Fréttablaðið - 07.11.2019, Page 36

Í Bakþönkum Fréttablaðsins þann 25. október fer Þórarinn Þórarinsson mikinn og fjallar
um fólk sem trúir að Satan búi
í Brussel og að helstu og elstu
„banda- og nágrannaþjóðir okkar
sitji á svikráðum við Íslendinga“.
Af samhenginu má ráða að þetta
fólk sé vitgrannt og heimskt og í
þann veginn að drukkna í „Nóa-
f lóði ranghugmynda“. Ljóst er að
vísað er í þann hóp fólks sem lítur
svo á að best fari á að Íslandi sé
stjórnað af fólki sem sækir umboð
sitt til Íslendinga, en ekki ein-
hverra annarra, jafnvel þótt þeir
séu vinaþjóðir og ekki Satan.
Allur þorri þeirra sem aðhyllast
fullveldi Íslands hefur litla skoðun
á því hvort Satan búi í Brussel og
líklega líta f lestir þeirra svo á að
margar af helstu vinaþjóðum
Íslendinga séu í Evrópusamband-
inu (sem augljóslega er vísað til) og
sitji ekki á svikráðum. Sitt sýnist
hverjum um hver stjórni Evrópu-
sambandinu. Færa má rök fyrir
því að þar sé lýðræði og eins má
færa fyrir því rök að þar ráði hags-
munir gömlu nýlenduveldanna og
stórfyrirtækja sem þeim eru hand-
gengin og samofin. Í lýðræðis-
legu fyrirmyndarríki „banda- og
nágrannaþjóða“ munu hagsmunir
heildarinnar ávallt ganga fyrir
hagsmunum smáþjóðar, annað
væri ólýðræðislegt. Í ríki þar sem
fyrrum nýlenduveldi og stórfyrir-
tæki eru við stýrið munu þeirra
hagsmunir einnig ganga framar
hagsmunum smáþjóðar. Það er
sama á hvorn veginn er, Ísland
mun ávallt verða utangarðs og
fyrr eða síðar munu menn velta
því fyrir sér hvort ekki sé óþarfi
og of dýrt að halda uppi samfélagi
á Íslandi. Ekkert vantar upp á að
um vinaþjóðir sé að ræða og vin-
skapurinn ef laust ekki minni en
þegar rætt var, af góðum hug, að
f lytja Íslendinga til Jótlands á 18.
öld.
Það er sama á hvorn veginn
er, Ísland mun ávallt verða
utangarðs og fyrr eða síðar
munu menn velta því fyrir
sér hvort ekki sé óþarfi og
of dýrt að halda uppi sam-
félagi á Íslandi.
Framfarir í geislameðferð á Íslandi
Ef vel er leitað mun sjálfsagt verða
Mér þykir vænt um Ríkisút-varpið og ég ann tónlist. Rás 1 hefur veitt mér mikla
ánægju um langt árabil og á stóran
þátt í tónlistaruppeldi mínu.
Það sem truf lar mig hins vegar
talsvert er notkun tónlistar við
kynningu á ýmsum þáttum, aðal-
lega í útvarpi og einnig að hluta til
í sjónvarpi. Í annars ágætu morg-
unútvarpi Rásar 1 eru stjórnendur
þáttarins einkum duglegir að skjóta
tónlistarstefjum inn í flutninginn og
jafnvel á meðan viðtöl eða upplestur
fara fram. Þessi kynningartónlist er
oft mjög langdregin og alltaf er spiluð
sama tónlist viku eftir viku, jafnvel
misseri eftir misseri. Það er eins og
að tónlistarbrotin séu notuð til þess
að fylla upp í tíma og þá ræðst lengd
þeirra af fjölda og fyrirferð auglýs-
inga hverju sinni. Í öllu þessu krað-
aki er svo hið talaða orð látið víkja til
hliðar. Þarna er verið að þrengja að
því og verður það til þess að töfrar
tungumálsins í þessum miðli ná
ekki að njóta sín til fulls. Og svo má
spyrja hvers vegna ekki megi notast
við þögnina af og til. Þögnin getur
stundum verið heillandi og róandi.
Svo má nefna hallærislega kynn-
ingu á sjónvarpsfréttum. Hún er allt-
of löng, illa hönnuð og oft er skondið
að sjá þulinn örvæntingarfullan fikta
við lyklaborðið fyrir framan sig rétt
áður en lestur frétta hefst.
Þjóð sem telur sig vera bók-
menntaþjóð og sem vill varðveita
tungumálið og bókmenntaarfinn
hlýtur að sjá til þess að flutningur
orðsins fái að njóta sín í útvarpi allra
landsmanna.
Tónlistarmisnotkun
Ríkisútvarpsins
Marie Curie fæddist í Pól-landi 7. nóvember 1867. Hún, ásamt eiginmanni
sínum og Henri Bequerel, hlaut
Nóbelsverðlaun í eðlisfræði árið
1903 fyrir brautryðjendastarf í
rannsóknum á geislavirkni. Árið
1911 fékk Marie Curie Nóbels-
verðlaun í efnafræði fyrir að finna
frumefnin radín og pólon. Fyrstu
Nóbelsverðlaun í eðlisfræði hlaut
þýski eðlisfræðiprófessorinn Wil-
helm Conrad Röntgen árið 1901 sem
uppgötvaði röntgengeislun 8. nóv-
ember 1895. Brautryðjendavinna í
raunvísindum um aldamótin 1900
hefur því haft mikil áhrif á læknis-
fræði og þróun og beitingu heil-
brigðisvísinda.
Til heiðurs hinni merku vísinda-
konu Marie Curie hefur 7. nóv-
ember verið nefndur alþjóðlegur
dagur læknisfræðilegrar eðlisfræði
(Medical Physics). Læknisfræðilegir
eðlisfræðingar hafa hlotið menntun
og sérhæfða þjálfun í að beita eðlis-
fræði og tækni við greiningu og
meðferð. Á spítölum eru skilgreind
svið sem aðilar eins og Alþjóða
geislavarnarráðið (ICRP) og Alþjóða
kjarnorkumálastofnunin (IAEA)
gera ráð fyrir í reglum sínum og ráð-
gjöf að heilbrigðisyfirvöld tryggi að
til staðar sé sérhæfð þekking í lækn-
isfræðilegri eðlisfræði. Þetta gildir á
sviðum eins og geislameðferð (Radi-
ation Therapy) og kjarnlækningum
(Nuclear Medicine). Til að mega
sinna fjölbreytilegum verkefnum
í tengslum við heilbrigðiskerfi og
geislavarnir krefjast lög, reglugerðir
og tilskipanir flestra þjóða löggildr-
ar háskólagráðu í læknisfræðilegri
eðlisfræði. Fagstétt þeirra læknis-
fræðilegu eðlisfræðinga sem sinna
klínískum verkefnum er hjá flestum
þjóðum skilgreind sem heilbrigðis-
stétt, þó ekki enn á Íslandi.
Mikil þróun á sér stað í heilbrigð-
istækni og þeirri faglegu heilbrigðis-
þjónustu sem nýtt hefur verið við
sjúkdómsgreiningar og meðferðir.
Á Landspítala hafa orðið stórstígar
framfarir á þessum sviðum undan-
farin ár. Á nýliðnum árum hafa orðið
þýðingarmiklar framfarir í læknis-
fræðilegri myndgreiningu og ber þar
hæst tilkomu jáeindaskanna (PET)
og nýs 3T segulómtækis (MRI) sem
komið hefur á Landspítalann með
stuðningi fyrirtækisins Íslenskrar
erfðagreiningar. Tveir nýir línuhrað-
lar tóku við af eldri hröðlum og voru
settir upp í húsnæði geislameðferðar
í K-byggingu Landspítala, annar árið
2013 og hinn árið 2017. Þeir gefa kost
á mun nákvæmari geislameðferð en
eldri meðferðartækin. Í desember
2018 var tekið í notkun sneiðmynda-
tæki (CT) sérstaklega ætlað til undir-
búnings geislameðferðar.
Þessar bættu aðstæður í tækja-
búnaði Landspítalans hafa þegar
leitt til mikilvægra framfara og
aukinnar nákvæmni í sjúkdóms-
greiningu og á sviði geislameð-
ferða krabbameinssjúkra. Endur-
nýjun búnaðar í geislameðferðinni
hefur leitt til þess að nú er unnt að
bjóða upp á snúningsgeislameðferð
(Rapid Arc), myndstýrða geislameð-
ferð (Image Guided Radiotherapy)
og öndunarstýrða geislameðferð
(Respiratory Gating). Snúnings-
geislameðferð gefur kost á að aðlaga
jafngeislaferla í líkama sjúklings að
þeirri meinsemd sem meðhöndla
á og um leið hlífa betur en áður
var unnt líffærum sem mikilvægt
er að fái ekki háa geislaskammta.
Myndstýrð geislameðferð tryggir
nákvæmni í legu sjúklingsins og
öndunarstýring gefur kost á að stilla
geislameðferðina af með tilliti til
öndunarhreyfinga sjúklinga.
Á þessum sviðum höfum við á
Landspítala verið að elta uppi eftir
því sem aðstæður leyfa framfarir
sem hafa orðið hjá öðrum þjóðum
sem við viljum bera okkur saman
við í heilbrigðisþjónustu. Undir-
búningur er þegar hafinn að næsta
framfaraskrefi í geislameðferð á
Landspítala. Hnitmiðaðri geisla-
meðferð (Stereotactic Radiation
Therapy) er víða beitt gegn stað-
bundnum illkynja meinsemdum.
Þessi tækni er framkvæmanleg með
þeim línuhröðlum sem við nú þegar
höfum á Landspítala. Til að taka
þessa tækni upp hér þyrfti að fjár-
festa í festibúnaði ætluðum slíkri
meðferð. Svo vel sé þyrfti einnig að
efla hugbúnað geislameðferðarkerfa.
Íslenskir sjúklingar eru í einhverjum
mæli sendir í hnitmiðaða geislameð-
ferð erlendis, en fyrir f lesta þeirra
ætti að vera unnt bjóða upp á slíka
meðferð hér á landi. Einnig væri inn-
leiðing á þessari tækni framför fyrir
þau sem ekki geta með auðveldum
hætti ferðast milli landa.
100 ár eru nú liðin síðan geisla-
meðferð krabbameinssjúklinga
hófst á Íslandi. Fyrir tilstuðlan frum-
kvöðlastarfs Gunnlaugs Claessen og
fleiri manna var keypt til landsins
radín og hófst geislameðferð með því
árið 1919. Fjársöfnun fyrir forgöngu
Oddfellowreglunnar á Íslandi réð
úrslitum í því. Radín-geislahleðsl-
urnar gáfu kost á meðferð sem oft
er kölluð innri geislameðferð eða
nándarmeðferð (Brachytherapy).
Miklar breytingar hafa orðið á þess-
ari öld sem liðin er. Enn beitum við
á Landspítala innri geislameðferð,
með iridíum-geislahleðslum einkum
gegn leghálskrabbameinum og með
joð-geislahleðslum gegn krabba-
meinum í blöðruhálskirtli. Nútíma
tækni er beitt við undirbúning og
framkvæmd slíkra meðferða.
Í ár er haldið er upp á það að 100 ár
eru liðin síðan geislameðferð hófst
á Íslandi og er af því tilefni málþing
í Hringsal Landspítala við Hring-
braut, 7. nóvember 2019 kl. 13-16.
Garðar Mýrdal
forstöðumaður
geislaeðlis-
fræðideildar
Landspítala
Hanna Björg
Henrysdóttir
læknisfræði-
legur eðlis-
fræðingur á
geislaeðlis-
fræðideild
Landspítala
Það er skrýtið, að það þurfi mann eins og mig, mann utan úr bæ til að benda á hlut sem hefur
verið fullsannaður og óumdeildur
í meira en hundrað ár, nefnilega, að
jörðin hefur verið að kólna og þorna í
um átta þúsund ár. Raunar var lægsta
punktinum í þessari kólnun náð um
aldamótin 1900, þegar jöklar voru
þeir mestu frá „ísöld“ (jökulskeiði) en
síðan hefur dálítil uppsveifla verið,
um 0,8 gráður frá 1880.
Þetta ættu allir, sem titla sig „vís-
indamenn“ og gefa yfirlýsingar um
loftslagsmál að vita. Viti þeir þetta
ekki eru þeir einfaldlega ekki mark-
tækir.
Og hvar í ósköpunum er þetta litla
orð „aftur“? Af hverju tala allir, ekki
síst þeir sem titla sig „vísindamenn“
um „hlýnun“ þegar rétt er að segja
„endurhlýnun“?
Málið er alls ekki umdeilt. En af
hverju talar enginn lengur um það?
Það er ekki eins og það séu nein ný
tíðindi að loftslag á jörðinni hefur
verið að kólna og þorna í um 7-8
þúsund ár. Það var nefnilega fyrir
langalöngu, um aldamótin 1900,
sem Norðmaðurinn Axel Blyth og
Svíinn Rutger Sernander gerðu grein
fyrir rannsóknum sínum á gróðri í
mýrum Skandinavíu með tilliti til
loftslags fyrri alda og árþúsunda.
Nýrri rannsóknir, m.a. á borkjörnum
í Grænlandsjökli og Suðurskauts-
landinu, hafa síðan fyllt út í myndina
en í raun litlu bætt við niðurstöður
Blyth-Sernanders. Má t.d. benda á
ágæta bók Helga Björnssonar jökla-
fræðings, en þar kemur m.a. fram,
að Vatnajökull fór fyrst að myndast
um sama leyti og Forn-Egyptar reistu
pýramída sína, þ.e. fyrir um 4.500
árum.
Það var fyrir rúmlega tíu þúsund
árum, að jökulskildirnir miklu
bráðnuðu og yfirborð sjávar hækkaði
um marga tugi metra. Þetta flokkast
undir mannkynssögu, ekki jarðsögu,
eins og flestir halda, árþúsundir, ekki
ármilljónir.
Loftslag á jörðinni hefur nefni-
lega verið að kólna og þorna síðan
fyrrnefnd „hamfarahlýnun“ náði
hámarki fyrr 7-8 þúsund árum, en
það tímabil nefndu Blyth og Sern-
ander „atlantíska skeið bórealska
tímans“ sem einnig er nefnt „holo-
cen-hámarkið“.
Þessi kólnun og þornun verður í
sveiflum og rykkjum, en þrátt fyrir
allar sveif lur og sveif lur innan í
öðrum sveiflum kólnar og þornar
jörðin hægt og sígandi og stefnir
óhjákvæmilega í nýtt jökulskeið
(„ísöld“), en þær eru þegar orðnar um
20 á ísöldinni miklu eða kvartertím-
anum, sem staðið hefur í 2,5-3 millj-
ónir ára. Ekkert bendir til annars en
að okkar hlýskeiði muni ljúka eins
og öllum hinum og það er nú þegar
orðið sæmilega langt. Því væri vit-
legra að búa sig undir hnattkólnun,
ekki hnatthlýnun. Með hækkandi
hitastigi eykst rakadrægni loftsins
mikið við tiltölulega litla hækkun.
Ef loftslag skyldi hlýna mundi það
því þýða stóraukna úrkomu, svipað
og var fyrir 7-8 þúsund árum þegar
Ísland var jöklalaust og Sahara gróin
eins og aðrar eyðimerkur. Hlýnun
þýðir því stóraukið vatn, ekki síst á
þurrlendum svæðum, öfugt við það
sem fáfróðir kjánar ímynda sér.
Nýlegar rannsóknir á Norður-
Grænlandi og Svalbarða sýna, að á
atlantíska skeiðinu uxu þar jurtir
sem þurfa um sjö stiga hærri meðal-
hita en nú er þar. Þetta þýðir, að
íshafið hefur verið að mestu íslaust
a.m.k. á sumrin. Þó lifðu ísbirnir af
og lifa enn þótt sum hinna ýmsu hlý-
skeiða hafi verið mun hlýrri en það
núverandi. Jörðin var sem aldingarð-
ur því hlýnun er öllum fyrir bestu,
mönnum dýrum fuglum, fiskum,
jurtum og öllu sem þrífst á jörðinni.
Grænland var líka á sínum stað
eins og Suðurskautslandið, þótt eitt-
hvað kvarnaðist úr báðum, einkum
Grænlandi og meðal sjávarstaða
var aðeins einhverjum fáum tugum
sentimetra hærri en nú. Fyrir því
eru nokkrar ástæður: Miklu meira
vatn var bundið í gufuhvolfinu, sem
stuðlar að lækkun sjávarmáls og ekki
síður hitt, að þrátt fyrir hærri meðal-
hita var enn frost mestallt eða allt
árið á hábungu meginjökla, en það
er ákoma, þ.e. snjókoma umfram
sumarbráðnun  sem mestu ræður um
vöxt og viðgang jökla. Miklu meiri
snjór olli því hækkun jöklanna, þótt
kvarnaðist úr nær sjávarmáli.
Um koldíoxíð vil ég þó segja þetta:
Jurtirnar þurfa gífurlegt magn kol-
díoxíðs á hverjum degi til að vaxa og
dafna, mynda nýjar frumur og vefi
og nýtt súrefni. Þessi hringrás tekur
aðeins fáein ár.
Raunar byggir C14 aldursgreining
fornleifafræðinga einmitt á þeirri
staðreynd, að þetta er hringrás sem
sífellt endurnýjast, koldíoxíð eyðist
og nýtt tekur við á innan við tíu ára
fresti. Þannig hefur þetta verið í
milljarða ára, síðan jörðin var ung.
Þáttur mannanna hefur verið talinn
um 3,2% af koldíoxíði gufuhvolfsins.
Koldíoxíð, náttúrulegt og manngert,
er nú um 400 grömm í hverju tonni
gufuhvolfsins og þar af er hlutur
Íslendinga eitthvert brotabrota-
brotabrot úr nanógrammi.
Það heitir endurhlýnun, ekki hlýnun
Ingimundur
Gíslason
augnlæknir
Vilhjálmur
Eyþórsson
Haraldur
Ólafsson
formaður
Heimssýnar
7 . N Ó V E M B E R 2 0 1 9 F I M M T U D A G U R24 S K O Ð U N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð
0
7
-1
1
-2
0
1
9
0
5
:0
2
F
B
0
5
6
s
_
P
0
3
6
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
5
6
s
_
P
0
3
3
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
5
6
s
_
P
0
2
1
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
5
6
s
_
P
0
2
4
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 2
4
2
C
-0
7
D
0
2
4
2
C
-0
6
9
4
2
4
2
C
-0
5
5
8
2
4
2
C
-0
4
1
C
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
8
A

F
B
0
5
6
s
_
6
_
1
1
_
2
0
1
9
C
M
Y
K