Tíminn - 08.08.1982, Blaðsíða 13

Tíminn - 08.08.1982, Blaðsíða 13
SUNNUDAGUR 8. ÁGÚST 1982 13 r og sjálf stortímingar MgBrt i js vegar. Hér er hann dómari í fegurðarsamkeppni hjá sápuauglýsingafyrirtæki. hans, „The Beatuful and Damned." Hann hafði nú nokkra reynslu af sambúð við Zeldu að baki og m.a. gert sér grein fyrir að hún mundi lítinn áhuga hafa á að fórna eigin lífi og eigin hæfileikum aðeins til þess að styðja við bakið á honum. í þessari nýju sögu má segja að finna megi hugboð um það sem gerast átti í hans eigin lífi: Ung hjón, þau Anthony og Gloria Patch njóta lífsins, meðan treyst er á væntanlegan arf sem afi söguhetjunnar muni láta eftir sig. Þau sökkva dýpra og dýpra í úrkynjun og iðjuleysi við fjársóun og drykkju. Afi söguhetjunnar kemur óvænt inn í eitt samkvæmið og gerir þau arflaus. Arfinn fá þau að vísu um síðir, en þá er fegurð Gloriu öll og Anthony brotinn á líkama og sál. Um þetta leyti hafði hann gengið frá öðru smásagnasafni sínu „Tales of the Jass age", en hið fyrra var „Flappers and Philosophers". í því fyrrnefnda var meðal annars ein frægasta smásagna hans, „The Diamond as big as Ritz". The Great Gatsby Það var Long Island sem Scott Fitzgerald gerði að vettvangi þriðju skáldsögu sinnar, „The Great Gatsby." Þessi stutta skáldsaga hefur orðið frægari en önnur verk hans og að mörgu leyti að verðleikum, því hún er full- komnust að formi til af skáldsögum hans. Hér segir ungur nemandi í verslunarfræðum, Nick Carraway, frá BHHBJHHHBHSKHKi kynnum sínum af óvenjulegum náunga, Jay Gatsby, sem býr í stórhýsi úti á Long Island með fjölda þjóna í kring um sig og heldur hverja stórveisluna eftir aðra. Allir eru velkomnir og gestahópurinn er ærið fjölbreytilegur. Nick verður ekki lítið hissa þegar hann uppgötvar að hið reisulega húsög öll boðin þar eru aðeins sviðsbúnaður sem Gatsby hefur komið upp í því skyni að endurheimta æskuást sína, Daisy, sem nú ergift öðrum manni. Hún býr raunar handan við voginn þar sem Gatsby býr og á kvöldum stendur hann og mænir yfir að græna ljósinu á bryggjunni við húsið hennar. Undir öllu þessu stórrómantíska yfirborði eru svo mógnuð öfl græðgi, órbirgðar og losta á ferli, sem um síðir kollvarpa óraunveruleikaheimi Jay Gatsby, og hann er myrtur af afbrýði- sömum eiginmanni konunnar sem Tom Buchanan, eiginmaður Daisy, hafði haldið við. Því hefur oft verið haldið fram að Fitzgerald hefði ekki haft áhuga á öðru en rómantík, kvóldboðum, auðlegð og kampavfni í verkum sínum, en því fer fjarri. Þrátt fyrir áhuga hans á hinum ríku varð hann aldrei einn þeirra. Það segir nokkra sögu að um hríð hafði hann í huga að skíra þessa frægustu sögu sína „Milljónungar við sorphauginn." I Hann ritaði söguna að mestu leyti á frönsku Rivérunni árið 1924 og Rivéran átti raunar eftir að mynda sögusvið víða í verkum hans, þar á meðal í „Tender Is the Night." Alhæfingasmiðir síðari tíma hafa viljað halda því l'ram að hann hafi kennt amerískum ferðamönnum að sækja til Rivérunnar og það er nokkuð vel gert, ef rétt er," þætti vel af sér vikið af meðal ferðaskrifstofu. Fitzgerald hafði að því talið er sfnar fyrirmyndir úr raunveruleikanum, þegar hann ritaði söguna, amk. að hluta. Sagt er að Gatsby hafi verið Max Gerlach nokkur, frændi Pershing hershöfðingja og eitthvað viðriðinn brennivínssmygl. Framhjáhald Fitzgerald mun hafa verið fremur skjótur að ná sér á strik við söguna og ákafi hans og eldmóður lýsir sér víða í bréfum hans frá þessum tíma til foleggjara síns. En samt varð dvölin á Rivérunni galli blandin. Þótt þau Zelda hefðu nú eignast fyrsta og eina barnið sitt, „Scottie", kom það ekki í veg fyrir að hún héldi sínar eigin götur ef henni bauð svo við að horfa. Á Rivérunni leigðu þau sér glæsilegt hús „Villa Marie" í Valescure og sóttu þaðan talsvert skemmtanir og kaffihús. Þarna komst Zelda nú í tygi við franskan flugmann, Edouard Jozan að nafni. Sjálfsagt hefur Zeldu þótt sem hún væri að upplifa að nýju aðdáun og hylli ungu flugmannanna sem flugu yfir heimili hennar í Montgomery árið 1918, þegar Jozan hringsólaði í sinni vél yfir Villa Maria. Seint verður uppvíst hve alvar- legt þetta samband varð og sjálfur hefur Jozan sem aldraður maður haldið þvf fram að þetta hafi aðeins verið vanalegt daður. Þau Scott og Zelda hafa bæði lýst þessu atviki í skrifum sínum, Zelda í skáldsögu sinni „Save Me the Waltz." Þar er sagt eitthvað í þá átt að „flugmaðurinn" hafi aðeins óskað ná- inna kynna, en ekki æskt skilnaðar. Scott sjálfur segir hins vegar svo að hann hafi krafist þess að hitta Jozan, eftir að Zelda hafði farið fram á skilnað. Ekki mætti flugmaðurinn til þess fundar. „í september 1924 vissi ég að eitthvað hafði skeð á milli okkar Zeldu, sem ekki varð um bætt," segir Fitzgerald." Hvort svo sem hún hafði sængað með flugmannin- um eða ekki, þá hafði nú rofnað sá grundvöllur sem var undirstaða hjóna- bands þeirra. Þau hjón voru veturinn 1924-25 í Róm og á Capri og sú dvöl varð þeim til lítilla heilla, ekki síst þar sem drykkjuskapur Scott færðist nú talsvert í aukana og hann var eitt sinn laminn ærlega af lögregluþjónum í Róm. Þeirri reynslu hefur hann lýst í „Tender is the Night." Alla ævi sína hafði hann megna óbeit á ítölum. Fitzgerald hafði reyndar gerst dagdrykkjumaður veturinn 1923- 24 og hann talar vafalaust um eigin reynslu þegar hann lýsir tónlistarmann- inum Abe North í „Tender is the Night" og segir um hann: „Við drykkju fannst honum fortíðin verða að nútíð og honum fannst liðnar hamingjustundir vera að gerast aftur og ætla að fara að gerast enn aftur." Hann drakk einkum gin óblandað, þar sem honum fannst áhrifin af því koma skjótast og ímyndaði sér að af því legði minnsta lykt. í Helgar:Tímanum á dögunum rifjuðum við upp ævi nokkurra drykkfelldra ís- lenskra skálda og í bandarískri rit- höfundastétt hafa margir sopið á einnig, því í handbókum sem við styðjumst við hér um Scott Fitzgerald eru þeir taldir upp sem „heavy drinkers" auk hans: Faulkner, O'Neill, O'Hara, Wolfe, Lardner, Hemingway, Lewis, Chandler og Hammett. París og Hemingway „The Great Gatsby" kom út 1925 og viðtökur gagnrýnenda voru eins og best varð á kosið. Hins vegar var salan ekki mjög mikil. Bókin var prentuð í 21 þúsund eintökum og um haustið kom önnur prentun, 3000 eintök. Nokkur eintök af þeirri prentun voru enn fyrirliggjandi þegar Fitzgerald lést 1940. Hann taldi sér trú um að hann hefði gert þau mistök að lýsa ekki nánar en hann gerir í bókinni hinum stopulu ástarfund- um þeirra Gatsby og Daisy, eftir að þau fundust að nýju og þar til dauðinn greip í taumana. Enn áleit hann að það hefði orðið afdrifaríkt fyrir sölu bókarinnar að í sögunni er engin meiriháttar söguhetja kvenkyns, en konur vafalaust stærri hluti þeirra sem kaupa bækur. En þótt „bissness-maðurinn" sleikti sár sín vegna sölunnar, gat skáldið fagnað. T. S. Elliot sagði að bókin væri besta skáldsaga amerísk sem komið hefði fram það sem af var óldinni. Árið 1924 hafði Fitzgerald skrifað til forleggjara síns hjá „Scribner" í New York: „Mig langar til að vekja athygli þína á ungum manni sem heitir Ernest Hemingway. Hann býr í París og skrifar fyrir Transatlantic Review. Hann á glæsilega framtíð fyrir sér....... Vorið 1925 fluttu þau Zelda til Parísar og lét Fitzgerald það verða eitt sitt fyrsta verk að leita Hemingway uppi. Þeir hittust á Dingo barnum á Rue Delambre á Montparnasse og eina frásögnin af þeim fundi er í „Veisla í farangrinum", en þar lýsir Hemingway Fitzgerald sem bjálfa, smámunasegg og glötuðum fyllirafti. Fitzgerald bar djúpá virðingu fyrir Hemingway sem íþróttagarpi og strfðshetju, en hann hafði jafnan þráð ákaft að geta státað af þátttöku f orrustum. Viðbrögð hans við manninum Hemingway voru þó á engan hátt óvenjuleg, því Hemingway átti alla tíð auðvelt með að heilla annað fólk með framkomu sinni og persónutöfrum, sem voru partur af snilligáfu hans. Scott gaf Hemingway nokkru síðar eintak af „The Great Gatsby" og Hemingway, sem þegar hafði séð sýnishorn af tilþrifum hans þegar hann var fullur, segir: „Eftir lesturinn vissi ég að hvað svo sem Scott gerði og hvernig hann hegðaði sér, þá yrði ég aðeins að líta á það allt sem sjúkdóm og reyna að aðstoða hann eftir megni og reynast honum sem bestur vinur." Fitzgerald skrifaði af kappi í tímarit í Ameríku meðan hann dvaldi í Evrópu og árið 1926 birtust nokkrar af sögum hans í þriðja smásagnasafninu „AIl the Sad Young Men". Ein af þessu sögum er „The Rich Boy," sem talin er lýsa vel afstöðu hans til peninga, en fátt hefur verið meira rætt þegar talið berst að þessum höfundi. „Ég hef aldrei getað fyrirgefið hinum ríku það að þeir skuli vera ríkir og það hefur sett merki sítt á alla mína ævi og allt mitt," segir hann einhvers staðar. Hann vissi að hinir ríku áttu meiri möguleika til flestra hluta en aðrir, en einnig að þeir hagnýttu sér þessa möguleika sjaldnast. FuIIviss um að vinnan væri hið virðingarverðasta í lífinu blóskraði honum hvernig þeir ríku fóru með það frelsi sem auðurinn veitti þeim. Honum var ljóst hvað fá mátti fyrir fé, ekki aðeins íburðarmikið líf, heldur einnig tíma til þess að sinna ritstörfum. hann hafði sjálfsagt verið samþykkur Somerset Maugham, sem sagði að peningarnir væru sjötta skiln- ingarvitið og að án þeirra væri ekki hálft gagn af hinum skilningarvitunum fimm. Það er þó ekki þversögn að um Scott mátti segja að hann dreifði peningunum í kring um sig, þegar hann eignaðist þá. Kæruleysi hans í meðferð peninga sýndi að þeir réðu ekki yfir honum. Árangur- inn varð óumflýjanlega sá, samt sem áður, að hann þurfti að leggja harðar að sér til þess að geta haldið uppteknum hætti og þarniig lögðu peningarnir hann í fjötra sína. Hemingway gat hæglega setið við vinnu sína eftir að hafa fengið sér neðan í því kvöldið áður, en Scott var gjarnt að vilja framlengja gleðskap- inn fram til morguns. Hemingway virðist stundum hafa grunað að hann vildi á þann hátt tefja hann (Hemingway) við ritstörfin. Þegar Scott var að ráfa um barina í París var erfitt að segja upp á hverju hann tæki næst. Blaðamaðurinn frægi, William L. Shirer, minnist þess er þeir nokkrir fréttaritarar hittu hann á skrifstofum Paris Tribune: „Hann söng hástöfum og heimtaði að þeir hinir tækju undir. Þegar menn ætluðu að koma honum heim, var ekki við annað komandi en að hann heimsækti nokkra bari í viðbót, spriklaði í örmum þriggja fréttamanna sem loks fengu komið honum heim til sín." Zelda Scott var nú farinn að tygja sig til átaka við nýja skáldsögu, „Tender Is the Night." Hann hóf vinnu við söguna í París, en síðar hélt hann starfi áfram í Juan-Ies-Pins, þar sem Hemingway dvaldi einnig um sumarið 1926.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.