Fréttablaðið - 04.10.2012, Blaðsíða 19

FIMMTUDAGUR 4. október 2012 19
Ríkisstjórn er vettvangur sam-ráðs ráðherra um stjórn lands-
ins. Stjórnskipunin gerir ráð fyrir
því að þar séu rædd mikilvæg
stjórnarmálefni sem hafi áhrif á
hag allrar þjóðarinnar. Það má því
fullyrða að margir hefðu áhuga á
því að vera fluga á vegg á ríkis-
stjórnarfundum. Fáir hafa upp-
lifað það og fáir sem munu upplifa
það í framtíðinni. Eða hvað?
Með nýju Stjórnarráðslögunum
frá 2011 lögfesti Alþingi svo-
hljóðandi ákvæði: „Allir fundir
ríkisstjórnarinnar skulu hljóð-
ritaðir og afrit geymt í vörslu
Þjóðskjalasafns. Hljóðritanir
þessar skulu gerðar opinberar
að 30 árum liðnum frá fundi.“
Upphaflega var gert ráð fyrir að
fyrirkomulagið kæmi til fram-
kvæmda 1. janúar sl. Alþingi
ákvað hins vegar í lok síðasta árs
að slá því á frest til 1. nóvem-
ber nk. Talið var nauðsynlegt
að taka áður afstöðu til laga-
legra álitaefna um aðgangsrétt
almennings, fjölmiðla, sérstakra
eftirlitsaðila og stjórnvalda
sjálfra, auk álitaefna um ráð-
herraábyrgð. Liggur nú fyrir
Alþingi að ákveða hvort þetta
fyrirkomulag komi til fram-
kvæmda og þá hvort gera þurfi
breytingar á lögum um framan-
greind atriði áður en það gerist.
Að þessu sinni verður rætt
um rökin með og á móti því að
hljóðrita ríkisstjórnarfundi. Þá
verður farið nokkrum orðum um
aðgang að afritum hljóðritana
ef Alþingi heldur fast við fyrir-
ætlanir sínar. Í samræmi við
siðareglur háskólamanna er rétt
að upplýsa að þessi pistill er að
hluta byggður á álitsgerð sem
höfundur vann að beiðni forsæt-
isráðherra og nýlega var kynnt
á fundi stjórnskipunar- og eftir-
litsnefndar Alþingis. Þá hefur
höfundur jafnframt fjallað um
hluta þessa efnis í ritstjórnar-
grein í 1. hefti Tímarits lögfræð-
inga 2012.
Rök með og á móti því að
hljóðrita ríkisstjórnarfundi
Í upphaflegu frumvarpi því er
varð að Stjórnarráðslögum var
ekki gert ráð fyrir því að ríkis-
stjórnarfundir yrðu hljóðritaðir
heldur var því bætt við frum-
varpið með breytingartillögu
meirihluta allsherjarnefndar.
Ekki var fjallað ítarlega um
rökin að baki tillögu meirihlut-
ans. Í meginatriðum var aðeins
sagt að verið væri að bregðast
við ábendingum í skýrslu rann-
sóknarnefndar Alþingis og til-
lögum í skýrslu og ályktun þing-
mannanefndar Alþingis. Vísað
var til þess að stjórnvöld sækja
umboð sitt til þjóðarinnar og
starfa í hennar þágu. Rétt er
þó að taka fram að ekki var
rætt sérstaklega um þörf á að
hljóðrita ríkisstjórnarfundi í
skýrslum rannsóknarnefndar
eða þingmannanefndar Alþingis.
Af þessu má draga þá ályktun
að markmið Alþingis með því að
mæla fyrir um hljóðritun ríkis-
stjórnarfunda hafi verið að auka
gegnsæi í íslenskri stjórnsýslu í
samræmi við lýðræðislegar und-
irstöður hennar.
En eru þetta sterk rök
þegar grannt er skoðað?
Fyrir fram má álykta að sögu-
legt gildi hljóðritana af fundum
ríkisstjórnar yrði töluvert. Sú
ályktun er þó að verulegu leyti
háð því að framkvæmd og eðli
ríkisstjórnarfunda taki ekki
efnislegum breytingum þótt þeir
séu teknir upp. Óhætt er hins
vegar að fullyrða að hljóðritanir
á ríkisstjórnarfundum geti haft
í för með sér að eðli slíkra funda
taki nokkrum breytingum frá
því sem nú er. Ganga verður út
frá því að frjáls og óheft skoð-
anaskipti á milli ráðherra um
stefnumótandi mál myndu tak-
markast á fundum ríkisstjórnar.
Að teknu tilliti til þess að ríkis-
stjórnarfundir eru samráðs- og
samhæfingarvettvangur ráð-
herra er því ekki augljóst að
veruleg formbinding umræðna
þar væri að öllu leyti af hinu
góða fyrir þjóðarhag. Með
þetta í huga vaknar sú spurn-
ing hvort of langt sé gengið með
hljóðritun ríkisstjórnarfunda.
Finna verður eðlilegt jafnvægi
á milli þess markmiðs að skapa
gegnsæi um störf ríkisstjórnar-
innar og mikilvægi þess að ráð-
herrarnir séu ekki heftir í því að
ræða þar opinskátt um mikil-
væg málefni. Skýrar reglur um
ritun fundargerða á ríkisstjórn-
arfundum gætu ef til vill náð
því markmiði að auka nægilega
gegnsæi um störf ríkisstjórnar-
innar án þess að hefta frjálsar
umræður.
Í þessu sambandi verður einn-
ig að hafa í huga að hafi það
verið ætlunin að aðgangur að
hljóðritunum yrði að öllu leyti
lokaður í þrjátíu ár frá fundi
er óljóst hvaða tilgangi hljóð-
ritanir eigi að hafa fyrir utan
að verða grundvöllur fram-
tíðarrannsókna á sviði sagn-
fræði. Að minnsta kosti er ljóst
að þá yrði vart náð því mark-
miði hljóðritana að vera þáttur
í lýðræðislegu aðhaldi samtím-
ans með störfum ríkisstjórn-
ar. Loks liggur fyrir að þetta
fyrirkomulag hefur hvergi verið
tekið upp í þeim ríkjum sem við
berum okkur gjarnan saman
við. Samandregið virðist skorta
á að nægileg rök hafi verið sett
fram fyrir því að hljóðrita ríkis-
stjórnarfundi.
Aðgangur að hljóðritunum
á ríkisstjórnarfundum
Stjórnarráðslögin gera ráð fyrir
því að hljóðritanir skuli gerðar
opinberar að 30 árum liðnum.
Þetta ákvæði útilokar þó ekki
að þeir, sem eiga aðgang að
gögnum í vörslum stjórnvalda
á grundvelli sérstakra laga-
heimilda, kunni að eiga rétt á
að fá slíkar hljóðritanir strax
og þær verða til. Upplýsinga-
lög gera t.d. ráð fyrir því að
almenningur eigi ekki aðgang
að fundargerðum ríkisstjórnar.
Til að sama ætti við um hljóð-
ritanir af fundum ríkisstjórn-
ar þyrfti að breyta upplýsinga-
lögum. Þá mæla lög fyrir um að
rannsóknarnefndir, sem Alþingi
setur á laggirnar, og umboðs-
maður Alþingis, geti átt aðgang
að slíkum hljóðritunum ef lögum
er ekki breytt. Rannsóknar-
nefndir geta m.a. haft því hlut-
verki að gegna að afla upplýs-
inga í málum þar sem kann að
reyna á ráðherraábyrgð. Athug-
unum umboðsmanns Alþingis
er einnig ætlað að varpa ljósi á
störf ráðherra. Ef markmiðið
er að auka gegnsæi í störfum
ríkisstjórnar skortir því rök til
þess að þessir eftirlitsaðilar á
vegum Alþingis hafi ekki slíkan
aðgang.
Um aðgang annarra aðila, eins
og þingnefnda á borð við stjórn-
skipunar- og eftirlitsnefnd,
skapast hins vegar margvísleg
álitamál. Eiga þingmenn sem
þar sitja að hafa aðgang að hljóð-
ritunum ríkisstjórnarfunda, og
ef svo er, að uppfylltum hvaða
skilyrðum? Forsætisráðuneytið,
sem sá aðili sem ber að afhenda
Þjóðskjalasafni afrit af hljóð-
ritunum, hefur að lögum rétt
til að fá slík afrit afhent þegar
eftir því er óskað. Er rétt að for-
sætisráðherra framtíðarinnar
hafi aðgang að hljóðritunum
ríkisstjórnarfunda í fortíðinni?
Þessar eru meðal þeirra erfiðu
spurninga sem Alþingi þarf að
svara haldi það fast við fyrir-
ætlanir sínar. Loks verður að
halda því til haga að jafnvel þótt
Alþingi tæki þá ákvörðun að
loka alveg fyrir aðgang að hljóð-
ritunum þyrfti aðeins meirihluta
á Alþingi í framtíðinni til að
breyta þeirri ákvörðun og opna
fyrir aðgang að þeim, að hluta
eða að öllu leyti.
Samantekt
Markmið Alþingis með sam-
þykkt ákvæðis um hljóðritun
ríkisstjórnarfunda var vissulega
göfugt. Eins og að framan hefur
verið rökstutt virðist þó mega
draga í efa að nægileg rök hafi
verið sett fram fyrir þessu fyr-
irkomulagi.
Ef til vill væri rétt að huga
í staðinn að því að gera frek-
ari breytingar á lagaákvæðum
um skráningu fundargerða og
opinbera birtingu þeirra innan
hæfilegs tíma til að tryggja
aukið gegnsæi með störfum rík-
isstjórnar í þágu lýðræðislegs
aðhalds.
Á að hljóðrita ríkisstjórnarfundi?
Róbert R. Spanó
prófessor og forseti
Lagadeildar HÍ
HUGLEIÐINGAR
UM LÖG OG RÉTT
Finna verður eðlilegt jafnvægi á milli
þess markmiðs að skapa gegnsæi um
störf ríkisstjórnarinnar og mikilvægi þess
að ráðherrarnir séu ekki heftir í því að ræða þar opin-
skátt um mikilvæg málefni.
NÝI TÖLVU- OG VIÐSKIPTASKÓLINN
– VIÐURKENNDUR EINKASKÓLI Á FRAMHALDSSKÓLASTIGI
FORNÁM Í FORRITUN
UNDIRBÚNINGUR FYRIR DIPLÓMANÁM Í FORRITUN
Um námskeiðið
Forritun er fjölbreitt, skapandi, alþjóðleg,
krefjandi og skemmtileg starfsgrein sem
stöðugt vantar nýja og skapandi starfs-
krafta. Þeir sem hafa stúdentspróf eða
hliðstæða menntun geta valið að fara
beint í Diplómanám í forritun.
Markmið námsins
Markmið þessa námskeiðs er að nemendur
læri undirstöðuatriði forritunar og er
jafnframt undirbúningur fyrir Diplómanám
í forritun. Einnig gerir fornámið nemendum
kleift að meta hvort þeir hafi áhuga og
getu til að halda áfram á þessari braut,
í Diplómanám (282 stundir) og þaðan
í Leikjaforritun (204 stundir) sem
hvorutveggja eru kennt hjá NTV.
Inntökuskilyrði
Nemendur þurfa að hafa náð 18 ára aldri
og hafa lokið að minnsta kosti tveimur
árum í framhaldsskóla. Einnig þarf góða
enskukunnáttu þar sem námsgögn eru á
ensku.
Næsta námskeið
Hefst: 16. október og lýkur 1. desember.
Kennt er þri. og fim 18.00 - 22.00 og annan
hvern laugardag frá 8:30 - 12:30.
Námsþættir
- Tölvur, hugtök og stýrikerfi (18 stundir)
- Stærðfræði (30 stundir)
- Java forritun (60 stundir)
AF NETINU
Engar líkur á breytingum
Þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar tók við 2007 hugsuðu
margir að þarna væri komið tækifæri til að taka til í landbúnaðarkerfinu.
Eins og allir vita fór tími ríkisstjórnarinnar í annað.
Nú er staðan þannig að varla neitt ríkisstjórnarmunstur er í kortunum sem
mun hagga við þessu kerfi. Það hefur heldur ekki verið til umræðu um
langa hríð, nema þá í tengslum við ESB-aðild. Forysta Bændasamtakanna er
algjörlega á móti ESB, og hún hefur eignast bandamenn, sem eru kannski
allir ekki ýkja hrifnir af háum landbúnaðarstyrkjum, en telja að best sé að
hafa bændaforingjana með sér í liði.
http://eyjan.pressan.is/silfuregils/
Egill Helgason