Stefnir - 01.12.1984, Blaðsíða 26

MENNTUN, SELD ÞJONUSTA - EÐA GEFIN?
Tafla2. Nýtt skipulag fjárveitinga
Menntamálaráðuneytis
Magn Ein.verð Fjárveiting, þús. kr.
1. Skrifstofa 30 ársverk ákr. 500.000 15.000
2. Dagvistarheimili 31.640
3. Grunnskólar 41.000 nem. ákr. 16.900 692.900
4. Framhaldsskólar 15.000 nem. ákr. 30.000 450.000
5. Háskólar 5.000 nem. ákr. 60.000 300.000
6. Fullorðinsfræðsla 5.000 nem. ákr. 7.000 35.000
7. Ranns. og menning 302.175
8. Tekjuafgangur 1.059.020
Samtals 2.885.735
annarra, en ekki til þess að ríkið reki hana. Til
dæmis gæti ríkissjóður greitt helming kostn-
aðar öldungadeilda og annarra sem slíka
menntun vilja selja. Erfitt er að spá fyrir um
j hversu stóran lið hér yrði að ræða, en giskað er
j á að þetta hefði í för með sér 7.000 kr. greiðslu
fyrir 5.000 mannsáári. Meðslíkufyrirkomulagi
gæti fullorðinsfræðsla orðið merkilegt og öflugt
framlag til bætts efnahags og betra mannlífs
og þó kostnaðurinn yrði verulega mikið hærri,
þá er líklegt að það væri þess virði. Sérstök
ástæða er til að benda á aukna þýðingu fullorð-
insfræðslunnar, ef skólagjöld verða tekin upp
þó í litlum mæli sé, vegna þess að þá er Iíklegt
að fleiri myndu fresta menntun sinni um nokkur
ár.
kostnaður þeirra líklega um 35.000 krónur á
hvern nemanda. Æskilegt er að einhver hluti
þessa kostnaðar sé borinn uppi af nemendum
sjálfum þó ekki væri til annars en að gera nem-
endum Ijósa stöðu sína. Það er enginn að biðja
þá um að sitja í skóla, heldur eru þeir þar
vegna eigin hagsmuna og þeir þurfa að greiða
fyrir þá. Slík greiðsla gerir hvorttveggja í senn
að fá nemendur, sem litla löngun hafa til náms,
til að láta ógert að innrita sig, og efla áhuga
þeirra sem í skólana koma á því að læra. Nem-
endur eins og aðrir vilja fá eitthvað fyrir pening-
ana sína.
Hér er lagt til að ríkissjóður greiði 30.000
krónur vegna hvers nemanda og nemendur
sjálfir kr. 5.000 í skólagjald. Nemendum myndi
fækka niður í 15.000 a.m.k. og greiðslur ríkis-
sjóðs lækka úr 641 milljón niður í 450 milljónir,
þ.e. um 191 milljón. Vafalaust getur einhver
fært að því full rök að þessi greiðsla nægi alls
ekki til þess að standa undir rekstri ákveðinna
skóla, en það er ekki þar með sagt að ríkis-
sjóður eigi að greiða þessum skólum meira fé
en öðrum fyrir tilvist sína. Ef einhver skóli
kostar meir en 35.000 krónur á hvern
nemanda, þá verður stjórn viðkomandi skóla
einfaldlega að spyrja sjálfa sig hvort skólinn
sé meira virði. Ef skólinn er meira virði finnst
einhver sem vill borga það sem upp á vantar.
Ef skólinn er ekki meira virði, þá verður hann
einfaldlega að breyta starfsháttum sínum eða
loka. Beinast liggur við að skóli, sem þarf meiri
tekjur, hækki skólagjöld sín. Komi nemendur
er málinu bjargað. Komi þeir ekki má spyrja
sveitafélagið hvort það hafi áhuga á áfram-
haldandi rekstri, en ef það vill heldur ekki
borga, fyrir hvern á skólinn þá að starfa?
Haldi menn að af því stafi einhver háski þótt
einn og einn skóli loki, þá er það algjör mis-
skilningur. Lokun skóla veldur ekki meiri
röskun en lokun hvers annars fyrirtækis. Nem-
endur og kennarar fara einfaldlega eitthvað
annað. Húsnæðið fær nýjan rekstraraðila og
e.t.v. nýjan rekstur eða þá annan skóla. Ég
minnist þess til dæmis að þegar ég var á ferð í
Bandaríkjunum að kynna mér skólamál, var
mér sagt að um 40 skólar yrðu árlega gjald-
þrota þar og þótti öllum eðlilegt. Þar var ein-
faldlega litið svo á að þjóðin losnaði við 40
lélega skóla og þá gæfist 40 nýjum aðilum
tækifæri til að spreyta sig.
5. Háskólanám
Samkvæmt fjárlögum var framlögum til
náms á háskólastigi þannig skipt 1984.
Fjárlög Fjöldi Krónurá
1984 nemenda nemanda
Garðarnir og fleira 10.307
Háskóli fslands 248.760 4.137 60.100
Kennara- háskólinn Lánasjóður 42.758 395 108.200
ísl.námsm. 399.949 (erl.)2.000
Samtals 701.774 6.532 107.400
Ég neita algjörlega að ausa svona fé í stúd-
j enta, algjörlega án tillits til þess hvort þeir eiga
| nokkurt erindi í háskólanám eða ekki. Og hvað
| í ósköpunum eru 2.000 manns að læra erlend-
j is og til hvers? Ekki svo að skilja að þeir megi
það ekki, ég vil bara ekki borga kostnaðinn
sjálfur.
Samkvæmt þessu virðist það kosta um
60.000 kr. á nemanda á ári að reka H.Í., en þar
til viðbótar kemur húsnæðiskostnaður, sem er
borinn uppi af öðrum tekjum. Ég teldi eðlilegt,
ef á annað borð á að kosta háskólanámið af
almannafé, sem alls ekki er sjálfsagt að gera,
að háskólar fái greitt 60 þús.kr. á hvern
nemanda, enda leggi þeir sjálfir á skólagjöld til
þess að mæta húsnæðiskostnaði.
Þeir sem óskuðu að stúdera erlendis gætu
fengið peninginn greiddan út. Telja má nokkuð
víst að við þessar ráðstafanir og ef L. Í.N. verði
lagður niður þá fækki stúdentum í háskóla-
námi og erlendis úr 6.500 í 5.000 a.m.k. enda
ber enga þjóðfélagslega nauðsyn til þess að
hafa þá tölu hærri. Þessi fjárlagaliður lækkar
þá um 402 milljónir. Sérstök ástæða er til að
benda á að verði þetta skipulag tekið upp,
getur hvaða aðili sem er stofnað háskóla, svo
fremi hann sé fær um að fátil þess hæft kenn-
aralið og nemendur. Akureyri myndi hér
standa vel að vígi hvað þetta varðar.
6. Fullorðinsfræðsla
Ástæða er til að taka upp fjárveitingu undir
I þessum lið til þess að styrkja fullorðinsfræðslu
7. Rannsóknir og menning-
arstarfsemi
Hér er ekki ástæða til að fjalla mikið um
þennan liö. Ég vil þó nota tækifærið til þess að
minna á að enda þótt vel megi halda því fram
að íslendingar eyði í menningu sjálfum sértil
skemmtunar, þá gildir það sama alls ekki um
rannsóknir. Rannsóknir eru einungis stund-
aðar til þess að auka hagvöxt sem byggir á
þekkingu, hvort heldur verið er að hugsa til
skamms eða langs tíma. Rannsóknir eru því
jafn mikils virði og hægt er að selja þær á.
Megnið af þeim rannsóknum sem stundaðar
eru fyrir fé ríkissjóðs eru sára lítils eða einskis
virði. Hér er allt of mikið um vindmyllurann-
sóknir. Haldi einhver að íslensk fyrirtæki kaupi
ekki rannsóknir, þá er það algjör misskilningur.
T.d. hefur Landsvirkjun eyttstórfé í rannsóknir
á liðnum árum sem hafa gefið merkan árangur
og skila sér í beinhörðum peningum.
8. Tekjuafgangur
Yrðu þær breytingar gerðar á fjárveitingum,
sem hér hafa verið til umræðu, myndaðist
1.064 milljón króna tekjuafgangur. Tekjuaf-
gangi þarf að ráðstafa og að mínu áliti væri
best að nota hann til þess að lækka skatta og
endurgreiða skuldir ríkissjóðs. Næst besta
ráðstöfunin væri að veita aukna þjónustu til
allra stiga fræðslustarfsins án þess þó að ráða
fleira starfsfólk. Betra væri að kaupa þjónust-
una af öðrum fyrirtækjum eða bjóða hana út.
Lakasti kosturinn væri sá að halda áfram að
verja þessu fé til þess að halda opnum skólum
sem betra væri að loka og til þess að halda
uppi kennslu í allt of fámennum námshópum.
Það eitt að breyta skipulaginu og draga vit-
leysurnar fram og neyða fólk til þess að sýna
hvað þær kosta myndi auka Iíkur á þróun í heil-
brigðari átt og stórbæta aðstöðu starfsfólks
Menntamálaráðuneytisins til raunverulegra
stjórnunarstarfa. Megin gagnsemi skipulags-
ins er þó fólgin í möguleikum þess að framboð
og eftirspurn stýri rekstri skólanna sjálfra.
Niðurstaða
Það myndi styrkja stöðu almennrar fræðslu
á íslandi, bæta fjárhag ríkissjóðs og efla hag-
vöxt í landinu ef allar menntastofnanir á fram-
22
STEFNIR