Morgunblaðið - 09.09.2013, Side 24

24 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 9. SEPTEMBER 2013
Síðasta greinin mín
sem ber heitið Hversu
örugg erum við í
brengluðu samhengi
við sannleikann? birt-
ist í Morgunblaðinu
29. ágúst sl. hristi upp
í nokkrum sem tengj-
ast viðfangsefninu
ekki á nokkurn hátt.
Einn bráðskemmti-
legur hélt til dæmis að
ég væri að skrifa um matvælageir-
ann og vildi vara mig við að líkja
honum við svona forneskjuleg
vinnubrögð og spillingu. Ég mætti
alveg eins búast við því að ferða-
þjónustan, bændur og mat-
reiðslumenn brygðust hart við og ég
yrði útskúfaður úr matvælageir-
anum. Ég vil því benda fólki sem
hefur áhuga á að lesa greinina aftur
að ég var að skrifa um heilbrigð-
iskerfið. Landlæknir var þar í gervi
landskokksins.
Í greininni er ég sem sagt að
gagnrýna eftirlit landlæknis með
heilbrigðisstarfsmönnum. Forn-
eskjuleg vinnubrögð og viðhorf inn-
an stjórnsýslunnar gagnvart þess-
um málum koma öllum illa þegar
upp er staðið. Það er almennt vitað
að mistök verða alltaf til á vinnu-
stöðum lækna sem annarra. Það er
einnig almennt viðurkennt að van-
ræksla og slæm hegðun lækna er
allt annað en mistök og þarfnast því
annarrar meðhöndlunar. Þetta
tvennt er vandamál sem ekki má
ræða af því að umræðunni er stjórn-
að af meðvirkum embættismönnum
á villigötum. Landlæknir er læknir,
forstjórar eru læknar, skrif-
stofustjórar ráðuneytisins eru
læknar eða giftir læknum. Ráðu-
neytisstjórinn er fyrrverandi stjórn-
andi á LSH og jafnvel finnast lög-
fræðingar sem koma að þessum
málum sem eru giftir læknum og/
eða tengjast þeim öðrum böndum.
Vensla- og hagsmunatengslin innan
embætta sem og milli embætta,
sjúkrastofnana jafnt sem trygginga-
félaga liggja flest undir yfirborðinu.
Meðan ekki er klippt á þessi tengsl
skiptir engu máli hvort
nýr spítali verður
byggður eða læknar fá
hærri laun.
Með öðrum orðum;
öryggi sjúklinga vex
ekki í hlutfalli við
launakjör lækna eða í
takt við glæsihýsi jafn-
vel þótt nýjasta og
besta tæknin væri upp-
færð daglega. Meðan
læknum er uppálagt að
afneita mistökum og fá
í leiðinni þau skilaboð
að öllu misjöfnu verði stungið undir
stól landlæknis þá hættir vinnan
þeirra að skipta máli þar sem
ábyrgðin er engin. Læknar vinna
mikilvæg þjónustustörf og vilja
flestir axla sína ábyrgð þegar þeim
verður á í störfum sínum rétt eins
og aðrir. Orðræðan þarf því að snú-
ast um að mistök eru slys sem eng-
inn sá fyrir og því engum beint að
kenna. Slíkt viðhorf eykur öryggi
sjúklinga og starfsmanna miklu
meira en nokkuð annað og tryggir
að viðkomandi sjúklingur þurfi t.d.
ekki að eyða dýrmætum tíma sínum
í að fá mistökin viðurkennd til að fá
áframhaldandi heilbrigðisþjónustu.
Varðandi vanrækslu og ótilhlýðilega
hegðun heilbrigðisstarfsmanna við
sjúklinga/aðstandendur, sem enginn
vill ræða að geti átt sér stað, verður
að taka sérstaklega á því og það
strax. Það mun skila sér fljótt og vel
í betri þjónustu.
Ég vona innilega að nýr heilbrigð-
isráðherra komi auga á þetta óör-
yggi sjúklinga og taki á málinu með
ábyrgum hætti með hagsmuni al-
mennings í huga en ekki þeirra
hagsmunahópa/einstaklinga innan
kerfisins sem dafna og vaxa í skjóli
þöggunar í dag.
Það vilja allir öruggt og gott heil-
brigðiskerfi. Það er spurning hvar á
að stinga á kýlið til að slíkt verði.
Ástunga og aftöppun ætti að taka
nokkrar vikur en ekki um tíu ár eins
og einn stjórnandi LSH lét hafa eft-
ir sér. Málið er að fylgja lögum og
reglum en ekki að stofna sér-
fræðinefnd sem engu skilar eða búa
til handbækur og vinnureglur sem
engin krafa er um að lesa eða fara
eftir. Þegar kýlið er farið er eðlilegt
framhald að stjórnendum og lækn-
um sé skylt að viðurkenna mistök og
horfa á þau svipað og gert er gagn-
vart umferðaróhöppum. Við-
urkenna, útskýra, biðjast afsökunar,
axla ábyrgð eða bæta fyrir en ekki
síður og það sem er mikilvægast;
læra af og þroskast til að þjónustan
og samskipti við sjúklinga verði
betri. Þannig viðhorf og vinnubrögð
veita sjúklingum sem læknum meira
öryggi og traust en steinsteypa eða
flottir tilgangslausir titlar embættis-
manna og annarra starfsmanna
stjórnsýslunnar og LSH sem berj-
ast fyrir hinu gagnstæða.
Ég átta mig á því að stjórnsýsla
heilbrigðismála er peningasuga sem
snýst um að viðhalda sjálfri sér. Það
má spara stórar upphæðir með því
að taka almennilega til í umræddum
embættum. Burt með vensla- og
hagsmunatengslin! Ég veit samt að
það mun ekkert breytast í þessum
málum nema almenningur fari að
gera kröfur til alþingismanna sem
og forstöðumanna ríkisstofnana. Ég
hvet sjúklinga og aðstandendur
þeirra til að skrifa greinar í blöð eða
senda pósta á ráðamenn. Innihaldið
þarf að fjalla meira um reynslu þess
af stjórnsýslunni eða viðbrögðum
kerfisins eftir að mistökin eða van-
rækslan uppgötvast. Það er mun
áhrifaríkara til breytinga en fjöldinn
allur af ólíkum sjúkrasögum eða
sjúkdómseinkennum sem nær eng-
inn alþingismaður skilur eða nennir
að setja sig inn í. Það sem þessir
ráðamenn þurfa að sjá er að það
skiptir engu máli hver á í hlut. Það
fá allir jafn slæma þjónustu og huns-
un sama hvert tilefni kvörtunar er
upphaflega. Þeir þurfa að sjá að
kerfið virkar ekki fyrir almenning.
Hversu örugg
erum við? Taka tvö
Eftir Hallgrím
Georgsson
Hallgrímur Georgsson
» Það er stundum auð-
veldara að setja
margflækt mál eins og
heilbrigðismál og
stjórnsýslu í annað sam-
hengi til að skilja betur.
Höfundur er kokkur.
Í frétt í Frétta-
blaðinu 7. desember
2011 segir frá því að
eitt af hverjum þrem-
ur börnum í Bretlandi
eigi ekki bækur, engar
bækur! Um fjórar
milljónir barna í því
landi á aldrinum 11 til
16 ára eiga ekki bók.
Þetta eru niðurstöður
nýrrar umfangsmik-
illar könnunar á veg-
um National Literacy Trust. Árið
2005 var eitt af hverjum 10 börnum
án bóka! Niðurstöður könnunar-
innar sýna jafnframt að lestur á
netinu hefur ekki aukist. Börnin
horfa í staðinn á kvikmyndir og
myndir. Könnunin tók til 18 þúsund
barna. Af þeim kváðust 19 prósent
aldrei hafa fengið bók að gjöf og 12
prósent höfðu aldrei komið í bóka-
búð. Stelpur reyndust eiga fleiri
bækur en strákar. (ibs). Þessi frétt
birtist svo í fjölmiðlum föstudaginn
23. ágúst 2013:
„Niðurstaða lesskimunar meðal
nemenda í öðrum bekk grunnskóla
Reykjavíkur síðasta vor var sú lak-
asta frá árinu 2005.
Niðurstöðurnar sýna að einungis
63 prósent sjö ára barna gátu lesið
sér til gagns. Árið áður var hlut-
fallið 69 prósent og hafði þróunin
heldur verið upp á við. Lökust var
niðurstaðan 2005 að afloknu kenn-
araverkfalli, þegar 60 prósent gátu
lesið sér til gagns.“
Þetta eru ef til vill ekki fréttir
fyrir okkur bókasafnsfólk – við höf-
um fylgst með þessari óheillaþróun
nokkur undanfarin ár. Nú hefur
byrjað umræða hér á landi um
minnkandi læsi meðal ungs fólks og
slakan lesskilning barna. Skyldi
nokkurn undra? Í umræðum í fjöl-
miðlum síðustu misserin hefur verið
fjallað um ábyrgð foreldra og skóla-
fólks en ekki er minnst á skólasöfn-
in né heldur almenningsbókasöfnin.
Þau gegna vissulega lykilhlutverki,
eða þau gætu gert það væri þeim
gert hærra undir höfði. Um tíma
voru skólasöfn nánast á útleið úr
skólunum, ákvæði um þau var num-
ið á brott úr lögum um skóla og víða
er pottur brotinn i starfsmannahaldi
þeirra. Sums staðar eru gang-
averðir settir í það að „lána út bæk-
ur“ á skólasafninu. Eins og það væri
aðalatriðið, að lána út bækur!
Starfsfólk í bókasöfnum gerir svo
miklu meira en það. Lykilatriði í
skólasafni er starfsfólkið, þar er
nauðsynlegt að hafa bókasafns- og
upplýsingafræðinga
sem geta sinnt starfi
sínu í að örva lestur,
hvetja til gagnrýninnar
hugsunar og gera
börnum og unglingum
létt með að lesa sér til
yndis, þroska og
fræðslu. Yndislestur er
ekki síst mikilvægur.
Barn sem ekki nær að
ánetjast yndislestri er
illa á vegi statt í „upp-
lýsingaþjóðfélagi“ nú-
tímans.
Hvernig væri nú að
sett yrði á laggirnar Þjóðar-læsis-
stofnun hér á landi, sem ynni að
framgangi bókarinnar og læsis með-
al þegnanna? Sameina mætti krafta
ýmissa samtaka og stofnana sem
fyrir eru undir merkjum þessarar
mikilvægu stofnunar sem, líkt og
áður nefnt National Literacy Trust í
Bretlandi myndi rannsaka þessa
óheillaþróun, kanna hana og gera
tillögur til úrbóta.
En fyrst og síðast er mikilvægt
að ráðamenn þessarar „bóka- og
/eða bókmenntaþjóðar“ Íslendinga á
landsvísu geri sér loksins fulla grein
fyrir því að forsenda læsis er greið-
ur aðgangur allra að góðum bóka-
kosti! Hvort sem er í heimilis-,
skóla- eða almenningsbókasafni.
Það verður að efla söfnin til muna,
fjölga útibúum í þéttbýli og tryggja
dreifbýlinu jafnan aðgang að safn-
kosti og þjónustu safna, upplýs-
ingaþjónustu eins og hún gerist
best. Til þessa þarf sérhannaðar
byggingar, menntað starfsfólk og
peninga til að kaupa inn efni.
Enn er í fullu gildi máltækið
blindur er bóklaus maður – bæði í
eiginlegri og óeiginlegri merkingu.
Sjáum til þess að allir þegnar Ís-
lands hafi bækur við höndina! Gef-
um bækur í jólagjöf og afmælisgjöf
og byggjum upp mesta og besta
bókasafnakerfi heimsins í landi bók-
anna og bókmenntanna, í landi
Snorra, Laxness og Vilborgar!
Hér er auðvitað átt við allar gerð-
ir bóka, á pappír, plasti og stafræn-
ar bækur (rafbækur).
Í tilefni af Bókasafnadeginum
2013. Allir dagar eru bókasafns-
dagar.
Ekki bót (les: bók!)
fyrir rassinn á sér?
Um mikilvægi læsis
Eftir Hrafn Andrés
Harðarson
»Niðurstöður könnun-
arinnar sýna jafn-
framt að lestur á netinu
hefur ekki aukist.
Hrafn Andrés
Harðarson
Höfundur er upplýsingafræðingur,
bæjarbókavörður í Kópavogi.
Móttaka aðsendra greina
Morgunblaðið er vettvangur lifandi umræðu í landinu og birtir aðsendar grein-
ar alla útgáfudaga.
Þeir sem vilja senda Morgunblaðinu greinar eru vinsamlega beðnir að nota
innsendikerfi blaðsins. Kerfið er auðvelt í notkun og tryggir öryggi í sam-
skiptum milli starfsfólks Morgunblaðsins og höfunda. Morgunblaðið birtir
ekki greinar sem einnig eru sendar eru á aðra miðla.
Að senda grein
Kerfið er aðgengilegt undir Morgunblaðslógóinu efst í hægra horni forsíðu
mbl.is. Þegar smellt er á lógóið birtist felligluggi þar sem liðurinn "Senda inn
grein" er valinn.
Í fyrsta skipti sem innsendikerfið er notað þarf notandinn að nýskrá sig inn
í kerfið. Ítarlegar leiðbeiningar fylgja hverju þrepi í skráningarferlinu. Eftir að
viðkomandi hefur skráð sig sem notanda í kerfið nóg að slá inn kennitölu not-
anda og lykilorð til að opna svæðið. Hægt er að senda greinar allan sólar-
hringinn.
Nánari upplýsingar veitir starfsfólk Morgunblaðsins alla virka daga í síma
569-1100 frá kl. 8-18.