Náttúrufræðingurinn - 1948, Side 24

118
NÁTTÚ RU F RÆÐINGURINN
áhriíum frá andrúmsloftinU og járn hraunsins gengið í samband
við súrefnið.
En þegar lengra líður á gosið, frussar upp lirauni dýpra að, þar
sem það hefur ekki orðið fyrir áhrifum loftsins. Þetta skýrir mun-
inn á móbergsglerinu og gjallinu. En það leiðir jafnframt til þeirr-
ar skoðunar.að hraunið, sem dýpra lá, hafi verið kaldara en það, sem
fyrst kom. Efsta hraunið hefur mjög sennilega liitnað við það að
taka í sig súrefni, og sá hitamunur Iiefði getað numið 1—200°C.
Það er því sennilega svo, að upphaflega hraunið, sem að neðan
kom, hefur verið mjög kalt og seigfljótandi. Fyrsti þáttur gossins,
með hraunrennsli og gjalli, lréfur verið afleiðing af blöndun við
andrúmsloft.
En þegar óblandaða hraunsins fer að gæta í gosopinu, breytist
gosið. Þegar þetta hraun losnar undan farginu, sem á því lá, spreng-
ist út innilokaða loftið, en það er aðallega vatnsgufa. Það gerist þó
ekki með útblæstri hraunsins og vikurmyndun, eins og verða mundi
í þynnra hrauni, heldur kvarnast hraunið í smáagnir, sennilega
vegna Jæss-að Jtað er mjög þykkfljótandi og eins nærri ]>ví að vera
fastur lilutur og fljótandi efni.
Hvað verður nú um þessa ösku, sem mvndazt liefur? Við gætum
ályktað, að smásprengingarnar kasti henni upp í grannan garð
kringum gosopið. En sömu sprengingar hefðu þá kastað 2—3 tonna
björgum upp í garðinn. En það er ijóst, að slíkar sprengingar gera
betur en kasta öskunni upp á gígbarminn, }:>ær þeyta lienni hátt á
loft, og hún berst út í buskann. Yfirleitt getur fíngerð aska með
engu möti hlaðizt upp í grannan garð kringum gosopið, ef hún
kemur upp í sundurlausu ástandi sem rykský.
Þá virðist aðeins eitt til: Askan þyrlaðist ekki upp, heldur varð
úr henni eins konar grautur eða leðja niðri í gígkverkinni, með
samblöndun við vatnsgufana, og Jæssi grautur vall síðan upp hægt
og rólega.
Þetta virðist líka mega lesa út úr móberginu í gíggarðinum. Það
er engu líkara, en grágrýtisbjörgin liafi borizt með þykkfljótandi
öskugxaut, en alls ekki fallið úr lofti niður á öskuhaug.
Skýringin er þó enn ekki fullnægjandi. Heildarútkoman virðist
hafa átt að verða móbergskúfur, en ekki mjór hringlaga garður.
Þess vegna verður enn að kveða nánar á um gang gossins. Hvernig
gat miðja kúfsins horfið? Endaði gosið í sprengingu, sem þeitti
kúfnuni burt? Ég lield, að sú skýring sé of fjarri, bæði vegna Jress,