Stefnir - 01.12.1984, Blaðsíða 11

FRIEDMAN A BLAÐAMANNAFUNDI
með reynslunni, og hið sama er að segja um
aðferðir okkar Önnu. Ég get ekki heldur verið
að eltast við allt það, sem ég er gagnrýndur
fyrir, því að bók er eins og afkvæmi. Þegar
sonur minn var orðinn fullorðinn, þá vildi ég, að
hann héldi út í heiminn og yrði sjálfstæður, en
ég þurfti ekki að hafa neinar áhyggjur af
honum. Þegar ég hef lokið við einhverja bók,
þá læt ég aðra fræðimenn um að vega hana og
meta. Ef þið lítið í ritgerð Hendrys, þásjáið þið,
að hann fæst ekki við nema lítinn hluta bókar
okkar Önnu. Hann getur að mínum dómi ekki
staðið við allar umsagnir sínar um hana. En úr
því verður hagfræðingaheimurinn að skera.
Ykkur kann að þykja fróðlegt, að rætt var um
ritgerð Hendrys á ráðstefnu í Boston, sem
bandaríska Hagrannsóknafélagið efndi til fyrir
mánuði síðan, og gagnrýndu allir fyrirlesar-
arnir hana harðlega. En ég tek það fram, að ég
er ekki að áfallast Hendry fyrir þessa ritgerð.
Menn geta sér einkum orð í hagfræðingaheim-
inum fyrir að gagnrýna kenningar annarra, en
ekki fyrir að setja fram nýjar kenningar.
Össur Skarphéðinsson: En Englandsbanki
gaf ritgerð hans út...
Milton Friedman: Þið verið að fyrirgefa, en
Englandsbanki hefur tiltekna hagsmuni eins
og aðrar stofnanir. Ég verð að skýra málið fyrir
ykkur. Ég hef birt margar rækilegar rannsóknir
á starfsemi seðlabanka, og ég er síður en svo
kunnur að einhverri sérstakri samúð með
þeim. Ég hef gagnrýnt starfsemi bandaríska
seðlabankans og Englandsbanka. Við Anna
Schwartz fengum því áorkað, þegar við gáfum
út fyrri bók okkar, Monetary History of the
United States, að Seðlabankinn opnaði
skjalasafn sittfyrirfræðimönnum, því að hann
vildi ólmur, að einhverjar bækur yrðu gefnar út
gegn bók okkar. Hann fékk öðrum fræði-
mönnum í hendur skjöi og gögn, sem hann
hafði neitað okkur um, þegar við vorum að
semja Monetary History. Englandsbanki
hefði ekkert á móti því, svo að vægilega sé til
orða tekið, að niðurstöður okkar væru hraktar
af öðrum.
Össur Skarphéðinsson: Þér eruð að segja,
að Englandsbanki hafi verið að reyna að ná sér
niðri á yður?
Milton Friedman: Nei, ég er ekki að segja
það, heldur annað. Allir verða að trúa því, að
þeir séu að gera gagn. Embættismennirnir í
Englandsbanka verða að trúa því, að þeir séu
að láta gott af sér leiða. Ég er ósammála þeim,
tel, að þeir séu að gera meira ógagn en gagn.
Ég ætla þessum mönnum ekkert illt. En auð-
vitað hafa þeir minni samúð með okkur, sem
teljum stefnu þeirra ranga, en hinum, sem
reyna að hrekja niðurstöður okkar. Þess má
síðan geta, að bankinn bauð mér að koma á
ráðstefnu um málið í Bretlandi. Ég þáði það
ekki, því að það hefði kostað sérstaka ferð, og
tími er mér miklu verðmætari en yngri manni.
En þetta sýnir, að þessir menn vildu gjarnan fá
mig til þess að ræða málið. Þið verðið að skilja,
að ég hef enga sérstaka fordóma gegn seðla-
bankamönnum. Margir bestu vinir mínir eru
seðlabankamenn!
Guðmundur Magnússon, Morgunblaðinu:
Stundum er sagt, að velferðarríkið sé að verða
húsbóndi þeirra, sem það ótti að þjóna. Eruð
þér þeirrar skoðunar?
Milton Friedman: Við verðum að gera grein-
armun á ýmsum hliðum velferðarríkisins. Eng-
inn efast um, að stuðningsmönnum þess
gengur gott eitt til. En ein afleiðingin af þvl
hefur verið sú, að snarfjölgað hefur í þeim
hópi, sem er háður ríkisafskiptum. Nefna mátii
dæmis, hvað hefur gerst í Bandaríkjunum.
Tölur um fátækt eru alltaf ónákvæmar og ófull-
komnar, en þær sýna það þó, að fátæklingum
hafði smám saman verið að fækka í Bandaríkj-
unum, áður en Johnson forseti hóf „styrjöldina
gegn fátækt“ árið 1964. Síðan hefur tugbill-
jónum bandaríkjadala verið varið til þessarar
„Mennfara beturmeð eigið fé en annarra. Og velferðarríkið felur það ísérað mennfara með annarra mannafé."
STEFNIR
styrjaldar, en með þeim árangri, að nú er fleira
fólk talið til fátæklinga en þá var. Þetta hefur
því með öllu mistekist, ef við miðum við niður-
stöðuna fremur en tilganginn. Við getum horfið
lengra aftur eða til ársins 1950. Þá tóku um tíu
milljónir Bandaríkjamanna við ýmsum styrkj-
um frá ríkinu. Ég á ekki við laun opinberra
starfsmanna eða eftirlaun uppgjafahermanna,
heidur við barnabætur, ellilífeyri, framfærslu-
styrki og aðra opinbera aðstoð. En þrjátíu
árum síðar eða árið 1980, er þjóðartekjur
höfðu hækkað mjög, tóku um fimmtíu milljónir
Bandaríkjamanna við sambærilegum styrkjum
frá ríkinu. Og þá tóku fleiri við barnabótum
einum en tekið höfðu samtals á móti styrkjum
frá ríkinu árið 1950.
Rose Friedman: Ein afleiðingin af velferðar-
ríkinu hefur verið óskapleg fjölgun óskilgetinna
barna. Þriðjungur þeirra barna, sem fæðast í
New York, er óskilgetinn. Skýringin á þessu
liggur beint við. Einstæðar konur fá rétt á opin-
berum styrkjum í Bandaríkjunum, ef þær eign-
ast börn.
Milton Friedman: Á sínum tíma fengu ungl-
ingar, sem eignuðust börn, ekki neina opin-
bera styrki. Þetta hefur síðan breyst og
afleiðingin orðið sú, sem Rose minntist á, að
óskilgetum börnum hefur fjölgað óskaplega.
En svo að haldið sé áfram að ræða um velferð-
arríkið, þá er þetta orð notað um margt og
mikið. Þau afskipti ríkisins, sem hafa sennilega
valdið mestu um atvinnuleysi þeldökkra ungl-
inga, eru lögin um lágmarkslaun. Er þetta ein
hliðin á velferðarríkinu eða ekki? Það er skil-
greiningaratriði. En mergurinn málsins er sá,
að tvö lögmál gilda alls staðar. Annað er það,
að menn fara betur með eigið fé en annarra.
Og velferðarríkið felur það í sér, að menn fara
með annarra fé. Það ætti því ekki að koma
neinum á óvart, að í velferðarríkinu er farið
ógætilega með fé. Hitt lögmálið er það, að fleiri
gera eitthvað en ella, ef þeim er boðið fé fyrir
að gera það. Einhverjum kann að þykja það
harðneskjulega mælt, en það er eigi að síður
satt, að fleiri taka við opinberum styrkjum en
ella, ef þeim er auðveldað það. Þið megið ekki
misskilja mig. Ég er ekki að áfellast þá, sem
þiggja þessa styrki. Það væri heimskulegt af
þeim að neita að taka við þeim.
Ég er ekki að áfellast unglingsstúlkur, sem
eignast börn til þess að fá opinbera styrki, ef
það er eina ráð þeirra til þess að öðlast sjálf-
stæði. Sökin er ekki styrkþeganna, heldur
okkar hinna, því að við höfum komið upp
ýmsum stofnunum, sem hafa auðveldað þeim
þetta, þótt óhagkvæmt sé fyrir okkur og að
lokum líka fyrir þá sjálfa.
Bogi Ágústsson: Prófessor Milton Friedman,
óskilgetin börn eru mjög algeng á Islandi, en
engum dettur hér í hug, að þau hafi komið í
heiminn, af því að mæður þeirra hafi ætlað að
verða sér út um opinbera styrki...
Milton Friedman: Ég skal ekkert um það
segja, hvernig þessu er háttað hér á landi. En
miklu máli skiptir, hvað menn eiga við, þegar
11