar.
Flogaveiki, sem er afleiðing sér-
stakra sjúkdóma, getur auðvitað
byrjað á hvaða aldri sem er og
mun ég vikja að þessu mikilvæga
atriði siðar.
Orsakir
Næst komum við þá að einni af
stóru spurningunni. Hvers konar
sjúkdómur er flogaveiki og hvað
er það, sem henni veldur? Þvi
miður eru svörin við þessari
spurningu ekki alltof greið, þótt
mjög hafi þekkingunni áfram
miðað. Við skulum þvi aðeins
staldra við og byrja á þvi að gera
okkur grein fyrir nokkrum þekkt-
um staðreyndum. Heilinn er
alltaf að starfa, hinar einstöku
heilafrumur eru stöðugt að senda
boð sin i milli og milli hinna ein-
stöku heilastöðva. Þannig starfar
heilinn sem ein heild og flest er
geymt i mörgum myndum og i
fleiri en einu samhengi. Vegna
þessa starfs höfum við afl og
hreyfigetu, við finnum til, heyr-
um, sjáum, hugsum, tölum og
munum o.s.frv. Auðvitað er þessi
starfsemi misjafnlega öflug i
okkur, ekki aðeins i heild heldur
breytist hún frá einum tima til
annars. Við erum stundum skörp
og móttækileg eins og það er kall-
að, en stundum dauf og sljó, en
allt fellur þetta þó innan eðlilegra
marka og er nokkuð háð, hversu
öflugur sá hvati er að þessari
starfsemi allri, sem kemur upp úr
djúpinu frá heilastofninum til
svæðanna i heilanum sjálfum.
Þessu eðlilega heilastarfi er hald-
ið i jafnvægi með flókinni sam-
vinnu margra efna, sem heilinn
notar svo að boð hans megi ber-
ast. 1 flogaveiki virðist það ger-
ast, að einstakar heilafrumur
brjótast undan stjórnkerfinu og
taka til við að senda frá sér boð af
miklum krafti. Annað hvort er
það aflgjafinn frá heilastofninum,
sem ruglast i riminu eða þá að
frumur i einstökum heilastöðvum
hætta að láta af stjórn. Þessi
skörpu boð koma þvi af stað t.d.
kippum I útlimum eða likaman-
um öllum, er reyndur sú floga-
veiki, sem við bezt þekkjum. En
vert er að geta þess, að truflunin
gæti einnig verið I skynsvæðum
heilans og gæti okkur þá fundist
óeðlileg tilfinning fara um hluta
likamans eða viö færum að sjá
ofsjónir og heyra ofheyrnir
o.s.frv. Verði truflunin þar, sem
stjórnað er tali eða minnið geymt
eða i stöðvum skapgerðar og
persónuleika koma fram undar-
leg viðbrögð svarandi til röskun-
ar á þessu. Er það flókin mynd og
margbreytileg og veldur oft
margháttuðum misskilningi. Þvi
aðeins, að þessi stjórnlausu boð
frá hinum einstöku heilastöðvum
verði nægilega sterk og útbreidd
til þess að hafa áhrif á meðvit-
undarstöðina i heilastofninum,
missum við meðvitund en annars
ekki. Þvi gæti flogaveiki lýst sér
aðeins sem einhver undarlegheit,
sem erfitt gæti verið að skýra og
ráða fram úr, hvort er flogaveiki
yfirleitt. Sjúklingar geta fengið
kippi, undarlega tilfinningu, finna
ekki orðin, sem þeir vilja segja,
en halda fullri meðvitund og
kenna sér ekki meins, þegar þetta
er um garð gengið. Hvað það hins
vegar er, sem kemur þessum
óeðlilegu boðum af stað og hvers
vegna aðeins stundum, vitum við,
þvi miður, ekki alltof mikið um.
Við vitum aðeins, að við getum
framkallað þessi óeðlilegu boð
hjá hverjum einstaklingi, ef við
beitum sérstökum ertandi aðferð-
um. Við getum framkallað þessi
boðmeðsérstökum lyfjum. Vissir
sjúkdómar, sem ekkert eiga
skylt við sjúklegt ástand i heilan-
um sjálfum geta valdið flogi eða
krampa, en við getum einnig
haldið þessum óeðlilegu boðum i
skefjum með sérstökum lyfjum
og það eru eðlilega þau, sem not-
uðerutil meðferðarvið flogaveiki.
Eins og ég hef rétt áður sagt
vitum við ekki alltof vel, hvers
vegna þessi óeðlilegu boð verða
til, en þar með er þó ekki sagður
allur sannleikurinn. Er þá fyrst
að vikja að þvi, að til eru sérstak-
ir sjúkdómar sem geta truflað svo
heilastarfsemi að af hljótist flog.
Sumir þessara sjúkdóma eru i
heilanum sjálfum. Getur verið
um afleiðingu af einhverjum
bólgusjúkdómi að ræða, stundum
gæti slys hafa valdið, eða
heilaáverki við fæðingu. Þvi
verður svo ekki neitað, að miklu
alvarlegri sjúkdómum i heila get-
ur fylgt flogaveiki. 1 þeim tilfell-
um er þó oft flogaveikin eitt af
þvi, sem hvað minnstu máli
skiptir af öllum þeim einkennum,
sem sjúklingurinn hefur. Þá er
þess að geta, að flogaveiki getur
komiö fram vegna sjúkdóma,
sem alls ekki eiga upptök sin i
heilanum, heldur eru tilkomnir
vegna sjúklegs ástands i öðrum
liffærum eða liffærakerfi sjúklegs
ástands, sem svo breytir ýmsu i
likamanum, að heilinn verður
næmari fyrir truflunum en ella og
flogaveikisþröskuldurinn sem svo
er nefndur verður miklu lægri.
Einna bezt þekkt I þessu sam-
bandi er hár hiti, sem getur leitt
til þess að hver maður fái flog.
Sama mætti segja um margskon-
ar truflanir á innkirtlastarfsemi
sem og á starfi nýrna og lifur að
ógleymdri röskun á hjartastarf-
semi. Flog geta einnig orsakast
vegna óeðlilegra breytinga á
vökva og saltmagni likamans.
Eitt af þvi, sem læknirinn þarf að
gera sér grein fyrir, þegar til
hans kemur sjúklingur grundaður
um flogaveiki, er hvort nokkur sé
sjúkdómur til staðar i heila eða
utan hans, sem hugsanlega geti
valdið flogaveikinni. Verður þá
að snúa sér að þvi að reyna að
lækna slikan sjúkdóm og hverfur
þá flogaveikin oft með um leið. I
þessum tilvikum er flogaveikin
auðvitað einkenni sjúkdóms en
ekki sjúkdómur sjálf og raunar
má segja, að hún sé það aldrei.
Þegar hins vegar finnast engar
sérstakar orsakir fyrir flogaveiki
hvort heldur er i heila eða annars
staðar i likamanum, þá stendur
eftir sá hópur fólks, sem hefur
flogaveiki af nánast óskýröum
orsökum. Raunar er þessu svo
fariðmeð stærsta hópinn af floga-
veikum. Hér er einfaldlega um að
ræða sjúklinga, sem fá sin köst en
hjá þeim verða engir sjúkdómar
greindir, hvorki andlegir eða lik-
amlegir, og ástæðan fyrir þvi, að
heilafrumur brjótast hjá þeim
stundum undan stjórnkerfinu, er
enn nokkur ráðgáta.
Arfgengi
Þá vaknar'í beinu framhaldi af
þessu önnur stór og mikilvæg
spurning. Er flogaveikin ættgengt
fyrirbrigði? Ég tel fyrst af öllu
ástæðu til þess að vekja athygli á
þvi, að I þeim tilvikum, þar sem
flogaveiki er tilkomin vegna sér-
stakra sjúkdóma hvort heldur er i
heila eöa annars staðar þarf
auðvitaö ekki að hafa neinar
áhyggjur af erfðum. Það er
augljóst mál, að þar sem flog hef-
ur orsakast t.d. vegna truflunar á
innkirtlastarfsemi vegna hita eða
óreglu á hjartslætti þarf ekki að
óttast, aö flogin i þessum tilvikum
sem slik gangi I erfðir. Hið sama
gildir auðvitað, ef flogaveikin er
tilkomin vegna höfuöáverka,
hvort heldur sá áverki varð við
fæðingu eða siðar. Þetta er mikil-
vægt að hafa i huga. Ekki er þaö
siöur mikilvægt, að flogaveiki
vegna margs þessa er timabundið
ástand og hverfur með sjúkdómn-
um að baki og áriðandi er að gera
fólki glögga grein fyrir þvi, að
hér þarf engar áhyggjur að hafa
af erföum. En þá kemur hinn hóp-
urinn og reyndar stóri hópurinn,
þar sem flogaveiki er til staðar,
en engír sérstakir sjúkdómar
verða greindir. Er þessi floga-
veiki ættgeng? Þessu skal ég nú
reyna að svara af eins mikilli
nákvæmni og mér er unnt. Við
skulum þá byrja á þvi að gera
okkur grein fyrir, að hver einasti
einstaklingur getur fengið flog,
það þarf aðeins misjafnlega mik-
ið til að koma þeim af stað. Það
sýnist liklegra, að þessi mót-
staða, sem er svo misjafnlega
sterk i okkur, sé eitthvað erfða-
bundin. Yfirleitt má reikna með,
að saga um flogaveiki I fjölskyldu
fáist fram hjá 30% sjúklinga meö
flogaveiki. Flestum sýnist réttara
að tala um, að mótstöðumagnið
sé eitthvað erfðabundið heldur en
sjúkdómurinn sem slikur. Komið
hefur i ljós, að ef aðeins annað
foreldri er flogaveikt eru likurnar
fyrir bvi, að afkomandi verði
flogaveikur 1 á móti 36.
Þetta gefur nokkuð til kynna,
hver áhættan er. Hins vegar er
það merkilegt atriði og anzi
mikilvægt, að ef það foreldrið,
sem ekki er flogaveikt, hefur
óeðlilegt heilalinurit með sérstök-
um hætti eru likurnar fyrir þvi, að
afkomandi fái flogaveiki miklum
mun meiri. Það gæti þannig verið
mikilvægt, þótt litt sé það róman-
tiskt að vita heilarit maka sins,
sérlega þar sem flogaveiki finnd-
ist i ætt. Hjón, sem bæði hafa
óeðlilegt heilalinurit, en eru þó
ekki flogaveik, eru líklegri til að
eignast flogaveikan afkomanda
en hjón, sem hafa heilalinurit inn-
an eðlilegra marka. Þetta sýnir,
að margir einstaklingar hafa eftir
heilariti að dæma eiginleika, er
benda til þess, að þeir séu mót-
stööuminni gagnvart óeðlilegum
heilaboðum en æskilegt væri.
Þetta eitt sér þarf þó ekki að
valda þeim neinum erfiðleikum,
aldrei framkalla hjá þeim neina
flogaveiki né heldur hjá af-
komendum þeirra svo lengi sem
þessir sömu eiginleikar koma
ekki fram hjá maka. Hjá ein-
staklingi, sem hefur hins vegar
augljósa flogaveiki gefur auga
leið, að það er enn mikilvægara
til þess að afkomendur sleppi við
flogaveikina, að maki þessa ein-
staklings sé ekki aðeins laus við
flogaveiki heldur hafi ekki
veikleikamerkin i sinu heilalinu-
riti.
Um greiningu
Nú leitar til læknis sjúklingur
grunaður um flogaveiki. Yfirleitt
kemur það fram I sögunni, að
sjúklingurinn hafi orðið eitthvað
undarlegur, farið eins og úr sam-
bandi eða hreinlega misst með-
vitund. Hið fyrsta sem læknirinn
þarf að gera sér grein fyrir er,
hvort þetta var flog eða ekki. Þaö
eru óteljandi orsakir fyrir þvi að
verða eilítið undarlegur, gleyma
sér augnablik eða alveg að missa
meðvitund. Sem betur fer eru all-
margar af orsökunum fyrir þess
háttar ákaflega meinlausar.
Læknirinn leitar eftir ýmsu öðru
en meðvitundarbreytingu einni
saman, til þess að reyna aö
ákvarða, hvers eðlis truflunin
hafi verið. Ekkert nema nákvæm
saga getur hjálpað áleiðis og hún
þarf að öllu jöfnu að koma frá ein-
hverjum, er hefur séð þann
sjúkdóm, er atvikið varð. Verði
það niöurstaða læknisins að um
flog hafi verið að ræða leitar hann
margra atriða til viðbótar. Var
sjúklingurinn t.d. veikur af ein
hverri umgangspest með háum
hita, en sliku geta fylgt krampar,
einkum hjá börnunum og slikt
þarf ekki að boða neitt sérstakt og
segir ekkert til um, hvort viðkom-
andi fái flogaveiki sföar á ævinni.
Læknirinn vill vita, hvort hinn
sjúki tekur einhver sérstök lyf,
sem gætu stuðlað að flogum með-
an þeirra er neytt og þá kannski
sérstaklega, ef ótæpilega. Hann
vill einnig gjarna vita, hvort flog-
ið kom eftir mikla vinneyzlu, en
það er ekki óalgeng orsök fyrir
flogakasti. Stundum hafa yfirliöin
komið eftir áérstaka ertingu t.d.
frá ljósi s.s. eins og við að horfa á
sjónvarp, jafnvel vegna sérstaks
hávaða o.s.frv. Eins vill læknir-
inn vita, hvort hinn sjúki hafi
orðiö fyrir höfuðáverka. Floga-
veiki eftir slikan áverka er ann-
ars ekki algeng og sjaldnast
nema áverkinn sé allmikill og
meðvitundarleysi a.m.k. I sólar-
hring og venjulegast koma ein-
hver flog fram innan tveggja
sólarhringa. Helzt er hætta á
þessu, ef um opinn áverka er að
ræða. Allt þetta vill læknirinn vita
og reyndar fleira.
Flogaveikisköstin eru ákaflega
misjafnlega svæsin og t.d. hjá
börnum eru til mjög smá köst,
sem yfirleitt hverfa með aldrin-
um. Litil köst eru einnig tið hjá
fullorðnu fólki og eftir þvi, hvern-
ig þau eru i eðli sinu g«tur iæknir-
inn nokkuð ákvarðað i hvaða stað
I heilanum þau eiga upptök sin.
Nú vill læknirinn næst vita
hvort nokkur sá sjúkdómur gæti
verið til staðar, er stuðlaði að
flogaköstum. Oftast er það mál
tiltölulega augljóst, ella næsta
auðvelt, að ganga alveg úr
skugga um það með einföldum og
hættulausum rannsóknum. Sé
engu sliku til að dreifa vill hann
vita, hvort nokkrir sjúkdómar
gætu verið i heila, sem yllu floga-
veikinni. Venjulegast er ekki svo
erfitt að komast á sporið, en þurft
getur talsvert miklar rannsóknir
til þess að komast eftir þvi sanna
alveg nákvæmlega. Hið mikil-
væga i sambandi við að vita,
hvort sjúkdómar I heila eða utan
hans valda flogaveikinni er það,
sem margsagt er áður, að marga
þessara sjúkdóma er hægt að
lækna og þá flogaköstin um leið.
Auk þess þarf litlar áhyggjur aö
hafa af erföum, ef flogin eru til-
komin með þessum hætti.
Næstum óhjákvæmileg
rannsókn við flogaveiki er heila-
Hnurit. Það getur verið eðlilegt
hjá sjúklingum með flogaveiki,
að miklu oftar sýnir það ákveðnar
breytingar, er staðfesta
sjúkdómsgreininguna og segja
nokkru nánar til um, hvers eðlis
flogaveikin er og hjálpa þannig
oft til við aö ákvarða, hvaða lyf
eigi að nota. Eins er heilalinuritið
gagnlegt til þess að meta árangur
meðferðar og sjá hvernig Veikin
breytist, ef hún svo gerir.
Þegar læknirinn hefur farið yfir
það, sem hér er að framan talið,
hefur hann gert flest það, sem
þarf, til þess að ganga úr skugga
um, að engar sérstakar orsakir
séu fyrir flokaveikinni og að um
flogaveiki sé að ræða yfirleitt.
Langoftast finnur hann ekki neitt
I allri þessari leit sinni nema
sjúkdómsgreiningin fæst staðfest
á heilalinuritinu. Það situr eftir
þessi stóri hópur, sem fær floga-
köst, en er annars fullkomlega
heilbrigður bæöi i heila sem ann-
ars staðar. Flogaveiki og kramp-
ar eru slæm orð og vekja ugg og
skelfingu. Þau eru til komin
vegna þess, sem fólk hefur séð, en
vert er aö minnast þess, að hvergi
nærri öll flogaveiki lýsir sér i
nokkrum flogum eða krömpum,
þótt merkilegt megi það heita. Og
enn skulum við minnast þess, að
flogin eru aöeins einkenni, ekki
sjúkdómur sem slik. Þau tákna
aöeins aö visst stjórnkerfi hefur
gengið úr skorðum og venjulegast
aðeins andartak.
Meðferð
Hvernig á nú að meðhöndla
flogaveiki: Ef þið komið að
sjúklingi I kasti, hafiö sem minnst
við en fjarlægið þaö, er hann gæti
meitt sig á. Litlu skiptir, þótt ein-
hverju sé stungið upp i sjúkling-
inn. Vilji köstin endurtaka sig
verður hinsvegar að koma sjúkl-
ingi strax til læknis. Þetta er
sjaldgæft. Þá kemur hin langa
meðferð. Ef sérstakir sjúkdómar
liggja að baki eru þeir meö-
höndlaðir og þá flogaköstin um
þeið, en þegar engir sjúkdómar
finnast verður að meðhöndla flog-
in sem slik. Til þess eru notuð sér-
stök lyf. Einstöku sinnum má
beita skurðaðgerð, en það er
raunar sjaldan. Lyf eru valin eftir
þvi, hver tegund flogaveikinnar
er og venjulega þarf að nota
nokkur lyf saman. Sameiginlegt
öllum þessum lyfjum er, að þau
draga úr óeðlilegum tauga-
boðum, koma á meiri stöðugleika
I heilanum. Ókosturinn við flest
þeirra er sá, að þau valda stund-
um nokkrum sljóleika, gera
kannske heilann i vissu tilliti
einum of stööugan. Vandi læknis-
ins er ávallt sá, að finna eins
litinn lyfjaskammt og mögulegt
er, en það vill hann gera til þess
að draga úr aukaverkunum, en
hann getur þó aldrei notað minna
lyfjamagn en það, sem hefur
hemil á flogaköstunum. Það
verðuraðbrýna fyrir sjúlingnum,
að þeir verða heldur að þola
aukaverkanir en að hafa sin
flogaköst- Lyfin skemma ekki
heilann, en óskemmdur heili, sem
verður að þola mörg stór og tið
flogaköst getur skaðast vegna
þeirra. Þetta er mjög mikilvægt
að hafa i huga.
Horfur
En hver er þá árangurinn af
þessari meðferð? Hann er hreint
ekki slæmur. 6-7 af hverjum 10
flogaveikum geta reiknað með
þvi að losna svo gott sem alveg
við sin köst, ef þeir fylgja settum
reglum um lyfjanotkun. Þá er og
vert að hafa I huga, að flogaveiki
breytist oft með aldrinum og
miklu oftar en ekki til hins betra.
Akveðnar tegundir flogaveiki
geta alveg horfið og staðið aðeins
stuttan tima af ævinni.
En hvað þá með hina, sem ekki
fá alveg fulla bót. Auðvitað er
flogaveiki missvæsin. Það gildir
ekki aðeins um hana heldur um
alla sjúkdóma. í dag er hægt að
lækna marga sjúkdóma, en þeir
Framhald á bls. 39.