Stefnir - 01.12.1984, Blaðsíða 10

FRIEDMAN A BLAÐAMANNAFUNDI
aukast í Chile og ísrael um þessar mundir.
Hvað hafðið þér að segja um þetta?
Milton Friedman: Ég hef eftirfarandi að segja
um þetta: Ég hef lært það á minni löngu ævi, að
það er miklu auðveldara að gefa góð ráð en að
fá aðra til þess að fara eftir þeim. Þetta á ekki
síst við um ísrael. Ég dvaldi þar um skeið fyrir
sjö árum og gaf ísraelsmönnum ráð, sem voru
að mínu mati mjög góð. En þeir hafa ekki farið
eftir neinu þeirra. Ég ber þess vegna enga
ábyrgð á því, sem þar hefur síðan gerst. Eða
er við lækninn að sakast, ef hann mælir með til-
teknu lyfi, en sjúklingurinn neitar að taka það?
Við skulum svipast um annars staðar í heim-
inum. Ég er þeirrar skoðunar, að peninga-
magnskenningin hafi reynst mjög vel, þar sem
hún hefur verið framkvæmd, tii dæmis í Japan
frá 1973. Verðbólgan komst þar upp í um 25%
árið 1973, en þá tóku Japanir að fylgja
aðhaldsstefnu í peningamálum, þannig að
vöxtur peningamagns í umferð hefur síðan
verið jafn og hægur. Við þetta hjaðnaði verð-
bólgan án þess að dregiö hafi úr hagvexti. Ef
við lítum síðan á Bretland, þá megum við ekki
missa sjónar á því, að peningamagnskenn-
ingin er aðeins um eina stærð atvinnulífsins -
vöxt peningamangs í umferð - og tengsl
hennar við verðbólgu og aðrar hagstærðir.
Breska stjórnin minnkaði mjög snögglega vöxt
peningamagns, og við það dró einnig mjög
snögglega úr verðbólgu. En einn meginkjarn-
inn í peningamagnskenningunni er, að vöxtur
peningamagns í umferð þurfi að vera jafn, til
þess að verðlag sé stöðugt, en ekki ójafn og
skrykkjóttur. Þetta gerðist í Japan, en hvorki í
Bretlandi né Bandaríkjunum. í báðum þessum
löndum dró að vísu úr vexti peningamagns, en
með sveiflum upp og niður. Ég tel, að þetta hafi
valdið ómældum skaða. En eftir stendur, að í '
báðum löndunum hefur tekist að draga úr
verðbólgu. Því er síðan við að bæta, að í Bret-
landi hafa menn haft tilhneigingu til þess að
nota orðið „peningamagnskenningu" eða
mónetarisma um ýmis óskyld mál. Meginvandi
Breta er, að ríkið eyðir of miklu. Þar hefur mis-
tekist að draga úr þessari eyðslu. En peninga-
magnskenningin er ekki um það, heldur allt j
annað.
Við skulum að lokum snúa okkur að Chile.
Það er athyglisvert, að í grannríkjunum Chile
og Argentínu er glímt við mikla erfiðleika. En
erfiðleikar Argentínumanna eru miklu alvar-
legri. Chilemönnum tókst þrátt fyrir allt að
koma verðbólgunni úr um 400% í um 0-10%,
en nú er hún að aukast í um 10-15%. Argen-
tínumönnum tókst þettaekki. Þeirkeppa nú við
ísraelsmenn um heimsmetið í verðbólgu. (
Chile var hagvöxtur síðan mjög ör í um fjögur
ár eftir að verðbólgan hjaðnaði eða um 7-8%
á ári. Ekkert sambærilegt hefur gerst í Argen-
tínu. Ég hef samt sem áður ekki heyrt neina
fréttamenn minnast á ástæðuna til þess, að
Argentínumönnum hefur farnast svo miklu
verr en Chilemönnum, en hún er sú, að þeir
hafaekkifylgtaðhaldsstefnu í peningamálum.
Sannleikurinn er sá, að Chilemenn gerðu
mikil mistök í hagstjórn fyrir fjórum eða fimm
árum. Þeir festu pesóinn við bandaríkjadal í í
„Markaðskerfið er mikilvirkasta tœkið, sem enn hefur fundist til þess að breyta fátœklingum í efnafólk. “
staðinn fyrir að leyfa honum að fljóta. Síðan
gerðist tvennt í einu. Annað var, að gengi
bandaríkjadals hækkaði verulega, en hitt, að
verð á kopar, sem er ein aðalútflutningsvara
þeirra, lækkaði. íslendingum dettur líklega
ekki í hug að kenna peningamagnssinnum um
það, að aflabrestur hefur orðið á miðunum. Og
ég er viss um, að stefna Chilemanna í pen-
ingamálum hefur engu valdið heldur um verð-
lækkunina á kopar. ( Chile var fyrst fyigt
aðhaldsstefnu í peningamálum, sem reyndist
mjög vel, því að verðbólgan hjaðnaði og þjóð-
artekjur jukust, en siðan gerðu Chilemenn þau
mistök að festa gjaldmiðil sinn við bandaríkja-
dal. Ef þeir hefðu ekki gert það, heldur ieyft
gengi hans að lækka miðað við bandaríkjadal,
eins og aðrar þjóðir gerðu, þá hefðu þeir ekki
orðið fyrir öllum þessum áföllum.
Mig langar til að bæta við nokkrum orðum
um ástandið í þessum tveimur grannríkjum,
sem bæði hafa lengi verið einræðisríki. Lýð-
ræði komst nýlega á aftur í Argentínu. En það
á ekki eftir að verða langlíft nema Argentínu-
menn taki þá stefnu að minnka verðbólguna,
sem hrjáð hefur atvinnulífið. Ástandið í Chile
er athyglisvert, því að þar rekst eitt skipulag á
annað - annars vegar einræðisstjórn hersins,
hins vegar einkaframtak á markaði. Herstjórn
er skipulögð að ofan og niður. Herforinginn
gefur liðsforingjum skipanir og þeir síðan
undirmönnum sínum. En markaðurinn er
skipulagður að neðan og upp. Neytandinn fer
með valdið, því að framleiðandinn er háður
vöruvali hans, þótthannkunniaðlíta útfyrirað
hafa mikinn mátt. Ástandið í Chile er óvenju-
legt, því að í stjórnmálum er reglan að ofan og
niður, en í viðskiptum að neðan og upp. Ég hef
því margsinnis sagt, að viðskiptafrelsi verði
ekki langlíft í Chile nema einræðisstjórn hers-
ins viki og lýðræði í einhverri mynd komist á
aftur.
Össur Skarphéðinsson, Þjóðviljanum: Fyrir
nokkrum mánuðum birti breski hagfræðingur-
inn David Hendry harða gagnrýni á yður. Hann
lét svo um mælt, að þær aðferðir, sem þér
hafið beitt í rannsóknum yðar, væru ófull-
komnar og að niðurstöður væru því ekki óvé-
fengjanlegar. Hvað hafið þér að segja um
þetta?
Milton Friedman: Við skulum gera strangan
greinarmun á ritgerð Hendrysannars vegarog
rangfærslum breska blaðsins Manchester
Guardian um hana hins vegar. Ég ætla ekki að
eyða orðum á rangfærslurnar, en hef þetta að
segja um ritgerð Hendrys. í fyrsta lagi gagn-
rýnir hann mig og Önnu Schwartz fyrir að hafa
fengistviðannan vanda í bókokkar, Monetary
Trends in the United States and in the
United Kingdom en eðlilegt sé. Hann segir
með öðrum orðum, eftirað viðfórum til Boston,
að við hefðum átt að fara til New York. Mér
finnst satt að segja ekki mikið varið í slíka
gagnrýni. Við Anna vorum í bók okkar að rann-
saka samband peningamagns í umferð og
verðlags og jöfnuðum því út skammtímahreyf-
ingar innan hagsveiflunnar. Hendry segir, að
við hefðum ekki átt að gera það, heldur setja
fram kenningu til þess að skýra hvort tveggja,
langtíma- og skammtímahreyfingar peninga-
mangs og verðlags. Mér finnst sjálfsagt, að
þeir reyni þetta, sem áhuga hafa á, þótt ég telji
ólíklegt, að þeir nái miklum árangri. í öðru lagi
gagnrýnir Hendry okkur Önnu fyrir að hafa ekki
í bók okkar, sem kom út árið 1982, notað töl-
fræðilegar aðferðir, sem hann birti árið 1983!
Þess má geta, að þessar tölfræðilegu aðferðir
hans eru nýjar og óreyndar og hafa þegar verið
gagnrýndar af öðrum tölfræðingum. Timinn
leiðir það einn í Ijós, hvort þær taka fyrri
aðferðum fram. Hendry reyndi síðar sjálfur að
nota þessar aðferðir sínar á tölur okkar Önnu.
Að sögn annarra tölfræðinga mistókst þetta,
því að gagnrýna mátti hann fyrir allt það, sem
hann gagnrýndi okkur fyrir.
Fræðimenn eiga svo sannarlega að reyna
að brydda upp á nýjungum, gera það, sem þeir
telja, aó skipti máli, því að þannig vex vísinda-
leg þekking. Aðferðir Hendrys standa eða falla
10
STEFNIR