Morgunblaðið - 12.06.2021, Blaðsíða 26

26 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 12. JÚNÍ 2021
Á
nýlegu netstjákli
villtist ég inn á
gamlan málfars-
pistil Gísla Jóns-
sonar úr þessu blaði og
hnaut þar um góðan mola.
Árið var 1982 og þættinum
hafði borist bréf:
„Það sem vakir helst
fyrir mér þessa stundina,
er hvort maður eigi að
segja, þegar gestir koma
að kvöldlagi á skemmti-
staði hér í borg: „Góða
kvöldið“ eða „Gott kvöld“.
Ég vinn sem dyravörður í
Hollywood, ég býð ávallt
„gott kvöld“, en gestirnir
flestir „góða kvöldið“. Við
erum með einn íslensku-
kunnáttumann þar við
vinnu, og hann segir að „gott kvöld“ sé réttara, en hann veit ekki
hvers vegna né af hverju. Þess vegna leita ég til þín í þeirri von að
þú getir upplýst þetta fyrir okkur, svo að við getum leiðrétt sem
flesta, íslenskunni til halds
og trausts.“
Hér myndi einhver setja
broskall, ef það tíðkaðist á
þessum síðum. Hinir sam-
viskusömu dyraverðir
vildu sumsé – og álitu jafn-
vel þátt í starfslýsingunni
– leiðrétta gesti sem heilsuðu með orðalagi sem ekki hlyti náð fyr-
ir augum fræðinga. Ég reyndi að ímynda mér senuna. Það var
minna mál hvort fólk stæði í röð eða þvögu, væri skakkdrukkið
eða allsgáð; aðalmálið var hvernig það orðaði kveðju sína! Og
áfram ímyndaði ég mér að svona hefði málhreinsun kannski ein-
mitt virkað á sinni tíð – þar hefðu beinlínis verið að störfum e.k.
útkastarar íslenskrar tungu sem sáu til þess að enginn kæmist inn
í paradís siðaðra nema fara rétt með orðasambönd, beygja rétt,
þéra rétt, skrifa rétt … Ég man nefnilega að þegar áhugi minn á
málinu var að kvikna töluðu sumir um að málfarsfasistar væru að
ganga af tungunni dauðri, sem mér fannst raunar þversögn enda
hlytu þeir að vera drifnir af ástríðu fyrir málinu. En þeir voru
óvinsælir, umvöndunarsinnarnir, og lærðu víst með tímanum að
spara rauða tússið, málóttinn ógurlegi er þannig (vonandi) á und-
anhaldi, valdið dreifðara meðal notenda, o.s.frv. Þó er varla annað
hægt en dást að hinum einlæga dyraverði sem árið 1982 þráði að
vera útvörður „íslenskunnar“ á kvöldvaktinni. Um leið er gaman
að sjá hvernig pistlar um tungutak endurspegla tíðarandann (sem
vér skrifarar skyldum kannski hafa í huga – broskall), þessi saga
er í öllu falli heimild um samskiptamynstur, tísku, áhuga á tján-
ingu.
Annars er því við að bæta að okkar maður Gísli skipaði í svari
sínu hvorki fyrir um niðurstöðu, né útmálaði neinn sem málsóða,
enda yrði í svo flóknu dæmi „smekkur okkar að koma til og hefð
málsins“. Blæbrigðamunur gæti verið á því hvort sagt væri gott
kvöld eða góða kvöldið, og þar skipti tónninn miklu. Hann mæltist
því ekki til þess að dyravörðurinn breytti um stíl, heldur benti
honum á að svar gesta, þ.e. „orðmyndirnar með greini, góðan dag-
inn og góða kvöldið, geta innifalið meiri alúð og jafnvel lítils háttar
glettni“. Þannig lét Gísli andrúmsloftinu í Hollywood eftir að
marka hvað væri við hæfi. Það var merkilega hressandi.
Útkastarar
íslenskrar tungu
Sigurbjörg
Þrastardóttir
sitronur@hotmail.com
Tungutak
S
ilfur RÚV fyrir tveimur vikum með formönn-
um þeirra flokka sem eiga fulltrúa á þingi
var tíðindalaust framan af en vaknaði til lífs-
ins þegar skæruliðadeild Samherja kom til
umræðu. Þá var hægt að sjá fyrir sér hvert yrði
mesta deilumál kosninganna.
Það mat breyttist svo snögglega þegar fréttir bár-
ust af því að fyrirtækið hefði beðist afsökunar á
framgöngu skæruliðanna. Eftir þá afsökunarbeiðni
getur málið tæpast orðið hitamál í kosningum. Ef
það hins vegar gerðist að héraðssaksóknari birti nið-
urstöður á rannsókn sinni á málum Samherja fyrir
kosningar gæti málið komist á dagskrá aftur.
Ef það gerðist er líklegt að það yrði erfitt fyrir
Sjálfstæðisflokkinn, einfaldlega vegna þess að það er
sterk tilhneiging til að gera hann ábyrgan fyrir hugs-
anlegum misgjörðum atvinnulífsins.
Annað mál sem er að koma upp um þessar mundir
er samstarf Dana og Bandaríkjanna um njósnir um
bandalagsþjóðir og leiðtoga þeirra. Það er heldur
ólíklegt að þær njósnir hafi náð til Íslands og ís-
lenzkra stjórnmálamanna. Til hvers?
Þeir skipta nákvæmlega engu máli í
hinni stóru mynd.
Öðru máli gegnir um kalda stríðið.
Þá þótti okkur öllum sjálfsagt mín
megin í því að finna út með öllum ráðum hvað komm-
arnir væru að gera, eins og við kölluðum andstæð-
inga okkar í kalda stríðinu Fyrir nokkrum árum fékk
eiginkona mín, sem nú er látin, bréf frá opinberum
aðilum þess efnis að síminn á heimili foreldra hennar
hefði verið hleraður. Faðir hennar, Finnbogi Rútur
Valdimarsson, sem var þingmaður fyrir Sósíal-
istaflokkinn og síðar Alþýðubandalagið, þóttist
reyndar vita það. Þeir töluðu töluvert saman í síma,
hann og Ólafur Thors, og þegar klikk heyrðist í sím-
anum sagði Ólafur: jæja nú eru þeir byrjaðir að
hlera. Meira leyndarmál var þetta nú ekki þeirra í
milli.
Æskuvinur minn, Ragnar Arnalds, fékk líka bréf
þess efnis að heimasími hans hefði verið hleraður, en
hann barðist hart gegn veru bandaríska varnarliðsins
á Íslandi.
Þá var ástæða til að fylgjast með kommunum. Nú
er engin ástæða til að fylgjast með íslenzkum stjórn-
málamönnum. Komi það hins vegar í ljós að það hafi
verið gert mun það valda uppnámi í kosningabarátt-
unni hér.
Enn eitt mál, sem getur valdið usla á næstu mán-
uðum, eru atvinnumálin og þá sérstaklega ungs fólks.
Engar kynslóðir ungs fólks hafa lent í slíkum
hremmingum og núverandi kynslóðir á þeim aldri
sennilega frá því fyrir stríð. Og ef því unga fólki
finnst stjórnarflokkarnir ekki standa sig nægilega
vel í því að bæta þeirra stöðu getur orðið meiri hátt-
ar uppnám meðal ungra kjósenda.
Það eru því margir óvissuþættir í kosningabarátt-
unni. Til viðbótar kemur svo að vísbendingar eru um
að þreyta sé komin í stjórnarsamstarfið. Þegar reynt
er að spyrjast fyrir um hvað valdi er skýringin sú að
viðmót ráðherra Sjálfstæðisflokksins sé að þeir ráði.
Nú má vel vera að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins
átti sig ekki á að viðmót þeirra megi skilja á þennan
veg en auðvitað er þeim ljóst að í samstjórn tveggja
eða þriggja flokka ræður enginn einn ferðinni.
Þannig hefur það aldrei verið og þannig verður það
aldrei.
Framsóknarflokkurinn hefur áratugum saman
stundað að starfa ýmist til hægri eða vinstri. Þær
vísbendingar sem voru nefndar hér áðan snúast um
það að nú sé komið að því að þeir horfi til vinstri.
Hins vegar eru engar vísbendingar um að þeir vilji
kaupa það því verði að taka upp stuðning við aðild
að ESB.
Myndun vinstristjórnarinnar sumarið 1956 var
vandlega undirbúin og lykilatriði í
því stjórnarsamstarfi var brottför
varnarliðsins, sem ekki varð af.
Allt eru þetta vangaveltur. Úr-
slit kosninganna ráða mestu um
það hvað gerist.
Enginn getur sagt til um það hvað kann að koma
upp í kosningabaráttunni og breyta allri þessari
mynd. En hið stóra undirliggjandi mál í okkar sam-
félagi er nýting auðlindarinnar í hafinu og hvernig
þeim auði hefur verið ráðstafað með ákvörðunum
stjórnmálamanna. Það mál er af þeirri stærðargráðu
að fyrr eða síðar veldur það einhvers konar spreng-
ingu. Auðlindamálið er mál sem gæti leitt til ger-
breytingar á flokkakerfinu eins og við þekkjum það.
Fólkinu í landinu er löngu ofboðið.
Líkurnar á því að einhver núverandi flokka taki á
sig rögg og móti sér stefnu sem endurspegli vilja
fólksins í landinu hafa ekki verið miklar. Það eru
liðin rúmlega þrjátíu ár frá því að málið varð til með
einni ákvörðun vinstristjórnar. Á þeim tíma hefur
ekkert annað gerst í lýðræðisríki en að festa óbreytt
kerfi í sessi.
Það breyttist hins vegar í eldhúsdagsumræðum
síðastliðið mánudagskvöld. Píratar töluðu þannig að
þeir gætu náð til ungs fólks með þeim málflutningi.
Svo er spurningin hvort hið beina lýðræði á að
koma til sögunnar og að áhugamenn um þennan
málaflokk taki höndum saman um að knýja fram
þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta stóra mál. Alþingi
hefur ekki tekizt að ráða við það með fullnægjandi
hætti á þremur áratugum og þá er eðlilegt að þjóðin
sjálf taki af skarið.
Það er að verða töluverð endurnýjun í þingflokki
Sjálfstæðisflokksins, sem er gott. Hún gæti haldið
áfram í Suðvesturkjördæmi í dag með framboði
Arnars Þórs Jónssonar, héraðsdómara, sem hefur
vakið verulega athygli með skrifum sínum um þjóð-
mál.
Það er ennþá endurnýjunarkraftur í þeim flokki.
Hvað kveikir í kosningabaráttunni?
Alþingi hefur brugðizt
þjóðinni í þrjátíu ár.
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@styrmir.is
Á árum áður mátti gera grein-armun á tveimur tilraunum til
að endurskapa skipulagið, rúss-
neskum vinnubúðasósíalisma og
sænskum vöggustofusósíalisma.
Rússnesku sósíalistarnir vildu breyta
þjóðskipulaginu í risastórar vinnu-
búðir, þar sem þeir segðu sjálfir fyrir
verkum. Þeir, sem óhlýðnuðust, voru
skotnir eða sveltir til bana. Sænskir
sósíalistar sáu hins vegar þjóð-
skipulagið fyrir sér eins og vöggu-
stofu, þar sem þeir væru hinar um-
hyggjusömu fóstrur, en borgararnir
væru börnin. Þeir beittu ólíkt mann-
úðlegri ráðum en Rússar, aðallega
fortölum, en gerðu líka hiklaust þær
konur ófrjóar, sem taldar voru
myndu ala af sér vanhæf afkvæmi.
Alls voru framkvæmdar 62.888 ófrjó-
semisaðgerðir í Svíþjóð árin 1935-
1975.
Báðar tilraunirnar mistókust hrap-
allega, enda ræður engin ríkisstjórn
yfir sömu þekkingu og dreifist á
borgarana og nýtist best í frjálsum
viðskiptum þeirra. Ráðstjórnarríkin
leystust upp í árslok 1991, og um
svipað leyti hurfu Svíar þegjandi og
hljóðalaust frá vöggustofusósíalisma.
En innan kapítalismans hefur orðið
til ný tegund sósíalisma, styrkjasósí-
alisminn. Þeir, sem hann stunda, ætla
sér ekki að velta kapítalismanum um
koll, heldur reyna að sjúga út úr hon-
um alla þá fæðu, sem þeir geta. Þeir
vilja taka án þess að láta. Rússnesk-
bandaríska skáldkonan Ayn Rand
greindi best styrkjasósíalismann í
skáldsögunni Undirstöðunni, en hún
skipti fólki í framleiðendur og þiggj-
endur og spurði, hvað myndi gerast,
ef afburðamennirnir þreyttust á að
skapa það, sem afæturnar hirtu jafn-
óðum.
Á Íslandi lifir styrkjasósíalisminn
góðu lífi, sérstaklega í Reykjavík 101.
Þar safnast það fólk, sem gerir góð-
verk sín á kostnað annarra, iðulega
saman á kaffihúsum og krám og skál-
ar fyrir því, hversu langt því hefur
tekist að seilast í vasa skattgreið-
enda. Sérstaklega nýtur þetta fólk sín
vel í kosningum, sem eru stundum lít-
ið annað en uppboð á fyrirfram-
stolnum munum.
.Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Styrkjasósíalisminn