Morgunblaðið - 03.03.2022, Blaðsíða 38

38
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 3. MARS 2022
Stríðið í Úkra-
ínu er um
margt
óvenjulegt. Þess er
fyrst að minnast að
Moskva frábað sér
getgátur vest-
rænna ríkja um að liðssafnaður
rússneska hersins benti til inn-
rásar úr þeirri átt. Slíkt væri
tilefnislaust tal. Þar væri um
eðlilega tilfærslu liðs innan
Rússlands að ræða og efnt væri
til æfinga með her Hvíta-
Rússlands, sem lengi höfðu
staðið til. En annað er athyglis-
vert við þetta „ekki stríð“ Pút-
íns. Þegar rússneskir hermenn
fóru loks yfir landamærin þá
var sú för túlkuð sem inngrip
varðliða sem væru að veita ný-
stofnuðum lýðveldum skjól
fyrir yfirgangi útsendara frá
Kænugarði. Síðan hafa herfylki
sótt inn í Úkraínu úr öllum átt-
um, þar á meðal frá svæðum
sem Rússland yfirtók 2014. Og
fyrirferðarmesta árásarliðinu
var stefnt að höfuðborg Úkra-
ínu. Sagt var að telja mætti
samfelldar raðir herbíla og
skriðdreka sem næmi mörgum
tugum kílómetra.
Enn hafði engin formleg
stríðsyfirlýsing borist forseta
Úkraínu eða ríkisstjórn hans.
Þótt stríðsógnir lúti seint og
illa viðurkenndum leikreglum
þá eru þær þó til og hefur verið
stuðst við þær lengi. Hefðin
segir að stríðsyfirlýsing skuli
jafnan gefin út, enda getur hún
réttlætt hegðun sem ella væri
óumdeilt að væri hreinrækt-
aður glæpur. Opinber stríðs-
yfirlýsing veitir þannig „meira
svigrúm“ en ella, þótt margt sé
auðvitað á tæpasta vaði þegar
út í óefni stríðs er komið. Rúss-
land hefur enn ekki sagt Úkra-
ínu stríð á hendur.
Ekki er alltaf auðvelt að
finna skýringu sem gengur upp
í ávörðunum Pútíns, en þó má
glitta í hana að þessu sinni.
Pútín hefur fært fyrir því
„fræðileg“ og pólitísk rök að
Úkraína sé ekki til sem ríki og
því sé fráleitt að umgangast
það sem slíkt. Á sama tíma læt-
ur forsetinn sig ekki muna um
að stofna með striki úr eigin
penna tvö lýðveldi sama dag-
inn. Og þá fellur það ekki endi-
lega inn í þennan ramma held-
ur að Rússland hafi óskað eftir
að fulltrúar ríkisstjórnar Úkra-
ínu eigi fund með Rússum til að
ræða um hugsanlegt vopnahlé,
eða frið. Fulltrúar Úkraínu
hafa mætt til slíks fundar. Og
nefna má að forseti Úkraínu,
sem minnt er á að hafi verið í
skemmtibransa fyrir margt
löngu (eins og Reagan, sem var
í hópi best heppnuðu forseta
vestra), setti það sem kröfu í
viðræðunum að Pútín skilaði
Krímskaga aftur, til að skapa
gott andrúmsloft!
Þá er það merkilegt við þetta
ömurlega stríð að
engu er líkara en
að mörg stríð fari
fram í senn. Þótt
friðarherrar og
foringjar Vestur-
landa hafi sagst
mundu standa utan átaka-
svæða, bæði varðandi mann-
skap og flughelgi, þá hafa þeir
loks nuddast til að senda vopn
til aðþrengdrar Úkraínu. Þar
er um síðbúna stefnubreytingu
að ræða. Þjóðverjar voru sein-
astir í svifum. Þeir höfðu aðeins
sent Úkraínu nokkur þúsund
hermannahjálma og töldu sér
óheimilt að gerast stórtækari.
Þeir bönnuðu Litháen að senda
Úkraínu vopn sem landið hafði
keypt af Þjóðverjum og bönn-
uðu Bretum að fljúga yfir
þýska lofthelgi með vopn handa
Úkraínu. Síðbúnar vopnasend-
ingar eru gagnsminni en ella,
þegar komið er eins og nú. En
nú fer almennur stuðningur og
samúð vaxandi á Vestur-
löndum. Og það hefur smitað
fjölmiðla þar rækilega. Og þeg-
ar veruleikinn er svo svartur
hefur óskhyggjan stærra hlut-
verk. Og þá fjölgar stríðum ótt.
Öll snúast þau um persónu
Pútíns. Hann er sagður berjast
við sjúkdóma, sem séu ríkis-
leyndarmál. Það skýri löngu
borðin, sem sífellt lengjast á
milli hans og þeirra sem hann
treystir best, en ekki nóg. Al-
menningur er sagður bitinn af
efnahagsþvingunum og Pútín
eigi fullt í fangi með það stríð.
Ekki eru þó enn sjáanleg merki
um það. Þá binda sumir vonir
við að forsetinn sé kominn upp
á kant við rússneska auðvaldið,
sem telji að verndari þeirra
hafi gengið lengra en þjóðar-
hagsmunir leyfi. Með þjóðar-
hagsmunum meina auðtröllin
að brölt forsetans hafi dregið
úr hreyfanleika milljarðanna
þeirra með öllum þeim óþæg-
indum sem slíku getur fylgt.
Ólígarkar hafa þannig haft eitt
ESB-ríki nánast fyrir sig, Kýp-
ur, en nú þegar kveikt hafi ver-
ið á kastljósinu sé voðinn vís.
Skýringarmenn telja að þótt
þetta „almenningsálit“ sé að-
eins talið í nokkur hundruð
höfðum geti það orðið snúið
fyrir Pútín. Hundrað millj-
ónirnar geti hann auðveldlega
höndlað.
Og svo er það ein óskhyggjan
til sem gengur út frá því að
Pútín hafi glatað glórunni og
því geti herinn ekki unað. Ekki
er víst að stafkrókur sé á bak
við þær vangaveltur. En það er
alltaf von. Biden sagði í gær í
ræðu sem hann las af spjöldum
fyrir þing og þjóð, að „íranska
þjóðin“ myndi aldrei fyrirgefa
árásir Pútíns á Úkraínu. Ekki
er víst að rússneska leyniþjón-
ustan hafi enn leyst þá rúna-
þraut. Það léttir ekki svefn
eystra.
Fáeinar vikur eru
ekki langur tími til
hernaðar í stóru og
fjölmennu ríki}
Mörg stríð og óræð
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Þ
að er mjög erfitt að einbeita sér að
öðrum verkefnum þegar jafn stórir
atburðir og stríð í Úkraínu skella á.
Eins aðkallandi og viðbrögð við
stríðsástandi eru gerist því miður
margt annað á sama tíma sem þarf að sinna.
Það rífur athyglina frá því sem er mikilvægast
og viðbrögðin verða einfaldlega ekki eins góð
fyrir vikið. Sem betur fer erum við samt mörg
og getum skipt verkum. Ég fæ til dæmis það
mikilvæga en óáhugaverða starf að fylgjast
með áframhaldandi sölu Íslandsbanka. Ég
myndi glaður vilja sinna viðbrögðum við stríð-
inu í Úkraínu, vinna í aðgerðum á húsnæðis-
markaði, efla heilbrigðiskerfið, uppfæra
menntakerfið, laga framfærslutryggingakerfið
eða bara geta sinnt fjölskyldu og vinum.
Verkefni dagsins í dag er hins vegar það að
fjármálaráðherra ætlar að halda áfram að selja Íslands-
banka. Það er meiri háttar mál, sérstaklega eftir klúðrið
síðast. Það er nefnilega mjög merkilegt að öll gögn sem við
fáum frá fjármálaráðuneyti, bankasýslu og álíka aðilum
segja okkur að fyrsta útboð Íslandsbanka hafi heppnast
mjög vel – og útskýra það bara með því að það hafi verið
mikill áhugi og að margir einstaklingar hafi keypt hlut í
bankanum. Það var einstaklega heppilegt fyrir þau sem
keyptu, auðvitað, því verðið hefur hækkað ansi mikið síðan
útboðið fór fram eða um 60% eða svo. Það er ekki annað en
hægt að kalla það góð kaup. En mitt verkefni er að skoða
hvernig bankinn var seldur. Ekki hvernig hann var keypt-
ur (það er sérstakt verkefni út af fyrir sig).
Þetta er ekkert í fyrsta sinn sem fólk fer í
svona söluferli og það er bókstaflega vonast
eftir því að markaðsvirði bankans hækki eftir
svona frumútboð eins og fór fram síðasta
sumar. Hversu mikil hækkun á markaðsvirði
er hins vegar eðlileg áður það fara að renna
tvær grímur á seljandann? Umsagnaraðilar
segja að seljendur búist við svona 10% hækk-
un. Það myndi teljast vel heppnað útboð út
frá sjónarhorni seljanda, miðað við álit um-
sagnaraðila í fjárlaganefnd. En þegar hækk-
unin er komin upp í 60% verður maður að
spyrja hvers vegna fjármálaráðuneytið er
enn að tala um vel heppnað útboð.
Það hlýtur að vera öllum augljóst að út frá
sjónarhorni ríkissjóðs, okkar sameiginlega
sjóðs, var þessi sala algjör hörmung. Samt
ákvað bankasýslan að greiða viðbótarþóknun
til ráðgjafa í ljósi „góðrar niðurstöðu“. Þóknun sem
endaði í tæplega 1,4 milljörðum króna.
Því miður er verið að selja banka í stríði. Málið fær
örugglega ekki þá athygli sem það þarf vegna þess og
fjármálaráðherra sleppur örugglega alveg við að bera
nokkra ábyrgð á þessu risavaxna klúðri sem sala Ís-
landsbanka er búin að vera fyrir ríkissjóð. Ráðherra
segir bara „vel heppnað“ nægilega oft þrátt fyrir að það
bókstaflega æpi á okkur hversu mikið klúður þetta mál
er.
Björn Leví
Gunnarsson
Pistill
Að selja banka í stríði
Höfundur er þingmaður Pírata.
bjornlevi@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Helgi Bjarnason
helgi@mbl.is
Á
ætla má að verðmæti vara
sem verslanir skila til inn-
lendra framleiðenda sé um
400 til 500 milljónir króna
á ári. Stór hluti af þessum afurðum
fer á haugana en eitthvað er endur-
nýtt eða selt með afslætti. Mun meiri
verðmæti fara í súginn þegar bætt er
við innfluttum vörum sem renna út á
tíma eða fara jafnvel ekki í verslanir,
matarsóun á
heimilum, í skól-
um, mötuneytum
og víðar. Heildar-
fjárhæðin gæti
nálgast milljarð.
Samtökin Vak-
andi eru að at-
huga hvort hægt
sé að stofna litla
verslun til að taka
við vörum sem
eru að nálgast síð-
asta söludag og selja þær með mikl-
um afslætti.
„Þessi skilaréttur er sérkennileg
regla. Það er eins og búðirnar séu að
leigja vörurnar af innlendum fram-
leiðendum en kaupa þær af innflytj-
endum,“ segir Rakel Garðarsdóttir,
stofnandi umhverfissamtakanna Vak-
andi, sem vinna að vitundarvakningu
um sóun matvæla.
Verða að láta að vilja verslana
Vakandi vakti á dögunum athygli á
frásögn Hrannar Hjálmars um
matarsóun þar sem kjötvinnsla urð-
aði hundruð kílóa af fullkomlega boð-
legum kjötvörum, að sagt var. Málið
var tekið upp á vef Mannlífs. Þar kom
fram í viðtali við markaðsstjóra
Norðlenska-Kjarnafæðis sem átti
umræddar vörur að skil úr versl-
unum kostuðu fyrirtækið um 200
milljónir króna á ári. Sumt sé ekki
hægt að endurnýta.
Fjallað er um matarsóun í nýlegu
fréttabréfi Sláturfélags Suðurlands.
Þar kemur fram að SS endurgreiddi
verslunum 160 milljónir króna vegna
vöruskila á síðasta ári, „sem er í hróp-
legu ósamræmi við kröfur neytenda
um minni matarsóun. Það segir sig
sjálft að ekki er hægt að skila inn-
fluttum kjötvörum og veikja vöruskil
því samkeppnisstöðu innlendra
vara.“ Einnig kemur fram að erfitt sé
fyrir eitt fyrirtæki að hætta að leyfa
vöruskil. Í þeirri samkeppni sem ríkir
á markaðnum hafi framleiðendur lát-
ið að vilja verslana og tekið á sig
vöruskil gegn því að fá gott hillupláss.
Ef einhver skeri sig frá í þessu efni
hafi það verulega neikvæð áhrif á við-
skipti. Bent er á að breytt viðhorf
neytenda og aukin umhverfisvitund
muni leiða til breytinga á þessu sviði í
náinni framtíð.
Rakel segir vitað að framleiðendur
hafi ekkert að gera við þær vörur sem
þeir fái til baka. Þeir taka vörurnar
þegar tveir eða þrír dagar eru í síð-
asta söludag.
Verslun með skilavörur?
„Ég er að skoða það hvort ekki sé
hægt að byggja brú þarna á milli.
Setja upp litlar verslanir sem taka við
þessum vörum og selja á 75-90% af-
slætti. Þar geti allir keypt inn, fólk
getur gert það af umhverfisástæðum,
fólk sem hefur lítið á milli handanna
og fólk sem einfaldlega vill spara.
Með þessu fyrirkomulagi græða allir.
Við sjáum slíkar verslanir í mörgum
nágrannalöndum okkar en við erum
oft nokkrum árum á eftir, sérstaklega
í umhverfismálunum,“ segir Rakel.
Hún segist hafa haft samband við
alla sem tengjast þessum málum, þá
sem séu í viðskiptum með vörurnar,
ýmis samtök, ráðuneytið og hjálp-
arsamtök. Samtökin vilji gera þetta í
samvinnu við sem flesta.
Rakel segir að það hafi ekki verið
ætlun samtakanna að standa í versl-
unarrekstri en ef enginn annar taki
málið að sér geti komið til greina að
þau geri það. Hún segir að þrátt fyrir
aukna umræðu virðist matarsóun
ekkert hafa minnkað hér á landi.
„Það kemur mér á óvart að við skul-
um ekki hafa leyst þetta vandamál,“
segir hún.
Hálfur milljarður í
vaskinn vegna skila
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Matur Mikil verðmæti fara forgörðum við framleiðslu og sölu matvæla, við
flutning hráefnis til landsins og við notkun á heimilum og í mötuneytum.
Með svokölluðum tvívíðum strika-
merkjum má auka upplýsingar
sem fylgja vörum inn í verslanir.
Markmiðið er að vörurnar verði
frekar seldar þar en skilað og auð-
velda baráttuna gegn matarsóun.
Sláturfélag Suðurlands er að inn-
leiða slík strikamerki.
Notkun tvívíðs strikamerkis ger-
ir verslun kleift að koma á sjálf-
virku kerfi þar sem allar vörur sem
eiga tvo daga eða minna í síðasta
söludag eru með til dæmis 30%
afslátt á kassa. Einnig er það hluti
af neytendavernd að hafa lotu-
númer framleiðslunnar inni í
merkinu. Ef kemur til innköllunar
vöru vegna galla er auðvelt að skrá
það og þá er ekki hægt að skanna
þær vörur á kassa.
Tvívíð strikamerki hjálpa
MERKINGAR
Rakel
Garðarsdóttir