Morgunblaðið - 09.09.2013, Blaðsíða 23

Lausaganga norskra eldislaxa úr sjókvíaeldi við Ísland
Aldrei verður sátt
um að norskur lax verði
alinn í sjókvíum við Ís-
land. Þegar norski laxa-
stofninn var fluttur til
landsins fyrir ald-
arfjórðungi risu deilur
um þá framkvæmd. Það
var niðurstaða stjórn-
valda á þeim tíma að
meðferð norska laxa-
stofnsins sætti þeim
takmörkunum að hann mætti hvorki
nota í hafbeit né ala í sjókvíum yrði
innflutningur hans heimilaður. Síðan
hefur mikið vatn runnið til sjávar og
þau fyrirheit sem gefin voru löngu
gleymd eða svikin og tugþúsundir
norskra laxa eru notaðar í eldi í lítt
traustum sjókvíum við Ísland.
Innlendir dýrastofnar
verndaðir gegn blöndun
Það sjónarmið nýtur almennt við-
urkenningar meðal landsmanna að
vernda skulu innlenda dýrastofna
gegn erfðamengun erlendra stofna.
Við bönnum innflutning hesta vegna
sérstöðu íslenska hestastofnsins. Þá
hafa áhugamenn um innflutning á er-
lendu kúakyni ekki haft erindi sem
erfiði. Rökin eru ætíð
þau sömu: Stöndum
vörð um sérstöðu ís-
lenskra dýrastofna.
Skyldi stjórnvöldum
finnast íslenski laxinn
eitthvað ómerkilegri en
aðrir innlendir dýra-
stofnar sem varðveist
hafa frá upphafi vega?
Gerðar hafa verið til-
raunir til innflutnings á
erlendu sauðfjárkyni
með óafturkræfum um-
hverfisáhrifum á ís-
lensku sauðkindina. Þá má einnig
minna á að innflutningur minka á sín-
um tíma byggðist nánast á sömu rök-
um og fiskeldismenn halda á lofti.
Fullyrt var að búrdýrin kæmust ekki
af í náttúrunni og þau kynnu ekki að
fjölga sér eins og villt dýr. Nýlegar
rannsóknir á genamengi laxa hafa
leitt í ljós að íslenskir laxastofnar eru
frábrugðnir og fjarskyldir norskum
laxastofnum. Norskur lax er ekki það
sama og íslenskur. Eldi á norskum
laxi í sjó við Ísland er því falinn eldur.
Ástand íslenskra laxastofna er nú
með besta móti. Hættan við erfða-
mengun af völdum norskra stroku-
laxa úr sjókvíum er yfirvofandi. Allt
mun það gerast án þess að augað
nemi þangað til að skaðinn er skeður.
Ábyrgðarlaus eldisfyrirtæki
Verði fiskeldisfyrirtækin uppvís að
því að starfsemi þeirra veldur um-
hverfisspjöllum á íslenskum laxa-
stofnum þýðir lítið að sækja þau til
ábyrgðar. Við leyfisveitingar liggur
fyrir sú vitneskja að einn lax sleppur
fyrir hvert tonn sem alið er. Ef öll
umbeðin leyfi verða veitt liggur því
fyrir að tugþúsundir norskra stroku-
laxa verða frjálsar við Íslands-
strendur. Eitthvað af þessum löxum
mun lifa til að verða kynþroska og
leita í árnar til hrygningar. Það mun
gerast þrátt fyrir fullyrðingar fisk-
eldismanna um hið gangstæða. Fyr-
irtækin sjálf kaupa ekki tryggingar
gegn umhverfisskaða vegna mögu-
legrar erfðamengunar af þeirra völd-
um. Því hljótum við að spyrja nú þeg-
ar háværar kröfur eru um að slaka á
leyfisveitingarferli til þessarar starf-
semi. Hver ætlar að axla umhverfis-
og fjárhagslega ábyrgð á þessu „æv-
intýri“? Er ríkisvaldið tilbúið að gefa
út yfirlýsingu um ótakmarkaða
ábyrgð á afleiðingum þessarar starf-
semi? Nýlegar fréttir af hruni á verð-
mæti laxveiðihlunninda í Skotlandi
vegna áhrifa laxeldis þar gefa fullt til-
efni til að krefja ríkisvaldið svara við
þessari spurningu.
Krafa um laxheldan
útbúnað
Eins og fyrr er getið var það nið-
urstaðan 1988 að norskan lax skyldi
ekki ala í sjókvíum. Hættan af erfða-
mengun íslenskra stofna var lögð því
til grundvallar. Það er lágmarkskrafa
nú eins og þá að eldi á norskum laxi
fari aðeins fram í laxheldum búnaði.
Gildir þá einu hvort eldið fer fram í
sjó eða á landi. Í Noregi er verið að
þróa eldisbúnað í sjó þar sem laxinn
er alinn í traustum umbúnaði í stað
netpoka. Með þessum hætti er tryggt
að laxinn sleppur ekki og jafnframt
er úrgangi frá eldinu safnað saman
og eytt. Er það í samræmi við al-
mennar reglur t.d. í landbúnaði. Það
er fráleitt að á meðan gerðar eru
strangar kröfur á Íslandi um meðferð
úrgangs frá atvinnustarfsemi þá sé
hafið viðtakandinn á gríðarlegu
magni af ómeðhöndluðum úrgangi
frá sjókvíaeldinu.
10.000 tonna laxeldi
í Ísafjarðardjúpi
Skipulagsstofnun hefur nú til með-
ferðar í annað sinn hvort und-
anþiggja skuli 10.000 tonna eldi á
norskum laxi í Ísafjarðardjúpi um-
hverfismati. Fyrri ákvörðun stofn-
unarinnar var felld úr gildi við kæru-
meðferð fyrir úrskurðarnefnd um
umhverfis og auðlindamál. Ann-
markar voru á meðferð Skipulags-
stofnunar við meðferð málsins. Stofn-
unin lagði til í ákvörðun sinni
mótvægisaðgerðir vegna strokulaxa
úr eldinu ásamt því leggja skort á
upplýsingum um umhverfisáhrif
þeirra til grundvallar því að und-
anþiggja eldið umhverfimati. Úr-
skurðarnefndin komst að þeirri nið-
urstöðu að það væri ekki verkefni
stofnunarinnar að kveða á um mót-
vægisaðgerðir við matsákvörðun, til-
mælin væru án lagastoðar og að engu
hafandi. Aðeins verði mælt fyrir um
mótvægisaðgerðir í umhverfismati.
Skipulagsstofnun hefur því við-
urkennt að þörf er á mótvæg-
isaðgerðum vegna laxeldis í Ísafjarð-
ardjúpi. Af því leiðir að framkvæmdin
er matsskyld.
Eftir Óðin
Sigþórsson » Það er lágmarks-
krafa nú eins og þá
að eldi á norskum laxi
fari aðeins fram í lax-
heldum búnaði.
Óðinn Sigþórsson
Höfundur er formaður
Landssambands veiðifélaga.
23
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 9. SEPTEMBER 2013
Tvíburar Gestir Sægreifans við höfnina í Reykjavík gætu átt eftir að velkjast í vafa um hvor væri af holdi og blóði og hvor ekki, af þessum tvíburum sem hér sjást saman, en í gær var afhjúpuð eft-
irmynd Kjartans Halldórssonar, stofnanda veitingahússins. Ernst J. Backman, skapari Sögusafnsins í Perlunni, sá um að „klóna“ greifann í fullri líkamsstærð. Kjartan tók vel á móti tvífaranum.
Golli
Um áratuga skeið
hafa Íslendingar sinnt
flugleiðsögn á Norður-
Atlantshafi. Sú þjón-
usta verður stöðugt
umsvifameiri en ís-
lenska flugstjórn-
arsvæðið er 5,4 millj-
ónir ferkílómetra að
stærð og eitt það
stærsta í heimi. Á síð-
asta ári fóru 108 þús-
und flugvélar um svæðið. Gjaldeyr-
istekjur af þjónustunni nema nú
rúmum þremur milljörðum króna á
ári og hundrað manns hafa vel laun-
aða atvinnu af henni hér á landi.
Þessi störf og þessar tekjur eru
nú í alvarlegu uppnámi vegna þeirr-
ar ósveigjanlegu stefnu borgaryf-
irvalda að leggja niður Reykjavík-
urflugvöll á næstu árum og reisa
blokkabyggð í Vatnsmýrinni.
ISAVIA, sem sér um fyrrnefnda
flugleiðsögu, getur ekki sinnt henni í
náinni framtíð, nema stofnunin hafi
tök á því að bæta við starfsemina
tölvubúnaði og tækjum
vegna sívaxandi flug-
umferðar og fyllri ör-
yggiskrafna.
ISAVIA eða
Graema Massie?
Alþjóðaflug-
málastofnunin hefur nú
farið fram á aukinn
tækjabúnað fyrir þjón-
ustuna, en þeirri kröfu
verður ekki sinnt nema
ráðist verði fyrst í
stækkun á því húnsæði
ISAVIA sem hýsir starfsemina við
Reykjavíkurflugvöll. Þar standa
borgaryfirvöld hins vegar í veginum
því slík stækkun myndi raska fyrir-
huguðu skipulagi í Vatnsmýrinni,
samkvæmt hugmyndum skosku
arkitektanna, Graeme Massie
Architects. Þær skipulags-
hugmyndir Skotanna hafa þó enn
ekki verið samþykktar sem hluti
deili- eða aðalskipulags.
Flutningur ekki inni í myndinni
Rétt er að hafa í huga að ekki er
hægt að flytja starfsemi ISAVIA úr
núverandi húsnæði nema með ærn-
um tilkostnaði. Aldrei má gera hlé á,
né raska á annan hátt þjónustunni,
sem er sífelld og stöðug allan sólar-
hringinn, alla daga ársins. Flutn-
ingur á starfseminni, þó ekki væri
nema yfir í næsta hús, myndi hafa í
för með sér tvöfaldan tækja- og
tölvubúnað sem þyrfti að starfrækja
samtímis, mánuðum saman. Kostn-
aður við slíkar ráðstafanir er áætl-
aður um 15 milljarðar króna. Al-
þjóðaflugmálastofnunin mun að
öllum líkindum ekki leggja í slíkan
kostnað, nema færa þá jafnframt
þjónustuna úr landi, til Skotlands
eða Kanada, enda hefur slíkt þrá-
faldlega komið til tals að und-
anförnu.
Borgaryfirvöld hafa í hótunum
Stækkunin á húsnæði ISAVIA
hefur fyrir löngu verið teiknuð, en
skipulagsyfirvöld Reykjavík-
urborgar hafa nú hundsað beiðni um
byggingarleyfi í meira en eitt og
hálft ár, þrátt fyrir margítrekaða
málaleitan ISAVIA. Ef bygging-
arleyfið fæst ekki nú innan örfárra
vikna er fyrirsjánlegt að Alþjóða-
flugmálastofnunin flytji starfsemina
úr landi. Þetta hefur borgaryfir-
völdum verið fullkunnugt um.
Þegar arkitektinn að stækkuninni
og forráðamenn ISAVIA gerðu
skipulagsyfirvöldum það ljóst að
frestur ISAVIA til að stækka við sig
og auka tækjabúnaðinn væri að
renna út ákvað skipulagsráð borg-
arinnar loksins að setja stækkunina
í auglýsingu, nú í sumar. Af því til-
efni sáu fulltrúar borgarstjórn-
armeirihlutans í skipulagsráði
ástæðu til að bóka, að slík auglýsing
af hálfu ráðsins yrði háð því skilyrði
að ríki og flugmálayfirvöld stað-
festu, að NA-SV-braut Reykjavíkur-
flugvallar yrði lögð af innan þriggja
ára.
Með þessari bókun er haft í eftir-
farandi hótunum: Ef þið ekki sam-
þykkið að Reykjavíkurflugvöllur
verði lagður niður mun samfélagið
verða af hundrað vel launuðum
störfum og þriggja milljarða gjald-
eyristekjum á ári.
Lifandi borg – LEGO-kubbar?
Reykjavíkurborg er ekki LEGO-
kubbar. Hún er rammi um grósku-
mikið mannlíf lifandi einstaklinga.
Skipulag hennar á ekki að snúast
um upphafna og fagurfræðilega sér-
visku borgaryfirvalda. Það á sam-
kvæmt eðli sínu að snúast um sam-
vinnu, samhæfingu og tillitssemi
gagnvart margbreytileika mannlífs-
ins – gagnvart ólíkum einstakling-
um, fyrirtækjum og stofnunum, og
gagnvart mismunandi þörfum, hags-
munum og hugmyndum.
Þetta er borgaryfirvöldum ekki
ljóst, sem standa nú í hatrömmu
stríði við samfélag sitt.
Eftir Mörtu
Guðjónsdóttur » Flutningur á starf-
seminni, þó ekki
væri nema yfir í næsta
hús, myndi hafa í för
með sér tvöfaldan
tækja- og tölvubúnað
sem þyrfti að starfrækja
samtímis, mánuðum
saman.
Marta Guðjónsdóttir
Höfundur er varaborgarfulltrúi.
Flugleiðsögn Íslendinga á Norður-Atlantshafi í uppnámi