Æskan - 01.01.1993, Page 33

Umsjón: Óskar Ingimarsson
VAFNINGSPLONTUR
ó hreyfigeta plantna sé næsta lítil,
miðað við það sem gerist í dýrarík-
inu, nota þær ýmsar aðferðir til að bjarga
sér. Oftar en hitt eru þær þá að bregðast
við utanaðkomandi aðstæðum, svo sem
miklum þurrki, bleytu, birtu og myrkri,
vindi, hita og kulda, jafnvel mengun.
Þetta gengur að vísu misjafnlega og
sumar plöntur eru viðkvæmari en aðrar, á
sama hátt og tegundir í dýraríkinu.
Hér verður ekki fjallað um þennan þátt
í lífi plantna, þó að freistandi væri, heldur
plöntur sem „hreyfa sig“ með nokkuð
sérstæðu móti til að fá stuðning af því
sem næst þeim er, jafnt lifandi og dauðu.
Þessar tegundir skipta nokkrum þúsund-
um og eru ýmist nefndar klifur- eða vafn-
ingsplöntur. Stöngull þeirra er svo grann-
ur og veikbyggður að þær geta ekki hald-
ið sér uppréttum af sjálfsdáðum. En þeim
er nauðsynlegt að fá birtu til að þrífast og
verða því að hafa einhver ráð. Þær vefja
sig um trjágreinar eða aðrar plöntur eða
klifra upp trjástofna og bergveggi. Til
þess hafa þær ýmiss konar festibúnað á
stönglum, blöðum, blaðsprotum eða rót-
um. Oft eru það hár með límkenndu efni
og stundum krókum.
Flestar tegundir af þessu tagi eru í
regnskógum og annars staðar í hitabelt-
inu. Þær sem klifra í trjám ganga undir
alþjóðaheitinu „líönur“ og geta klifur-
stönglar þeirra orðið býsna gildir eins og
við höfum stundum séð á Ijósmyndum
eða kvikmyndum úr frumskógi. Þar sem
mikið er um vafningsplöntur í lággróðri
geta þær myndað slíka flækju að erfitt er
að komast leiðar sinnar. Ekki eru það að-
eins jurtkenndar plöntur sem klifra; sum
tré eiga það líka til. Þekktir eru svonefndir
klifurpálmar, þeirra á meðal körfupálmi
eða rattan sem vex einkum á Malakka-
skaga og er mikil nytjaplanta, bæði hafð-
ur til smíða og í tágar þegar körfur eru
fléttaðar.
Humall er einna kunnastur af vafn-
ingsplöntum í Evrópu. Hann vefur sig
utan um trjástofna og greinar, alltaf með
hægri vindingi, og hefur festikróka til að
halda sér. Hægt er að fá hann til að klifra
upp húshliðar ef hann fær net eða rimla
sér til stuðnings. Erlendis má víða sjá
humal þekja veggi húsa og sums staðar
er hann svo þéttur að naumast sér í hús-
ið sjálft.
Margar ertuplöntur vefja sig um grös
eða aðrar jurtir sem næstar þeim eru. Ein
þeirra er umfeðmingur sem vex m.a.
hérlendis. Nafnið segir raunar til um
„hátterni" hans. Bæði hann og skyldar
tegundir nota gripþræði til að festa sig.
Bergflétta er þekktur klifurrunni og
ræktuð hér. Hún hefur festirætur á grein-
unum og getur jafnvel klifrað upp þver-
hnípta kletta en henni gengur betur að
komast upp húsveggi ef vírnet eða spott-
ar eru settir þar henni til „halds og
trausts". Erlendis eru gamlar kastalarúst-
ir oft beinlínis þaktar bergfléttu.
Augljóst er að ekki eru allar plöntur
eins illa settar og burnirótin litla í kvæði
Páls J. Árdals sem sagði: „Berðu mig til
blómanna í birtu og yl.“
Bergflétta
Æ S K A N 3 7