Vikan - 13.09.1962, Qupperneq 16

f fullri fllvoru
Þeir pening-ar, sem inn koma fyrir sölu hlutabréfa, verði notaðir til lána í hús-
bygging-ar, en þá eykst sementsnotkunin, og margir geta fengið lán til húsbygginga.
Gísli Sigurbjörnsson:
Almenning'Sililutafélösr
Undanfarið hefur alloft verið ritað um
almenningshlutafélög í blöð og timarit,
og er það að vonum. Hér á landi er sá
háttur á, að hlutafélög eru að mestu leyti
eign fjölskyldna og nokkurra örfárra
manna, enda hefur ekki verið unnt að
greiða arð nema hverfandi lítið, sökum
skattlaga, sem vart eiga sér annars stað-
ar líka.
Er því áhugi manna á stofnun hluta-
félaga vfirleitt harla lítill. Þó var hér á
árunum stofnað almenningshlutafé1ag. —
Eimskipafélag fslands — og kevnti fiöldí
manna bar hlutabréf. enda var félagið
kallað óskaharn þjóðarinnar, en það eru
mörg ár síðan. Mun vart vera um fleiri
félög að ræða, sem hér hafa verið stofnuð,
sem kalla mætti almenningshlutaféiög.
En nú eru aðrir timar. Marga^ brevt-
ingar eru þegar gerðar á skattalögunum.
og ýmsar aðrar boðaðar. Allt er þetta til
bess. að nýjar leiðir eru fyrir hendi, og
fslendingar geta farið líkt að í bessum
málum, um stofnun hlutafélaea. o-* aðrar
þjóðir. Þess vegna er og umtal og skrif um
almenningshlutafélög tímabært.
Almenningshlutafélög eru í eðli sínu
félög, sem stofnuð eru til þess að koma
einhverju þióðþrifamáli fram, um leið
og hagnaðarvon er nokkur. F.ru þvi sam-
einuð tvö meginsiónarmið. framfara- og
velferðarmál, og nokkur hagnaðarvon.
Þó mun þjóðarmet.naður einnig hafa ráð-
ið miklu, begar Sveinn Biörnsson. siðar
forseti landsins. og félagar hans, stofnuðu
Eimskipafélag fslands. Er líka hepnilegast.
ef hægt væri að sameina betta allt. begar
ráðizt verður í að stofna al’nonnin^shluta-
félag hér á landi. Mun vonandi, áður en
langt um líður eitthvert slíkt mál koma
fram, sem þjóðin styður og sameinast um,
eða eru nokkur slík mál á döfinni?
Ríkið hefur tekið sér forvstuhlutverk
um atvinnumál, enda eru allar aðstæður
hér gjörólíkar því, sem er mað öðrum
þjóðum. Þjóðin er fámenn, fiárhagsleg
geta allflestra er lítil, og hún er stór-
skuldug. Höfum við fengið meiri fiár-
hagslega aðstoð og beinar gjafir, heldur
en flestar eða allar þjóðir, ef miðað er við
fólksfjölda. Eru þetta ömurlegar stað-
reyndir, sem sjaldan eru nefndar, enda
óvinsælt. Þó hefur einn af okkar færustu
mönnum Thor Thors sendiherra, haft ein-i,
urð til þess að nefna tölur í þessu sam-|^jj|
bandi í ágætu erindi, er hann hélt fyrir
alllöngu hér í útvarpið.
Sementsverksmiðja var reist fyrir
nokkrum árum af ríkinu, að sjálfsögðu að
mestu fyrir lánsfé, og hefur kostað ná-
lægt kr. 250.000.000, með núverandi
gengi. Væri tilvalið að gera þetta fyrir-
tæki að almenningseign með því að gera
það að hlutafélagi, þó þannig, að meiri-
hluti hlutafjárins væri í eigu ríkisins.
Mætti hugsa sér, að gefa út hlutabréf
fvrir kostnaðarverði verksmiðjunnar, og
solia af þeim tæpan helming, eða kr.
100.000.000, og láta það fé óskipt renna
til Húsnæðismálastofnunarinnar, sem hef-
ur mikla börf fvrir það. Væri á þann hátt
stuðlað pð frekari húsbyggingu og um
leið aukin notkun á sementi. Hlutabréfin
æt.tu að miðast við verð á sementi á hveri-
nm t.’ma. bó bannig, að ef sementið lækk-
ar. þá halda hlutabréfin sínu verði í
krónum. Eru hlutabréfin því trygeð fvrir
rýrnun neningaverðgildis, að vísu ekki
með gulli. heldur með sementi. — Þá
verður pð vera ákveðinn arður af þeim,
sem er hægt. bar sem innkomið fé fvrir
sölu hlutabréfanna er lánað Húsnæðis-
málastiórninni með vöxtum og er bví
trvegt að hæet sé að greiða hann. enda
bótt rekstur Sementsverksmiðjunnar
siáVrar gæti ekki gefið arð.
Um þetta mál má að siálfsögðu ýmislevt
'•krifa, en á þessu er hér vakin athvgli,
þar sem lióst er, að ýmislegt barf að gera
og er hægt að gera, til þess að glæða
áhuga manna og skilning á viðfangsefn-
um. s°m úrlausnar bíða, — almennings-
hlutafélög eru eitt þeirra.
Ef Sementsverksmiðjunni verður breytt
í almenningshlutafélag, þá mun áhuei
manna á rekstri hennar aukast, og væri
það út af fyrir sig æskilegt. Hér er um
eitthvert mesta fvrirtæki þjóðarinnar að
ræða, og myndi áhugi og góðhugur þús-
unda væntanlegra eigenda hlutabréfa
víðs vegar í landinu áreiðanlega verða til
góðs.
Ef Sementsverksmiðjan yrði gerð að al-
menningshlutafélagi, þá gerðist þetta:
Menn gætu tryggt peninga sína með
sementi - fengið af þeim árlega spari-
sjóðsvexti — og ef vel gengur eitthvað
meira, og um leið er tryggt, að þeir pen-
ingar, sem inn koma fyrir sölu hlutabréfa,
verði notaðir til lána í húsbyggingar, en
þá eykst sementsnotkunin, og margir geta
fengið lán til húsbygginga. -fc
16 VIKAN
Starfræksla
veitingastaða
og
áfengisnautn
Mundi unnt að draga til muna úr því ó-
fremdarástandi, sem nú er ríkjandi varðandi
víndrykkju og drykkjusiði í landinu, og þá eink-
um í sjálfri höfuðborginni, með breyttri tilhög-
un á starfrækslu veitingastaða þeirra, er hafa
vínsöluleyfi?
Eftir nokkra athugun á málinu, virðist það
ekki ólíklegt. Og víst er um það, að ástandið
getur ekki versnað mikið úr þessu, svo ekki
væri hundrað í hættunni, þótt nokkur tilraun
væri gerð.
Hætt er við, að margir, sem áhuga hafa á úr-
bótum á þessu öngþveiti, reki upp stór augu,
þegar þeir sjá því haldið fram, sem að minnsta
kosti athugandi leið í því skyni, að lengja starf-
rækslu áðurnefndra veitingastaða um tvær
klukkustundir, þrjár nætur í viku.
En —r væri það svo fjarstætt? Þar með er
ekki átt við, að veitingastaðir þessir yrðu opn-
ir lengur fram á nóttina en nú er, heldur ein-
göngu, að þeir gestir, sem þangað eru komnir
fyrir lokunartíma, fengju að sitja þar að drykkju
til klukkan fjögur. Einnig að skemmtanir, sem
þar er efnt til á vegum ýmissa félagasamtaka,
fái að standa til að minnsta kosti sama tíma.
Með því fyrirkomulagi væri ekki ólíklegt, að
niður legðist sá hvimleiði vandræðasiður, að
gestirnir „rotti sér saman" í smáhópa til að halda
drykkjunni áfram í einkahíbýlum, þegar þeir
verða að halda á brott af veitingastaðnum. Und-
antekningalítið mundi þá hver um sig hafa
slökkt þorstann nægilega í bili, halda til sins
heima og fara að sofa. Þar með yrðu heimilin
— ekki aðeins híbýlin, þar sem drykkjunni yrði
annars haldið áfram, heldur og aðliggjandi hí-
býli — friðuð að miklu eða öllu leyti fyrir þeim
vandræðum, sem þau liggja nú undir, og flestir
þekkja svo vel til, að óþarft er að lýsa.
Þá er og næsta líklegt að drykkjusiðir gesta
á veitingastaðnum sjálfum mundu gerbreytast.
Eins og nú er, keppast þeir yfirleitt við að inn-
byrða sem mest af áfengi þann stutta tíma, sem
þeim er þar sætt. Ef þeir vissu fyrirfram, að
þeir hefðu nægan tíma fyrir sér til að njóta
veiganna, er að minnsta kosti sennilegt að þeir
mundu fara hægar í sakirnar og því ekki verða
eins fljótt ofurölvi. Gefur auga leið, að þá yrði
annar og menningarlegri bragur á öllu fram-
ferði gesta á slíkum stöðum, og væri sá árang-
ur einn ekki svo lítils virði.
Enn er það, að eins og nú er ástatt, skapar
starfræksla veitingastaðanna, óvefengjanlega
allt of traustan grundvöll undir leynivínsölu.
Fæstir gestanna eiga vínbirgðir til að hverfa að
heima, til þess að geta haldið áfram drykkj-
unni, og þá er hringt til einhverra af þeirri stétt,
sem ekki er ólíklegt að „eigi eitthvað“. Yrðu
nefndar breytingar upp teknar, er því ekki ó-
líklegt að verulega kynni að draga úr leynivín-
sölunni, og hefði þá sannarlega mikið áunnizt.
Það tjóar ekki að hamra á því sýknt og heil-
agt, að eina ráðið við núverandi ófremdarástandi,
sé að auka á hömlurnar. Séu hömlurnar ekki
skynsamlegar, gera þær einungis illt verra.
Eina hugsanlega ráðið er að leyta skynsamlegra
leiða til úrbóta, og orfast í augu við staðreynd-
jrnar, fordóma- o, ifstækislaust.
Drómundur.