Tíminn - 08.08.1982, Blaðsíða 12

Tíminn - 08.08.1982, Blaðsíða 12
íwmw SUNNUDAGUR 8. ÁGÚST 1982 4NfM»> ¦ Um þessar mundir er lesin í útvarpi skáidsaga Francis Scott Fitzgerald, „Tender Is the Night," sem í þýðingunni hefur hlotið nafnið „Næturglit." í tilefni af lestri á „Tender", eins og bókmennta- fræðingar i Ameríku kaila söguna stutt og laggott ( sinn hóp, ætlum við að rifja hér upp eitt og annað um þetta skáld, sem Bandaríkjamenn hafa þóst sjá í einkar glögga spegilmynd af eigin þjóðarsál með kostum hennar og göllum. Þótt Scott Fitzgerald sé stund- um kallaður skáld „jass-skeiðsins" á þríðja áratugnum, mun hitt þó sanni nær að hann á sess þann sem hann skipar í bókmenntasögunni því að þakka að landar hans kannast enn við sjálfa sig í sögum hans. Sumir hafa sagt að endurlífgun frægðarljóma hans, sem í eina tvo áratugi eða lengur var að mestu útkulnaður, eigi þjóðfélagslegar rætur. Menn hafa sagt að oiíukreppa, forseti í snöru úr segulbandsflækju og fleiri óstöðugleikaeinkenni hafi átt sinn þátt í því að menn horfðu með söknuði til þessara „góðu, gengnu daga." En sjálfsagt er þetta götótt kenning eins og svo margar aðrar í bókmenntum. Scott Fitzgerald náði að slá hljóm sem ekki deyr út héðan af, meðan einhverjir verða til að lesa góðan skáldskap. Níu ára þögn „Tender Is the Night" kom út árið 1934 en þá voru níu ár liðin frá því er hann gaf út „The Great Gatsby", sem hafði aflað honum fortakslausar viður- kenningar meðal þeirra sem helst mátti taka mark á í bókmenntaheiminum, þótt ekki hlytí sagan sömu frægð og útbreiðslu og fyrsta skáldsaga hans, „This Side of Paradise," Þessi þögn varð Fitzgerald tvímæla- laust dýr. Hann hafði að vísu minnt á sig jafnt og þétt með smásögum sínum, sem birtust í víðiesnum vikublöðum, einkum „The Saturday Evening Post", en áhugi lesenda hafði þá beinst að öðrum mönnum, sem meir svöruðu til samtfmans, eins og Hemingway. Fitz- gerald sat iengst af suður við MiðjarAar- haf þessi ár og vann að rítun „Tender," en verkið sóttíst seint og menn voru hættir að nenna að spyrja eftir nýju bókinni lengur. í formála sem Fitzgerald ætlaði að hafa að sögunni, en birtist þó aldrei með henni sagði hann: „Þetta er fyrsta sagan sem höfundur- inn gefur út eftir níu ára hlé. Þennan tíma hefur vart liðið sú vika að einhver hafi ekki spurt mig hvernig gangi og hvenær sagan komi út. Um sinn svaraði ég því til sem mér fannst næst sanni: „í haust," „í vor", „næsta ár." Svo tók ég að þreytast á þessu og fór að ljúga og ljúga, sagði ýmist að ég hefði gefist upp, SCOTT Skáld auðlegðar, ást Viðamesta skáldsaga hans „Tender is the Night" er flutt í hljóðvarpi um þessar mundir eða þá að sagan væri orðin milljón orða löng og kæmi sjálfsagt út í fimm bindum..." Fitzgerald vann að 17 mismunandi gerðum að sögunni og þetta verk, sem gekk svo hægt, gekk nærrí honum sjálfum og öllu einkalífi hans. Þegar sagan kom út fékk hún loðnar umsagnir og fyrsta útgáfa hennar seldist í aðeins 15 þúsund eintökum. Viðtökurnar voru höfundinum sífellt umhugsunarefni til dauðadags 1940 og hann hélt áfram að velta þessu margslungna verki fyrir sér og leita uppi þau mistök í byggingu þess, sem hann taldi orsökina. Það lýsti „ameríkananum" í Fitzgeraid vel að hann ieit á rithöfundinn sem vörufram- ieiðanda og ef varan ekki seldist mátti hann engum nema sjálfum sér um kenna. Honum datt aldrei í hug að áfellast „viðskiptavinina", eins og mörg- um vonsviknum skáldum hefur hætt til. Þegar sagan var gefin út að nýju eftir dauða hans, höfðu verið gerðar á henni róttækar breytingar að tillögu höfundar, þannig að gömlu byrjuninni var skellt inn í miðja bók og síðari kafli í bókinni gerður að byrjun þess í stað. Um Scott Fitzgerald hefur verið sagt að hann hafi ekki verið hinn „fæddi skáldsagna- höfundur" og sú umsögn er ekki út í bláinn. Kannske er „Tender Is the Night" besta dæmið um það. Eigi að síður hefur þessi saga sem kostaði höfund sinn svo langar yfirlegur og vonbrigði, sem fremur en annað brutu sjálfstrú hans og sjálfsvirðingu, staðið af sér þá sjói sem virtust ætla að skola henni út í djúp gleymskunnar. Heming- way sagði um hana að hún yrði því betri sem hann læsi hana oftar og um hana hafa verið höfð jafn hæpin ummæli sem þau að hún „kunni að vera mesta stórvirki í bandarískri skáldsagnaritun á tuttugustu öld." Rithöfundur einn sem hitti Fitzgerald í Baltimore árið 1933 gekk með honum inn í vinnustofu hans, þar sem skáldið lagði höndina á handritsbunka sem var fet á hæð. „Hér er nýja sagan mín," sagði hann. „Ég hef skrífað fjðgur hundruð þúsund orð og kastað þremur fjórðu af því..." Hann stóð þarna með vískýglasið í hendinni og sagði allt í einu: „Hún er góð, góð, góð. Þegar hún kemur út mun fólk segja: „Hún er góð, góð, góð." Því miður fór það ekki svo þá. En eftir stríðið fóru menn að átta sig á því, en þá var höfundurinn ekki lengur til staðar að fagna þeim umskiptum. Að vakna frægur Scott Fitzgerald fæddist 1896 í St. Paul í Minnesota. Móðir hans var af gamalgróinni fjölskyldu komin og átti nokkuð fyrir sig að ieggja, en faðirinn var ekki séður fjármálamaður og þegar fyrirtæki hans varð gjaldþrota mátti fjölskyldan fara að horfa í aurana. Scott var sendur f ódýran kaþólskan skóla í New Jersey og þaðan lá leiðin til Princeton, þar sem hann kynntist Keats, Oscar Wilde og fleirum og lifði í mesta máta glöðu og ábyrgðarlausu lífi meðal efnaðri skólafélaga. Hann var kvaddur í heimsstyrjöldina fyrrí en komst þó aldrei til vígstöðvanna. í hernum hóf hann hins vegar að rita fyrstu skáldsögu sína This Side of Paradise" sem út kom 1920. Hann var þá orðinn ástfanginn upp fyrir haus af ungri Suðurríkjameyju, Zeldu Sayre, sem var hans betri, - sumir segja verri, - helmingur öll hans helstu starfsár og skipar síður en svo lægri sess en bóndi hennar í þjóðsögunni sem um þau hefur myndast. Zelda hafði verið treg til að taka ástum Scott, en eftir að „This Side of Paradise" kom út og vakti feyki athygli, skoðaði hún hug sinn ekki lengur og giftist honum. Sagan er um námssvein- inn Amory Blaine og er bæði sundurlaus og merkt ýmsum einkennum byrjand- ans, enda víða seilst til fanga í stíl og verk frægra höfunda. En þrátt fyrir alla hnökra glitraði í sögunni á eitthvað meira, - þann eðlismun sem skilur þann útvalda frá „hinum". í ritgerð sem Fitzgerald skrifaði árum síðar og nefndi „Early Success" lýsti hann þessum dögum: „Bréfberinn hringdi dyrabjöllunni og daginn þann gleymdi ég öllu öðru, hljóp út á götu og stoppaði bíla til þess að segja vinum og kunningjum frá hvað hent hafði, - að þeir ætluðu að gefa „This Side of Paradise" út. Þessa viku hringdi bréfberinn aftur og ég borgaði allar þessar andstyggilegu smáskuldir, keypti mér föt og vaknaði á hverjum morgni léttur eins og fjöður og sprengfullur af eftirvæntingu." Scott og Zelda Þau Scott og Zelda giftust vorið 1920 í New York. Nú fóru dýrðardagar í hönd. Sjálfsagt hefðu flestu ung hjón ruglast nokkuð í ríminu af allri velgengninni eins og þau sannarlega gerðu. Þessi 23ja ára rithöfundur og hin 19 ára gamla þokkadís frá Alabama voru eftirlæti allra, - ung, fögur og rík og enginn hafði yfir þeim að segja. Það var skrifað um þau í blöðin, þau sátu uppi á þakinu á leigubflunum eftir samkvæmi hér og þar, böðuðu sig í gosbrunnum og þar fram eftir götunum. Alltaf voru þau á leið í eitt samkvæmið enn. „Ég man eftir mér eitt kvöld á ferð í leigubíl undir gríðarháum byggingum. Himininn var Fltzgerald kippti sér aldrei upp við að selja nafn sitt, pegar peningar voru annars vj bleikur og rósrauður og ég fór að æpa, af því að ég hafði allt sem ég gat óskað mér og vissi að ég yrði aldrei jafn hamingjusamur aftur. „Fitzgerald hjón- in urðu ímynd þeirrar æskudýrkunar sem á þessum tíma var að hefjast. Þótt þetta væri á bannárunum í Ameríku, þá var ekki að sjá að bannið hefði mikil áhrif meðal hástéttarinnar í New York og þar skorti ekki vín í samkvæmum. Zelda fékk sér neðan í því með manni sínum, áfengi var eldsneytið sem keyrði þau áfram í hinum cmialau.su boðum. Þó var iiuinur á þeim í þessu efni. Zelda drakk af þvi' að hún naut þess að finna á sér, en Fitzgerald var skjótt kominn á byrjunarstig ofnautnarinnar og hegðun hans undir áhrifum varð æ erfiðara að spá um hver yrði hverju sinni. Þegar gestum á einhverju hótelinu þótti orðið nóg um næturglauminn, fluttu þau sig bara yfir á það næsta. Scott og Zelda urðu ekki auðug af sölunni á „This side of Paradise," en bókin greiddi þeim leið inn í ýmsa áhrifaríka hópa og opnaði hinu unga skáldi aðgang að viðlesnum tímaritum, sem greiddu vel fyrir smásögur hans, en hann var afkastamikill og snjall smásagnahöfund- ur. Margir, svo sem Hemingway, áttu síðar eftir að hneykslast á því að hann eyddi hæfileikum sfnum í hraðsoðnar lýsingar á tískubrúðum handa glans- myndablöðum, en slíkar sögur urðu langtímum saman eitt helsta hfibrauð Fitzgeraldhjónanna. Árið 1922 kom út önnur skáldsaga Skáldið ásamt dótturinni „Scottie".

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.