Tíminn - 17.04.1983, Síða 2

2
SUNNUDAGUR 17. APRÍL 1983
Kvikmyndin lagði áhersiu á það sem
við vitum ekki, sem við neitum ekki en
erum aðeins að rannsaka, hvers vegna
því er öllu trúað. Hvernig brugðust þeir,
sem trúa á hin ýmsu fyrirbæri, við? Þeir
tóku þetta sem opinbera neitun - vegna
trúa'rinnar á hið gagnstæða. Vegna þess,
að þeir trúðu á hið óskiijanlega og trú
þeirra fann sér ekkert til stuðnings, þess
vegna litu þeir á kvikmyndargerðar-
mennina sem vantrúaða sem bæri að
gagnrýna og jafnvel fordæma.
Gleddist ef furðufyrirbæri
væru staðreynd
En ég er ekki vantrúaður. Ef ég
heyrði, að Atlantis hefði fundist myndi
ég gleðjast. Og það myndi gleðja mig
jafn mikið að heyra, að samband hefði
náðst við menningarverur utan jarðar-
innar. Það væri mér ekkert sálfræðilegt
áfall, eins og það kynni að vera fyrir
suma aðra. Ég myndi ekki síður gleðjast
yfir því, ef snjómaðurinn hræðilegi væri
sendur til Moskvuháskóla þar sem ég
starfa og við fengjum að vita, hvort hann
kynni undirstöðuatriði talmálseðaekki.
Eina krafan af ntinni hálfu, er að það sé
vísindalega sannað.
I stuttu ntáli, það er nauðsynlegt að
gera greinarmun á því, hvað menn vilja
sjá og hvað raunverulega er til. Það er
ekkert sem er yfirnáttúrlegt, hvorki í
sambandi við tilvist snjómannsins hræði-
lega né við komu geimskips með geim-
verur um borð. Hvort tveggja liggur
innan marka hins mögulega. En eigi að
trúa því, þarf að vera hægt að benda á
raunverulegar staðreyndir.
„Ókennilegur fljúgandi hlutur" er
ekki geimfar, sem flytur verur frá öðrum
stjörnum, heldur hlutur, sem fólk sér
raunverulega. En túlkunin liggur utan
marka hlutlægrar athugunar. Hún á
rætur að rekjá'til tilhneiginga manns,
áður fenginnar reynslu og margra ann-
arra atriða.
Því meira, sem maðurinn veit, því
minni upplýsingar vantar hann og þeim
mun frekar leitast hann við að komast út
fyrir mörk algengra fyrirbæra. Hann
þarf ekki að láta útskýra fyrir sér kjarn-
sýrur, hann veit nægilega mikið um
stýrifræði og það er ekki lengur áleitin
spurning, hvort líf sé á Mars.
Fólk hneigist til að trúa
hlutum sem það hefur ekki
sérþekkingu á
Starfsvettvangur vísindanna er alltaf
á mörkum hins óþekkta og hins þekkta,
og þeir ryðja brautina frá hinu fyrrtalda
til hins síðartalda. Vísindamenn eru
efagjarnir gagnvart dularfullum uppá-
komum á þeirra eigin sérsviði. Sál-
fræðingar eru t.d. mjög efagjarnir gagn-
vart öllum dulsálfræðilegum fyrirbrigð-
um; líffræðingar og mannfræðingar
gagnvart snjómanninum hræðilega;
veðurfræðingar og haffræðingar að því
er varðar Bermúda-þríhyrninginn;
steingervingafræðingar gagnvart Loch
Ness skrímslinu, o.s.frv. En sálfræð-
ingur kann að vera veikur fyrir ókenni-
legum fljúgandi hlutum, eðlisfræðingur
getur trúað því að Loch Ness skrímslið
sé til...
Með öðrum orðum, fólk hneigist til
þess að trúa hlutum, sem það hefur ekki
neina sérstaka þekkingu á.
Blaðamaðurinn vinur minn sagði bros-
andi, er hann hafði hlýtt á mig;
„Af þessu leiðir, að við, fréttamenn,
sem ekki erum sérfræðingar í neinni grein
náttúruvísinda, erum hneigðari til þess
en aðrir að trúa því ótrúlega. “
„Við skulum segja, að það væri gott,
ef blaðamenn gerðust stundum sál-
fræðingar og íhuguðu hvaða áhrif birting
fréttar hefur á hinn almenna lesanda,"
svaraði ég.
Höfundur greinarinar dr. Petrovskí á
sæti í sovésku uppeldisfræðiakademí-
unni. Greinin er þýdd (stytt) úr mánað-
arritinu Zjurnarlist-Sputnik, 1. hefti
1983 á vegum APN í Reykjavík.
Tilhneiging til að trúa
á furðuverk
Fyrir nokkrum var ég beðinn að taka
þátt í gerð sjónvarpskvikmyndar, sem
átti að fjalla unt þennan sálfræðilega
grundvöll trúar á furðuverk, „Hinn
brennandi leyndardómur aldarinnar"
nefndist myndin. Ég ræddi áætlunina unt
gerð myndarinnar við stjórnandann og
höfund handritsins og lagði til að sýnt
yrði, hvernig sálræn tilhneiging til þess
að trúa á furðuverk gctur skapað blekk-
ingu þar sem fólk virðist sannfært um, að
mat þess sé hlutlægt.
í kvikmyndinni var á engan hátt reynt
að sanna eða afsanna eitthvað sérstakt.
Við buðum fólki að koma, sem stað-
hæfði, að það hefði sjálft séð snjómann-
inn hræðilega, eða var trúað á það, að
það hefði fengið réttar upplýsingar frá
þeim, sem höfðu séð hann. Við buðum
einnig fólki, sem hafði efasemdir um
tilvist hans. Einnig buðum við fólki, sem
trúði á leyndardóm Bcrmuda þríhyrn-
ingsins svo og þeim, sem ekki gerðu það.
Með öðrum orðum, við kynntum and-
stæð sjónarmið. Þrátt fyrir það höfðum
við áhuga fyrir því, sem að baki bjó -
hinni sálrænu tilhneigingu - fremur en
sjálfum staðreyndunum.
■ Teikning af vitsmunaverum frá öðrum hnetti sem komið hafa til jarðarinnar í fljúgandi furðuhlut. Því miður reynast
sögur um kynni manna af slíkum geimverum ekki hafa við rök að styðjast.
■ Einu sinni sagði blaðamaður, sem ég
þekki, við mig:
„ Veistu hvað, cg hef séð „ókennilegan
fljúgándi hlut"?
„Ég trúi því.“ svaraði ég rólega.
Blaðamaðurinn varð ákaflega undr-
andi: „Neitarðu ekki, að slíkt sé hugsan-
legt? En þú sem ert vísindamaður?
„Hverju á að ncita? Öll sjáum við
öðru hvoru eitthvað ókennilegt fljúgandi
í loftinu. Það væri annað mál, ef þú
hefðir séð geinifar mcð mönnum af
annarri stjörnu um borð. Ef þú gerðir
það, þá væri það talsvert annað."
„Já, mér finnst afstaða þín skynsam-
leg. Þegar allt kemur til alls, þá sviptir
hún mig ekki þeirri von, að ég hafi séð
það, sem ég vildi sjá.“
„Það er rétt hjá þér. Það er eðlileg
löngun að sjá furðuverk..."
Ég geri ekki ráð fyrir því, að ég sé
manna best fallinn til þess að leggja mat
á furðuleg og ótrúleg fyrirbæri, sem
stundum má sjá frásagnir af á síðum
dagblaða og tímarita. Þau cru langt frá
því að vera nokkur tilviljun og eru í
samræmi við mannlega löngun til þess að
stíga yfir mörk hins þekkta inn á svið,
sem ekki er til nein bein vísindaleg
skýring á. Rökin eru einföld: Úr því
vísindalegar og tæknilegar framfarir hafa
gert ótrúlega hluti mögulega, hvcrs
vegna skyldu menn þá ekki stíga nýtt
skref inn á svið ímyndunarinnar?
Sérfræðingar í duiarfulium
atburðum eru ekki til
Þar sem ég cr ckki sérfræðingur í
fljúgandi diskum, snjómanninum hræði-
lcga eða Bermuda þríhyrningnunt (í
alvöru talað hcld ég að slíkir sérfræðing-
ar séu ckki til) og get ekki hcldur sannað
né afsannað tilvist þcssara fyrirbrigða,
get ég aðeins stungið upp á samcigin-
lcgum grundvclli til umræðna um allt
þetta frá allt öðru sjónarhorni. Sameig-
inlegan grundvöll til umræðna, kapp-
ræðna og deilna um hið furðulega og
óþekkta er að finna á sviði sálfræðinnar.
Maðurinn hefur sálræna tilhneigingu
til þcssað trúa á hið furðulega-stundum
gagnstætt allri skynscmi, stundum í fullu
samræmi við hana. í sálfræði er þessi
almcnna regla þckkt undir hcitinu „or-
ientation".
Hugtakið er skilgreint sem sálrænn
fúsleiki til ákvcðins forms skynjunar,
skilnings, hugmynda og mats á hlutum.
Þetta fyrirbæri, sem mikið hefur verið
rannsakað, virðist liggja til grundvallar
trú á allt það, sem manninn hefur langað
til að trúa, eða honum hefur verið bent
á. Fólk hefur til að bera ýmsar forsendur
fyrir þessum áhrifum, en tilvera fyrir-
bærisins er ómótmælanleg.
Sálarfræði og fljúgandi furðuhlutir:
HVERS VEGNA
SJÁ SUMIR FURDU
HLUTI í LOFTI
EN AÐRIR EKKI?
eftir Arthur Petrovskí