Fréttablaðið - 11.02.2017, Blaðsíða 82

Eftilvill er hinn hvíti maður, einsog hann mótast og þjálfast undir áhrifum hins ríkjandi þjóðskipulags á Vesturlöndum, hin ömurlegasta mann-
tegund sem sögur fara af á Jarðríki.“
– Þannig lýsti Halldór Laxness auð-
valdssamfélaginu árið 1929 í grein
um „vestheimska alheimsku“. Þar
jós skáldið úr skálum reiði sinnar
yfir neysluhyggju bandarísks sam-
félags sem snerist um auglýsinga-
skrum og lágkúru en æðri listir og
dýpri hugsun væru gerð útlæg. En
í svartnættinu vestan hafs var þó
ljósan blett að finna: einn afburða-
mann sem ekki léti bugast gagnvart
skrílmenningunni.
„Sterkustu máttarviði verslunar-
valdsins hefur hann hrist, svo hrikt
hefur í allri Amriku og jarðskjálfti
farið í gegnum alt þjóðfélagið. Með
skarpskyggni sinni, ótæmandi
þekkingu, síbrennandi hugsjóna-
eldi, og ritleikni, hefur hann feingið
því áorkað, að augu miljóna í þessu
landi hafa opnast fyrir sannindun-
um um böl það sem fjendur þessar-
ar þjóðar, auðvaldsdrottnararnir og
fótaþurkur þeirra, hafa eytt dollara-
biljónum í að telja amrísku fólki trú
um að væri upphefð hennar. Hann
hefur lagt í rústir fyrir auðvaldinu
nokkura biljóna virði af heimsku.“
Maðurinn sem Halldór Lax-
ness mærði svo mjög í grein sinni,
var Upton Sinclair – vinur hans
og starfsbróðir. Aðdáunin í garð
hins bandaríska baráttumanns
var fölskvalaus og Halldór nær að
koma því skýrt að í frásögninni að
þeir Sinclair þekkist, með því að
rifja upp frekar léttvægar samræður
þeirra á gönguför í Kaliforníu ein-
hverjum misserum fyrr.
Raunar var ekki að undra þótt
skáldið frá Laxnesi liti upp til þessa
félaga síns. Upton Sinclair var aldar-
fjórðungi eldri og heimskunnur
rithöfundur, þótt frægð hans hafi
verulega dofnað í seinni tíð. Það
var skáldsagan The Jungle frá árinu
1906 sem gerði Sinclair að stjörnu á
einni nóttu. Bókin hefur illu heilli
aldrei komið út á íslensku í fullri
lengd, en styttri útgáfa í hraðsoð-
inni þýðingu var gefin út á Stokks-
eyri árið 1913 og nefndist þá Á refil-
stigum.
Í tímamótaverki sínu, Bréfi til
Láru, varði Þórbergur Þórðarson
drjúgu rými í að ræða um hina
áhrifaríku bók Sinclairs. Önnur
lykilbók frá fyrri helmingi tuttug-
ustu aldar verður að teljast undir
sterkum áhrifum frá verkinu, þótt
það sé ekki sagt með berum orðum.
Það er Sjálfstætt fólk eftir Halldór
Laxness.
Frelsisdraumar fátæklingsins
Sjálfstætt fólk er vitaskuld einhver
ástsælasta íslenska skáldsagan,
frábært og djúpt bókmenntaverk.
Söguþráðurinn er þó frekar ein-
faldur: Guðbjartur Jónsson, Bjartur
í Sumarhúsum, er stoltur smá-
bóndi sem stritar mestalla ævina í
þeirri þrjósku trú að hann geti orðið
sjálfstæður maður og átt sína eigin
jörð. Í þeirri styrjöld fórnar hann
óafvitandi öllu því sem honum
er kærast. Undir lok bókarinnar
matar höfundurinn lesandann á
boðskapnum, nánast með skeið, þar
sem Bjartur er staddur í hópi verk-
fallsmanna í litlu þorpi sem færa
Sjálfstæðir
menn
Saga
til næsta
bæjar
Stefán Pálsson skrifar
um tvær skáldsögur
sem tengjast.
honum stolið kaffi
og brauð, lögreglan
er væntanleg og
bardagi í uppsigl-
ingu. Þá loks skilur gamli
þverhausinn hvernig í öllu liggur
og skilur son sinn eftir hjá verka-
mönnunum að berjast.
Snilldin í Sjálfstæðu fólki felst
ekki í fléttunni heldur stílbrögðum,
persónusköpun og hliðarsögum.
Ekki þarf hins vegar að blaða lengi
í Frumskógi Sinclairs til að rekast á
talsverð líkindi.
Söguhetja Frumskógarins er Jurg-
is Rudkus, innflytjandi frá Litháen,
sem tekur sig upp með fjölskyldu
sína og flytur til Evrópu. Á meðan
Bjartur lét sig dreyma um
frelsi í kotbýli á íslenskum
heiðum, er fyrirheitna
land Jurgis Chicago-borg
þar sem smjör drypi af
hverju strái. Þegar við
komuna ræðst Jurgis til
starfa í hinum gríðarstóra
kjötiðnaði borgarinnar.
Litháinn ungi er naut-
sterkur og hamhleypa
til vinnu. Hann trúir því
ekki öðru en að honum
veitist létt að framfleyta
sér, ungu eiginkonunni
og öldruðum ættingjum
með atorku sinni. Ung-
mennin í hópnum muni
svo geta gengið í skóla
og menntað sig. Þegar á
hólminn er komið reynist
lífsbaráttan harðari. Allir
neyðast til að vinna erfiðisvinnu,
ungir jafnt sem gamlir. Hvert áfallið
á fætur öðru dynur á fjölskyldunni
og skilja eftir sár á líkama og sál, en
alltaf er viðkvæði Jurgis á sömu leið:
„Ég legg þá bara harðar að mér.“
Fjölskyldumeðlimir deyja vegna
matareitrunar, missa geðheilsuna
vegna vinnuhörku og slæms aðbún-
aðar og frumburður Jurgis drukknar
í forinni á milli húskofanna sem
verkafólkið býr í. Fjölskyldan
glatar aleigunni vegna svika fast-
eignafélags. Eiginkonan kornunga
neyðist til að ráða sig í vinnu hjá
manni sem nauðgar henni og mis-
notar kynferðislega. Jurgis gengur
í s k r o k k á
níðingnum en uppsker
fangelsisvist sem endanlega sópar
fótunum undan fjölskyldunni.
Rétt þegar hann sleppur aftur út
deyr eiginkonan af barnsförum, en
engir peningar höfðu verið til þess
að kalla út lækni.
Veröld Jurgis er endanlega hrun-
in. Allir ástvinirnir eru látnir eða
horfnir og draumurinn um frelsið
í Ameríku er orðinn að martröð.
Fyrstu viðbrögð hans einkennast
af algjöru skeytingar-
leysi. Hann hallar sér
að flöskunni, flakkar
milli starfa og gerist
jafnvel kosningasmali
fyrir ófyrirleitinn
auðkýfing sem er í
framboði fyrir Repúbl-
ikana.
Eftir heila bók af
hryllingslýsingum á
ömurlegu hlutskipti
fátæks verkafólks,
virðist Upton Sinclair
hafa ákveðið að taka
enga áhættu á að
boðskapurinn færi
fram hjá lesandanum.
Undir lok sögunnar
álpast Jurigs inn á
fyrirlestur hjá sósí-
alista nokkrum, sem
ræður hann sem aðstoðarmann
sinn. Sósíal istinn er mikill pólitísk-
ur hugsuður og lýsir hugmyndum
sínum um ranglæti auðvaldsskipu-
lagsins og kosti jafnaðarstefnunnar
í löngu máli. Að lokum rennur upp
ljós fyrir Jurgis, sem loksins skilur
að ameríski draumurinn var blekk-
ing og áföll hans í lífinu voru í raun
kapítalismanum að kenna.
Miðað á hjartað…
Hvort Halldór Laxness hafi bein-
línis haft Jurgis Rudkus í huga þegar
hann skapaði Guðbjart Jónsson skal
ósagt látið, enda skiptir það í sjálfu
sér engu máli þótt líkindin séu tals-
verð. Sem
bókmennta-
verk stendur
Sjálfstætt fólk
langtum fram-
ar Frumskógi
Sinclairs, enda
s í ð a r n e f n d a
sagan á löngum köflum miklu frem-
ur pólitískt áróðursrit en skáldsaga.
Líkt og Halldór Laxness lýsti svo
fjálglega, var markmið höfundarins
að hrista upp í auðvaldskerfinu. Rit-
höfundurinn og vinstrimaðurinn
Jack London lýsti þeirri von sinni
að sagan af Jurgis myndi valda sömu
vitundarvakningu um kjör farand-
vinnufólks í bandarískum iðnaði
og Kofi Tómasar frænda hefði gert
varðandi þrælahald áratugum fyrr.
Þær vonir rættust ekki nema að
takmörkuðu leyti. Frumskógurinn
varð að sönnu metsölubók og á
hvers manns vörum. Það voru þó
ekki dapurleg örlög persónanna í
bókinni sem mest áhrif höfðu á les-
endur, heldur viðbjóðslegar lýsing-
arnar á aðstæðum og vinnsluaðferð-
um í kjötiðnaðinum. Sú mynd sem
þar var dregin upp var ekki tilbún-
ingur höfundarins, heldur byggði
hún á vettvangsrannsóknum.
Lesendur kúguðust yfir frásögn-
um af dragúldnu kjöti sem notað
var í kæfu- og pylsugerð, rottugangi,
sóðaskap og útbreiddum vöru-
svikum þar sem kjöt af skepnum
af öllum aldri og tegundum var
selt sem gæðavara. Stjórnvöld voru
nauðbeygð að grípa í taumana.
Theodore Roosevelt Bandaríkja-
forseti skipaði ráðherrum sínum
að rannsaka málið.
Viðbrögð alríkisstjórnarinnar
voru þau að setja löggjöf um með-
ferð matvæla og koma upp eftirlits-
stofnunum sem síðar urðu Matvæla-
og lyfjastofnun Bandaríkjanna. Því
má segja að bókin hafi getið af sér
mestu breytingar í neytendavernd
vestanhafs á tuttugustu öld, sem
hlýtur að teljast dágott fyrir verk
sem birtist fyrst sem framhaldssaga
í líttþekktu sósíalistablaði.
kúguðuSt
yfir frá-
Sögnum af
dragúldnu
kjöti Sem
notað var í
kæfu- og
PylSugerð.
KOMDU
Í
– dásamleg deild samfélagsins
OPIÐ UM HELGAR FRÁ KL. 11 – 17
visir.is Lengri útgáfu má finna á
Vísi.
1 1 . f e b r ú a r 2 0 1 7 L a U G a r D a G U r34 h e L G i n ∙ f r É T T a b L a ð i ð
1
1
-0
2
-2
0
1
7
0
4
:3
0
F
B
1
1
2
s
_
P
0
9
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
8
2
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
1
8
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
3
1
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 1
C
3
7
-1
7
0
8
1
C
3
7
-1
5
C
C
1
C
3
7
-1
4
9
0
1
C
3
7
-1
3
5
4
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
2
B

F
B
1
1
2
s
_
1
0
_
2
_
2
0
1
7
C
M
Y
K