Tíminn - 26.11.1994, Blaðsíða 5

Tíminn - 26.11.1994, Blaðsíða 5
Laugardagur 26. nóvember 1994 Tímamynd G5 Island, útkjálki eba miödepill Jón Kristjánsson skrifar Sú staðhæfing er kunn úr umræðum um utanríkismál að utanríkisstefna íslands hvíli á þremur stoðum. Þær eru aðild að Sameinuðu þjóðunum, samstarf í Norður- landaráði og aðild að Nato. Allt fram á seinni hluta síðasta áratugar hélst gamla heimsmyndin, sem myndaðist upp úr seinni heimsstyrjöldinni þegar járntjald féll um Evrópu þvera og Vesturveldin og Sovétríkin stóðu frammi fyrir hvort öðru grá fyrir járnum og kjarnorkuógnin var ná- læg.. Breytingaáriö mikla 1989 Berlínarmúrinn féll haustið 1989 og upp úr því sameinuðust þýsku ríkin. Eftir þetta var fátt sem áður. Hins vegar eru breytinga- tímar óvissutímar og það hafa þjóðir Evr- ópu fengið að reyna nú upp á síðkastið. Margt er óljóst um framvindu.mála, ekki síst í varnar- og öryggismálum. Eins og öllum er kunnugt hafa sum ríki Austur-Evrópu skipst upp og nú er Tékkó- slóvakía tvö ríki, Tékkland og Slóvakía. Ekki þarf að, tíunda skiptinguna á Balkan- skaga, svo mjög sem sá heimshluti er í fréttum, en Slóvenía er það ríki. sem frið- samlegasta þróuriin er í á þeim slóðum. Þessi ríki ásamt Ungverjalandi og Pól- lándi hafa sýnt mikinn áhuga á því að ganga í Nato, og áhugi Eistlands, Lettlands og Litháen á sem nánustu samstarfi til vest- urs er mjög mikill. Nokkur meiningamun- ur hefur verið hjá Nato hvernig á að bregð- ast við í þessu efni, en að frumkvæði Bandaríkjamanna hefur verið sett upp áætlun sem ber nafnib „Partnership for Peace", eöa „Samstarf í þágu friðar", til þess að koma til móts við þessar óskir og taka upp samstarf án aðildar. Það er alveg ljóst að ef það kæmi upp að umrædd lönd fengju aðild að Nato, þá stendur Rússum ekki á sama um slíkt. í um- ræðum um þessi mál heyrist sú skoðun að með þessu mundi myndast ný lína um Evr- ópu, austar heldur en járntjaldið gamla. Öryggistilfinning Þessar hugleiðingar eru komnar til af því að í síðustu viku gafst mér tækifæri til þess að sitja fund þingmannasambands Norður- Atlantshafsríkjanna. Þingmannasamband- ið hefur tekið inn svo margar þjóðir sem áheyrnarfulltrúa að það er í raun vettvang- ur allra þjóða Eyrópu og Norður-Ameríku frá Úralfjöllum til Kyrrahafs, að nokkrum þjóðum undanskildum sem hafa lýst sig hlutlausar í utanríkismálum, á borb við Svíþjóð, Finnland og Sviss. Það er athyglisvert við að sitja slíka fundi, að öryggismál liggja þingmönnum þessara ríkja mjög þungt á hjarta. Einhvern veginn höfum vib íslendingar ætíb tekið það sem sjálfsagðan hlut að öryggi okkar sé tryggt, og það er ekki_____________ ýkja djúpt í þjóðarsál- inni að á okkur verði ráðist. Það er vonandi rétt tilfinning. Það er þó ekki hin hefðbundna ógn kalda stríbsins sem liggur í loftinu, heldur hætta á stabbundnum átökum, viðlíka þeim sem blasa við augum á Balkanskaga. Eldiviðurinn til slíkra átaka er nægur. Púðurtunna Púðurtunnan í Evrópu er þjóðernistil- finningin, og mannflutningar hafa verið miklir milli ríkja álfunnar. Þessar stað- reyndir eru uppspretta spennu. Ég upplifbi á áðurnefndum fundi eitt slíkt augnablik spennu, sem sýnir í hnotskurn hvað ástandið getur verið viðkvæmt. Það var tal- að fyrir skýrslu um efnahagsþróun í Alban- íu, en þab land, sem var lokað til skamms tíma, hefur nú áheyrnarfulltrúa á þessari samkomu. í umræðum brast skyndilega á óvebur milli fulltrúa Grikkja og hans vegna minnihlutahópa í báðum löndum. Erfitt var að stöðva þá af. Þetta litla atvik sýnir hve grunnt er í glóðina sem kraumar undir og eldsneytið er aðstaða minnihlutahópa sem víða má finna í Evrópu. Á Balkanskaga er ein sjóðandi kvika af þessu tagi, og ná- lægðin við þá atburbi er mikil hjá ná- grannaþjóbunum og hefur áhrif á vibhorf þeirra. Þolraun Enn gjósa upp átök á Balkanskaga og Nato og Sameinuðu þjóðirnar standa frammi fyrir miklum vandamálum. Loft- árásir geta virkað eins og olía á eld og hafa í rauninni gert það á síðustu dögum. For- ustumenn innan Natóríkjanna greinir á og um hvort bandalagið á að vera nokkurs konar verktaki hjá Sameinuðu þjóðunum eða taka sjálfstæðar ákvarðanir um íhlut- un. Bandaríkjamenn "áforma að afnema vopnasölubann til Bosníumúslíma, og Frakkar ýja ab því að Vestur-Evrópubanda- lagið eigi að fá aukið hlutverk. Allir vilja forðast landhernað á þessu svæði, því það yrbi hildarleikur sem mundi kosta ótalin mannslíf. _____________ Þab er því hætt vib ab ástandib á Balkanskaga eigi eftir ab verða sam- IVl€nn starfi ÞÍooa innan Nato þolraun, og ekki má mik- ið út af bera til þess að y,. _ . átakasvæðið færist út. nflálCfni Hikandi viðbrögb og óeining geta skabab sam- starf aðildarþjóðanna. Okkur íslendingum fer hins vegar illa að heimta blóðsúthellingar. Við erum herlaust land og leggjum ekki til hermenn í byssufóbrib. Efnahagsþróunin Ekki hafa síður orðið miklar breytingar á síöustu árum í efnahags- en öryggismálum. Hæst ber í umræbunni Evrópusamrunann, en þó er langt í frá að það séu einu tíbind- in í efnahagsmálum heimsins. Bandaríkja- menn, Kanadamenn og Mexíkómenn hafa tekið höndum saman í Nafta, sem er frí- verslunarbandalag þessara ríkja, og Gatt- samningurinn bíður nú staðfestingar abild- arríkjanna eftir samningalotu sem hófst í Uruguay fyrir sjö árum. Allt þýbir þetta gjörbreytt umhverfi í efnahagsmálum til vibbótar við það að ný viðskiptastórveldi á borð við Kína eru að rísa til viðbótar við það viðskiptaveldi sem fyrir var í Japan og löndum Suðaustur-Asíu. Allt þetta þýðir gjörbreytt efnahagsum- hverfi í heiminum, sem íslendingar verða að taka mið af þegar litið er til framtíðar- innar. Það eru gömul og ný sannindi að fáar þjóðir eru jafn háðar utanríkisviðskiptum og sú íslenska. Því skiptir mestu máli fyrir okkur að hafa markaðsaðgang sem víbast. Við höfum átt góð viðskipti og vaxandi við Asíulönd. Bandaríkin hafa ávallt verið mjög mikilvægur markaður og Evrópu- markaðurinn er okkur ómissandi. Þaö er einnig nauðsyn fyrir okkur að missa ekki sjónar af markaði í Rússlandi, þótt gífurleg- ar breytingar gangi þar yfir. Það er því ekkert töfraorð sem leysir okk- ar markaðsmál. Það er okkur nauðsyn að ganga svo frá málum að við njótum bestu kjara á Evrópumarkabi, en meb því má ekki missa sjónar af markaðsaðgangi annars staðar. Samskipti okkar við ESB mega ekki spilla fyrir því. Það er okkur einnig brýn naubsyn að halda opnum leiðum til viöskipta víðar í veröldinni en á þeim svæðum sem nefnd hafa verið. Suður-Ameríka sækir fram efna- hagslega, en sá heimur er okkur ekki mjög kunnur í viðskiptum. Þó stundum við í nokkrum mæli verkefnaútflutning til Chile á sviði sjávarútvegs. Slík starfsemi íslenskra aðila á sér stað víðar í heiminum, eins og í Kamtsjatka, í Namibíu og á Indlandi. Þau viðskipti, sem frumherjar á þessu sviði hafa skapað, eru athyglisverður vaxtarbroddur sem ekki má visna. Eyland eða jaðarsvæoi Við íslendingar megum undir engum kringumstæbum lokast inni í þeim hugar- heimi að við séum jaðarsvæði eða eyland í veröldinni. Við þurfum á því að halda að stunda viðskipti í allar áttir. Til þess er brýn nauðsyn á virkri þátttöku í alþjóðasam- starfi bæbi á svibi efnahagsmála, öryggis- mála og menningarmála. Gamla heims- myndin er hrunin og önnur komin í henn- ar stað. Sú mynd er ekki fullgerð og breytist hratt um þessar mundir. Þó má vel greina í henni helstu drættina, sem eru hin stóru vibskiptabandalög. Brýnasta verkefni okkar í utanríkismál- um er ab halda samstarfi og samvinnu þvert yfir Atlantshafib á svibi öryggismála. Á efnahagssvibinu er okkur brýnast ab tryggja góðan markaðsaðgang að hinum stóru efnahagsheildum. Viö megum ekki loka að okkur á því sviði. Tvíhliða samn- ingur við ESB er nauðsyn, ef EES-svæðið til- heyrir sögunni, að öðrum kosti verðum viö að byggja á því í samskiptum okkar við Evr- ópu. Hins vegar verður að gæta þess að þessi samningagerð spilli ekki möguleikum okkar annarstaðar. Sjálfstæði okkar er best tryggt meö sam- starfi við þjóðir Evrópu og Noröur-Ameríku á sviði öryggismála og greiðum aðgangi ab mörkubum. Þab hlýtur ab vera takmarkib ab tryggja þab sem best. ¦

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.