Ljóðormur - 01.12.1990, Síða 48

46 Valgerður Benediktsdóttir
andstætt hinu symbólska sem staðfestir lögmál föðuríns.
Hugmyndir Kristevu eiga að stórum hluta rætur sínar að
rekja til sálarfræðinnar en vatn er í sálarfræði gjama
skilgreint sem hið kvenlega og ómeðvitaða er mýkir hið
harða, karllega og meðvitaða. Dæmi um þetta má reyndar sjá
allt aítur til fomra goðsagna.
Táknræna vatnsmyndmáls í skáldverkum er að sálfsögðu
mismunandi eftir höfundum og viðfangsefnum og ef til vill
lesa bókmenntafiræðingar eða aðrir lesendur sitthvað annað
út úr myndmálinu heldur en skáldin sjálf. Ýmis orð yfir vökva
/ vatn hafa þó unnið sér ákveðinn sess í táknmálinu og dýpka
oft skynjun lesenda á náttúmlegum hvötum sögupersóna:
Safinn, vatnið, svitinn, fljótið, brimið, fossinn, hin safamikla
kona, þar sem safinn er á tíðum sjálfur lífskrafturinn,
ástríðan, em síendurtekin minni sem kailast á við fmm-
merkingu ótal sagna. Bylgjur, hreyfingar handa og alls
líkamans eins og eilífleg hafaldan, fossandi hár, flóð, eiga
oftlega sinn þátt í að leysa tilfinningahöft úr læðingi;
stigmögnun æsingar líkt og í villtu samræði. Þessa má sjá
dæmi í íslenskum skáldskap fiá þeim tíma þegar
kynlífslýsingar vom ekki viðhafðar og má benda á margfræga
sögu Þorgils gjallanda Upp við fossa í því tilviki. Á einum stað
finnst parinu Gróu og Geirmundi fossins syngja hærra og
skærara en áður eftir að hafa vafið hvort annað örmum í
munúðarfullri þrá, og jafnframt leyndri þögn höfundar. Af
yngri verkum má benda á ýmsar sögur Thors Vilhjálmssonar,
til dæmis Fljótt, fljótt, sagði fuglinn. Það fer ekki hjá því að
efnistök íslcnskra skálda hafi almennt breyst í tímans rás.
Samfara breytingum í ytra lífi, kreppum og styrjöldum og
flutningum úr sveit í borg, hefur gildismat manna tekið stak-
kaskiptum. Ljóðskáld nútímans yrkja þannig á annan hátt um
náttúmna en skáldbræður þeirra öldinni áður. í stað beinna
stórbrotinna náttúmlýsinga sem vom yfirgnæfandi í
náttúmkveðskapnum á síðustu öld er náttúran í kveðskap
tuttugustu aldarinnar oftar en ekki notuð til að túlka
sálarástand manneskjunnar í nútímanum, oft á tíðum angist,
tómleika eða gleði sem og tilvist mannsins almennt séð.
(Reyndar má ekki gleyma því að um aldamótin síðustu lögðu
menn mikla áherslu á einstaklinginn og dulin öfl í
myrkviðum hugans þannig að slíkt er fjarri því uppfinning
tuttugustu aldarinnar.)
Það má segja að þróunin sé svipuð í íslenskri
smásagnagerð. Þar hverfur með tímanum áherslan af
samfélaginu yfir á einstaklinginn og hans tilvist og innri
vitundarheim. Þar með er þó ekki sagt að tungumálið sé
orðið flatneskjulegra en áður, en það er öðruvísi, hin mikla
fyrri tíðar hrynjandi hefur vikið að stórum hluta ásamt
ákveðinni upphafhingu, en hversdagslegra málfar rutt sér
meira til rúms.
Viðhorf skáldanna sjálfra þurfa samt sem áður ekki endilega
að spegla hugsunarhátt heils tímabils í sögunni heldur geta