Lögmannablaðið - 01.03.2012, Blaðsíða 28

28 lögmannaBlaðið tBl 01/12
Aðsent efni
gengistryggingu. rökin fyrir þeirri
niðurstöðu voru fyrst og fremst þau að
lánið væri í grunninn ákveðið í
íslenskum krónum en hinir erlendu
gjaldmiðlar væru til viðmiðunar um
höfuðstól skuldarinnar.
minnihluti Hæstaréttar (þrír dómarar)
töldu hins vegar að texti lánssamningsins
fæli í sér lán í erlendum gjaldmiðlum
þótt fjárhæð þess hafi verið ákveðin
sem jafnvirði tilgreindrar fjárhæðar í
íslenskum krónum. Við skýringuna var
vísað til meginreglu um samningsfrelsi
og þess að vilji samningsaðila hafi staðið
til þess að haga skuldbindingunni með
þessum hætti.
Athygli vekur að málið var upphaf­
lega flutt fyrir fimm manna dómi og
mynduðu þrír af þeim dómurum minni­
hlutaákvæði Hæstaréttar í endanlegum
dómi. Afar fátítt er að mál séu endurflutt
fyrir réttinum að nýju og fjölgað sé um
dómara í millitíðinni en sú fjölgun hafði
úrslitaáhrif á það að lánið var talið
íslenskt lán með ógilda gengistryggingu.
hæstaréttardómur nr.
520/2011
Í þessu máli voru atvik frábrugðin að
því leyti að hér voru fjárhæðir hinna
erlendu mynta tilgreindar, enda þótt
vísað væri í jafnvirði þeirra í íslenskum
krónum. Í dómi Hæstaréttar er vísað til
þess að fyrri dómar réttarins hafi ekki
fordæmisgildi gagnvart slíkum láns­
samningum og lagt fyrir héraðsdóm,
sem hafði vísað málinu frá, að taka það
til efnismeðferðar. Þessi afstaða
Hæstaréttar er áréttuð í málum nr.
551/2011 og nr. 552/2011.
hæstaréttardómur 600/2011
Í dómi nr. 600/2011 reyndi á það hvort
greiðsla vaxta á ólögmætu gengis­
tryggingarláni fyrir liðna gjalddaga, sem
kröfuhafi hafi móttekið án athugasemda,
væri fullnaðargreiðsla, óháð því hvort
hún væri lægri en endurútreikningur
bréfsins á grundvelli Seðlabankavaxta
gerði ráð fyrir. Niðurstaða meirihluta
Hæstaréttar (fjórir dómarar) var sú að
við móttöku kvittunar hafi skuldari
fengið í hendur viljayfirlýsingu kröfuhafa
um að greiðslu sé lokið og þar með
hafði hann réttmæta ástæðu til að ætla
að hann sé búinn að gera upp lánið og
geti treyst því að ekki komi til frekari
kröfur síðar. Því bæri að víkja frá þeirri
meginreglu um að kröfuhafi eigi tilkall
til viðbótargreiðslu þegar hann hefur
ekki fengið fullar efndir.
Skýringar á því hvers vegna vikið
er frá meginreglunni eru þær að skuldari
hafi verið í góðri trú, fjárhæð viðbótar­
kröfu um vexti ríflega 6,5 milljónir hafi
verið umtalsverð, um var að ræða langan
lánstíma auk þess sem máli skipti að
kröfuhafinn var fjármálafyrirtæki.
minnihluti Hæstaréttar (þrír dómarar)
vísað til þess að báðum aðilum hafi
verið ljóst að útreikningur á fjárhæð
afborgana og vaxta var byggður á því
að ákvæði skuldabréfsins um gengis­
tryggingu höfuðstóls væru gild.
Skuldarar bréfsins gætu ekki haft rétt­
mæta ástæðu til að treysta því að
vextirnir væru endanlega greiddir ef
gengistryggingin, sem var forsenda fyrir
útreikningi vaxtanna, ætti eftir að sæta
endurskoðun. Einungis tveir dómarar
sem dæmdu í máli nr. 471/2010 dæmdu
í þessu máli og eru báðir í minnihluta.
lög nr. 151/2010
Við setningu laga nr. 151/2010 ríkti
veruleg óvissa um umfang lánssamninga
með ólögmætri gengistryggingu.
útfærsla og orðlag þessara samninga
var mjög mismunandi og hrein tilviljun
gat ráðið því hvort einstaklingar sátu
uppi með gild erlend lán eða lán í
íslenskum krónum með ógilda gengis­
tryggingu. markmið laganna var að
tryggja sam ræmda meðferð sambærilegra
mála þegar neytendur ættu í hlut vegna
fjármögnunar á fasteignum og bifreiðum.
Fyrirsjáanlegt var að slík lagasetning gat
gengið gegn 72. gr. stjórnarskrár, enda
var verið að setja í lög að gild erlend
lán yrðu meðhöndluð með sama hætti
og íslensk lán með ógilda gengis­
tryggingu. Af hálfu ráðuneytisins var
þess freistað að fá fjármálafyrirtækin til
að fallast á þessa skerðingu en því var
hafnað enda vafasamt hvort stjórnendur
fjármálafyrirtækjanna gætu samþykkt
slíka beiðni án þess að skapa sér
bótaábyrgð gagnvart kröfuhöfum
bankanna og jafnvel refsiábyrgð. Fram
hefur komið að bæði ráðuneytinu og
fjármálafyrirtækjum barst bréf þar sem
áskilinn var réttur til bóta ef slíkar
ráðstafanir yrðu samþykktar.
Í lögunum var einnig gert ráð fyrir
uppgjörsaðferð í samræmi við niðurstöðu
Hæstaréttar í máli nr. 471/2010. Í skýr­
ingum með lögunum kemur fram að
útreikningsaðferðin byggi á afgerandi
orðlagi Hæstaréttar í málinu, um að líta
verði með öllu framhjá ákvæði samnings­
ins um vaxtahæð. Í frumvarpi með
lögunum var sérstaklega tekið fram að
réttur manna til að láta reyna á þessa
uppgjörsaðferð fyrir dómstólum væri
óhaggaður, þrátt fyrir að frumvarpið
yrði að lögum.
Í nýjasta gengistryggingardómnum,
nr. 600/2011, er fjallað um lög nr.
151/2010 í niðurstöðu meirihluta og
minnihluta. Þar kemur fram að ekki hafi
verið byggt á lögunum í skriflegum
gögnum málsins, heldur einungis vísað
til þeirra í málflutningi. Í forsendum
meirihluta og minnihluta kemur fram
að dómur Hæstaréttar nr. 471/2010 hafi
fordæmisgildi og fallist á að skuldin beri
Seðlabankavexti „allt frá upphafi [...]
samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr.
38/2001.“ Þessi niðurstaða er nákvæm­
lega sú sama og gert er ráð fyrir í lögum
nr. 151/2010.
meirihluti og minnihluti Hæstaréttar
voru hins vegar ekki sammála um hvaða
áhrif það hafi þegar gefin hefur verið
út fullnaðarkvittun vegna greiðslu vaxta
fyrir liðinn tíma. meirihlutinn telur að
þá eigi kröfuhafi ekki rétt á viðbótar­
greiðslu, þar sem skuldarinn hafi verið
í góðri trú og greiðslan feli í sér mikla
fjárhagslega röskun. minnihlutinn telur
hins vegar að skuldarinn geti ekki verið
í góðri trú þar sem hann hafi mátt vita
að vextirnir réðust af þeirri forsendu að
gengistryggingin væri gild. bæði meiri­
og minnihluti vísa til að úrlausn þessa
geti ekki ráðist af lögum nr. 151/2010
þar sem þau geta ekki með afturvirkum
hætti breytt reglum um efni og greiðslu
skulda frá því sem gilti þegar til þeirra
var stofnað og af þeim greitt. Slíkt færi
í bága við 72. gr. stjórnarskrá.