Vikan - 17.02.1983, Side 19

Víðast hvar í heiminum er mikið
kapp lagt á að kenna ensku og
nýjasta tækni tekin í þjónustu.
flóknu beygingarreglur og hefð-
bundnu bragfræði var ekki vel til
þess fallin aö tjá bullið sem oftast
var fram sett í popptextunum á
bernskuskeiði þess. Enskan hefur
aftur á móti mátt þola hvers kyns
misþyrmingar og er ekki eins við-
kvæm.
Munurinn á útbreiöslu enskunn-
ar nú og til dæmis að taka latín-
unnar er sá að enskukunnátta er
almennari meöal þorra fólks en
ekki fárra útvaldra mennta-
manna. Astæðan er aö sjálfsögðu
breytt og bætt lífskjör almúgans
og betri menntun. Önnur ástæða
er hve fólk sem hefur hin ólíkustu
tungumál að móðurmáli á tiltölu-
lega auðvelt með að læra ensku,
en skýringin á því liggur í gerð og
uppbyggingu tungumálsins.
Ensk tunga er stundum nefnd
engilsaxneska og fer þaö mjög
fyrir brjóstið á sagnfróðum og
málvísum mönnum. En eins og
svo margt annað í tungumálum er
þessi nafngift mjög ónákvæm ef
ekki beinlínis röng. Engil-saxn-
eska er fornmálið, germanskt að
stofni. Ahrif latínu og grísku á
ensku hafa verið mikil alveg frá
dögum Sesars og með kristnitöku
fjölgaði latneskum tökuorðum til
muna. Tímabil víkingaferða og
yfirgangs norrænna manna á
Bretlandi setti mark sitt á tung-
una og ýmis orð í ensku eru komin
inn í máliö frá norrænu. En sá at-
burður sem hafði mest áhrif á þró-
un enskunnar var innrás Nor-
mana 1066. Normanar uröu ráö-
Það er alkunna að best er að kenna
andi stétt í landinu og Normana-
franskan opinbert tungumál í
landinu. Þegar fram liðu stundir
runnu þessi tungumál saman.
Beygingakerfi fom-enskunnar leið
undir lok en forn-enski stofninn
hélst. Orðaforði ensku er því aö
miklu leyti kominn ur frönsku og
latínu. Oft er málum þannig hátt-
að að tvö eða fleiri orö eru til yfir
sama hugtak og er annað af ger-
mönskum stofni en hitt af róm-
önskum. Þar sem beygingakerfi
(málfræði) enskunnar er tiltölu-
lega einfalt eiga tökuorð mjög
greiöan aðgang inn í málið og ný-
yrðasmíð er ekki slíkum vand-
kvæöum bundin og til dæmis í ís-
lensku. Orðeindir af latneskum
eða grískum stofni eru nýyrða-
smiðum á sviði tækni og vísinda
oft mjög gagnlegar þar sem þær
falla vel að málinu.
Enska er oröauðugasta tungu-
mál heimsins og hefur fengiö orð
að láni úr nánast flestum tungu-
málum heimsins, meira að segja
íslensku og grænlensku. En þar
sem málfræðin er fremur einföld
eiga nemendur fremur auðvelt
með að tileinka sér grundvallar-
orðaforöa (500—1000 orð) og geta
fljótlega farið að nota hann. Bæði
þeir sem hafa germanskt eða
rómanskt mál að móðurmáli
kannast við fjölmörg orð og orð-
stofna í ensku.
Mörg ensk orð eru nú gjaldgeng
eða í það minnsta mikið notuð í
fjölmörgum öðrum tungumálum.
Sem dæmi má taka O.K., ókei,
(skammstöfun samkvæmt fram-
ungum börnum tungumái. Á
myndinni sjást börn við enskunám í
Málaskólanum Mími.
burði á all correct), T.V. eða tele-
vision, jeans, jet, weekend og svo
má lengi telja. Það er einmitt
þessi tilhneiging til þess aö taka
ensk orö næstum óbreytt upp í
önnur mál sem málvandir menn
óttast. Þetta könnumst viö mæta-
vel við héðan, en meðal margra
þjóða er þetta miklu stærra
vandamál en hérlendis. Frakkar,
sem löngum hafa verið þekktir
fyrir andstöðu gegn ensku, hafa
hleypt inn fjölmörgum orðum.
Þessi málblendingur er nefndur
„franglais” og er vægast sagt illa
séður af þeim Frökkum sem
vanda vilja mál sitt. Sömu sögu er
að segja frá Þýskalandi, Dan-
mörku, Japan og jafnvel Sovét-
ríkjunum.
Þessi þróun hefur fengið marga
til þess að velta fyrir sér hver
verði framtíö enskunnar í heimin-
um. Robert Burchfiéld, ritstjóri
Oxford-orðabókarinnar, óttast að
þessi óheillavænlegu áhrif ensk-
unnar á önnur tungumál geti orðið
til þess að í staö þess aö enska
verði til þess að brjóta niður
tungumálahindranir geti enskan
leyst upp í margs konar „þjóðar-
mállýskur” sem ekki verði hægt
að nota þjóða í millum.
Nýjasta tækni, tölvur, myndsjár
(vídeó) og sjónvarpssendingar
um gervihnetti heimsálfa í milli, á
eftir að hafa ómæld áhrif á tungu-
mál heimsins. Það er nánast
óhugsandi að spá fyrir af ein-
hverri nákvæmni um hvað geti
gerst. Það er möguleiki aö stöðluð
enska (og einfölduð) geti með
hjálp fyrrnefndra tækja orðið
raunverulegt alheimstungumál til
nota í viðskiptum þjóða. Háþróað-
ar þýöingartölvur gætu hjálpað
fólki til aö skilja hvert annars
tungumál án þess að þurfa á
þriðja tungumáli að halda. A
þessu eru ef til vill ekki miklar lík-
ur í bráð. Vegna þess að eitt orð i
einu tungumáli getur haft margar
merkingar og svarar alls ekki
endilega einu orði í öðru tungu-
máli eru ýmis vandkvæði hér á.
Tölvubúnaður er ennþá dýr og
flókinn og ekki á færi alls þorra
manna að eignast slíkt og nota. En
þessi atriði gætu orðiö léttvæg 1
framtíðinni.
Veldi enskunnar gæti hnignað
eins og veldi latínunnar fyrrum.
Málið gæti mætt vaxandi andstöðu
yfirvalda annarra landa, svo sem
arabalanda, Sovétríkjanna og
Kína, og þessi tungumál keppt
innbyrðis um að taka viö. Hið eina
sem vitaö er meö vissu um þro-
un tungumála heimsins og al-
þjóðamáls eða -mala er aö þau
munu breytast meðan menn halda
áfram að tala. Þróunin mun fylgja
framvindu heimsmálanna að öðru
leyti, efnahags- og stjórnmálum,
tækniþróun og menntun almenn-
ings. Oskin um alheimstungumál
er í raun náskyld óskinni um
heimsfrið, ef til vill oraunsæ
draumsýn, ef til vill raunhæf
framtíðarsýn.
Stuðst við Newsweek, 15. nóv. 1982,
Futurist, 1981 og The History og the
English Language (Baugh).
7. tbl. Vikan 19