Skólavarðan - 01.09.2005, Page 27

27
SKÓLAVARÐAN 6.TBL. 5. ÁRG. 2005
Byrjað var að vinna kerfisbundið sam-
kvæmt Olweusaráætlun hér á landi
haustið 2002 með það að markmiði
að draga úr einelti meðal barna og
unglinga. Alls tóku 43 grunnskólar
þátt í áætluninni fyrsta árið en nú er
um helmingur grunnskóla í landinu
með í verkefninu.
Góður árangur á unglingastigi
Gerð var viðamikil könnun meðal nem-
enda haustið 2002 sem gaf nokkuð skýra
mynd af ástandinu í eineltismálum í
grunnskólum. „Í þessari upphafskönnun
fengust mikilvægar upplýsingar, meðal
annars um það hvar einelti ætti sér
einkum stað,“ segir Þorlákur H. Helgason
framkvæmdastjóri Olweusarverkefnisins
á Íslandi. „Margir hrukku í kút þegar þeir
sáu þessar niðurstöður. Þeir réðust í að
efla eftirlitskerfi í skólum og tóku að beina
athyglinni að eineltisvandamálum sem þeir
höfðu í mörgum tilvikum alls ekki gert sér
grein fyrir að væru fyrir hendi. Skólarnir
fóru með öðrum orðum að vinna í sínum
málum og árangurinn lét ekki á sér standa.
Haustið 2003 var gerð önnur könnun og
voru niðurstöður bornar saman við þær
fyrri. Kom þá í ljós að einelti í skólum sem
tóku þátt í áætluninni hafði dregist saman
um þriðjung. Einelti dróst saman um 31%
í 4. – 7. bekk milli áranna og um 39% í 8.
– 10. bekk.
Við vorum mjög ánægð með þessa niður-
stöðu og alveg sérstaklega árangurinn á
unglingastigi. Hann er í raun einstæður og
er til dæmis miklu betri en náðst hefur í
Noregi. Ég held að ástæðan sé einfaldlega
sú að kennarar og annað starfsfólk hafa
unnið sitt starf vel. Tekist hefur að skapa
skilning á þeim vandamálum sem við er að
etja og taka á þeim með kerfisbundnum
hætti.“
Helmingur segir að
eineltið hafi staðið í mörg ár
Haustið 2004 bættust 30 skólar í
Olweusarverkefnið og í febrúar 2005 var
eineltiskönnun lögð fyrir alla nemendur
í 4. – 10. bekk. Þorlákur segir að þó að
dregið hafi úr einelti á unglingastiginu
sé vandinn þar engu að síður alvarlegur.
Nefnir hann m.a. það sem nemendur
segja um líðan sína og hve marga vini
þeir eiga, en 11% sögðust aðeins eiga
einn eða engan góðan vin. Helmingur
unglinganna sem sætt höfðu einelti
sögðu það hafa staðið í mörg ár. „Þetta
sýnir að unglingum líður ekki nægilega
vel í skólanum og hluti þeirra á erfitt með
að standa á eigin fótum. Svörin í þessari
könnun gefa til kynna að einelti meðal
unglinga í efsta hluta grunnskólans sé
vandamál sem bitnar á fjölda einstaklinga
og getur valdið óbætanlegum skaða fyrir
þá sem hlut eiga að máli, bæði gerendur
og fórnarlömb.“
Taka þarf kerfisbundið á eineltis-
vandanum í framhaldsskólum
Hingað til hefur athyglin einkum beinst að
grunnskólanum, en hvernig er ástandið í
framhaldsskólum? Hefur verið tekið á
eineltisvandamálum þar? „Framhalds-
skólinn er gersamlega óplægður akur
í þessum efnum. Þar er ekki unnið
kerfisbundið að eineltismálum eins og í
grunnskólum þar sem allt skólasamfélagið
er lagt undir,“ segir Þorlákur H. Helgason.
Allar líkur eru á því að þau börn, sem
lögð eru í einelti í 9. og 10. bekk, hafi sætt
einelti lengi, jafnvel árum saman, að sögn
Þorláks. „Halda menn að þessum börnum
fari allt í einu að líða vel þegar komið er í
framhaldsskóla? Þannig er það örugglega
ekki. Mörgum þeirra á eftir að líða áfram
illa. Það þarf að taka kerfisbundið á
þessum vanda í framhaldsskólunum eins
og gert hefur verið í fjölda grunnskóla.“
Hingað til hefur aðeins einn fram-
haldsskóli haft samband við Þorlák til að afla
upplýsinga um Olweusaráætlunina. „Ég
er mjög hissa á því að framhaldsskólarnir
skuli ekki gefa eineltismálum meiri gaum
og vinna að þeim með kerfisbundnum
hætti. Þó að kennarar í framhaldsskólum
séu allir af vilja gerðir að forðast og koma
í veg fyrir einelti þá geta þeir engu að
síður verið að kynda undir það án þess að
gera sér grein fyrir því.“
Tengsl milli eineltis og
brottfalls í framhaldsskólum
Um þriðjungur nemenda sem hefur nám
í framhaldsskólum hverfur á braut án
þess að ljúka prófi. Þorlákur telur fullvíst
að tengsl séu á milli mikils brottfalls úr
framhaldsskólum og eineltisvandamála.
Í skoðanakönnun sem gerð var fyrir
nokkrum árum sögðu 29% svarenda úr
hópi brottfallinna að þeir hefðu sætt
einelti meðan þeir voru í skóla. „Ég held
að þetta sé mjög mikill áhættuhópur,“
segir Þorlákur.
Einelti birtist með ýmsum hætti og það
liggur ekki alltaf í augum uppi hve alvarlegt
það er. Þorlákur segir að bregðast verði við
því jafnvel þó að það virðist sakleysislegt
við fyrstu sýn. „Við megum aldrei álykta
að þetta sé svo saklaust að ekki sé ástæða
til að eyða miklu púðri í það. Hér er of
mikið í húfi fyrir þúsundir einstaklinga.
Ekki má heldur gleyma því að um leið
og dregur úr einelti fylgir annað með;
skemmdarverkum fækkar og það dregur
úr skrópi svo að eitthvað sé nefnt.“
Heilsufarsleg og félagsleg vanda-
mál eru oft afleiðingar langvarandi
eineltis
Þorlákur veltir einnig upp ýmsum öðrum
félagslegum og heilsufarslegum áhrifum
sem einelti getur haft í för með sér. Hann
segir að samkvæmt rannsóknum sem Dan
Olweus hefur gert séu margfalt meiri líkur
á að þeir, sem beita aðra einelti þegar þeir
eru fjórtán ára, verði komnir á sakaskrá
áratug síðar en þeir sem ekki beita eða
taka þátt í einelti. Hann bendir jafnframt á
að þunglyndi, kvíða og ýmis önnur sjúkleg
einkenni meðal framhaldsskólanema megi
oft rekja til eineltisvandamála sem þeir
hafa átt við að stríða í mörg ár.
Þorlákur segir að stórauka þurfi
kennslu í eineltismálum í íslenskum
skólum sem útskrifa kennara en enginn
þeirra veiti kennaraefnum nægilega
fræðslu um eineltismál. „Þetta er ótrúlegt
þegar haft er í huga að helmingur allra
grunnskólanemenda er þátttakendur í
Olweusarverkefninu. Þessu þarf að breyta
ef árangur á að nást í viðleitni okkar til að
bæta líðan barna og unglinga í skólum
landsins eins og að er stefnt,“ segir
Þorlákur H. Helgason að lokum.
Helgi E. Helgason
en framhaldsskólinn er óplægður akur
segir Þorlákur H. Helgason framkvæmdastjóri Olweusaráætlunar á Íslandi
Dregið hefur úr einelti í grunnskólum
EINELTI
Ljósmynd: Keg