Morgunblaðið - 22.03.2022, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 22. MARS 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Það vorar
seint og illa
í Úkraínu.
Ógnir og ömur-
leiki, þrútið loft
þrúgað einkennir
það. Enda full-
komin óvissa um
framtíðina, bæði
til skamms tíma og lengri.
Stríðið í Úkraínu hefur nú
staðið í fjórar vikur. Þær hafa
verið með allra lengstu vikum,
enda hefur ástandið versnað
með hverjum degi. Stór hluti
þjóðarinnar, milljónir manna,
hefur yfirgefið landið sitt, og
ætt fyrirvaralítið meira og
minna allslaus út í óvissuna.
Þar fara ekki síst mæður
með börn sín, sem kveðja
menn sína og feður á landa-
mærunum, þaðan sem þeir
snúa á ný út í ógnirnar og
óvissu. Í loftinu liggur að þessi
kveðjustund geti hæglega orð-
ið sú síðasta. Flóttafólkið alls-
lausa kemst ekki hjá því að sjá
fréttamyndir að heiman, og
eru margar þeirra verri en
hefðbundnar hryllingsmyndir,
og ræður úrslitum að þar er
veruleikinn á ferð. Borgirnar
þeirra eru að breytast í
draugakletta fyrir framan það
og umheiminn. Nærri tíundi
hluti þjóðarinnar hefur þegar
flúið landið sitt. Aldraðir, og
aðrir þeir sem farnir eru að
kröftum, komast hvorki lönd
né strönd. Það fólk gerir
„best“ í því að hírast í hrörleg-
um köldum byrgjum, enda er
kalt úti sem inni þar sem raf-
magn er þrotið, ótryggt er um
vatn, svo ekki sé minnst á mat-
væli.
Við þessar aðstæður,
þrautalendinguna, batt fólkið
vonir sínar í fyrstu við að um-
heiminum myndi blöskra og
hann bregðast skjótt við og
jafnvel veita skjól og vörn.
Það var vissulega gert gagn-
vart fólkinu sem flúði yfir
landamærin og inn í skjólið
sem NATO-ríkin veita. Þar
hefur verið tekið á móti eins
vel og má, en ofurþungi
straums fólks í vanda lífs síns
er meiri en svo, að auðvelt sé í
einni svipan að uppfylla lág-
markskröfur, þótt allt sé
reynt. Við þessar aðstæður er
hugsað heim, til þeirra sem
urðu eftir og eru þeim allt.
Heim, þaðan sem drunurnar
koma, þar sem sprengjurnar
falla og blossarnir lýsa upp
himininn. Það eru helstu frétt-
irnar sem berast núna. Heim,
þar sem íbúðarhúsin standa
mörg hver tóm af fólki, af
skiljanlegum ástæðum, þar
sem fátæklegar eigur urðu
eftir, en eru þó dýrmætar
minningar og saknaðarefni
þeim sem lítið eiga. Og þegar
hægt er að beina
huganum annað,
þá eru vonirnar
helst hengdar á
óljósar fréttir um
friðarviðræður
sem sagðar eru
hafnar á milli
árásarliðsins og
hinna sem eru til varnar.
Nokkrir fundir hafa farið
fram, án mikils árangurs.
Samningamaður úr hópi
Úkraínu var tekinn af lífi þeg-
ar grunsemd vaknaði að sá
léki tveim skjöldum. Var svik-
ráðamaður og handbendi
Rússa. Brugðist var hart við
eins og verða vill í stríðs-
ástandi.
Selenskí, forseti Úkraínu,
hefur síðustu dægrin kallað
eftir því að forsetar landanna
tveggja komi sjálfir að samn-
ingunum. Án atbeina þeirra sé
árangur ólíklegur. Pútín for-
seti svarar því til að staðan
„hafi ekki þroskast nægilega“
svo hægt sé að færa viðræður
upp á hæsta plan. Pútín talar
eins og höstugur lærifaðir til
Selenskís og bætti því við í
gær, mánudag, að forseti
Úkraínu yrði að klára sína
heimavinnu áður en réttlæta
megi fund æðstu manna. Tals-
menn vesturvelda segja að það
henti Pútín að taka sér lengri
tíma í hernaðartaktík sína.
Hún beinist nær eingöngu að
almenningi í Úkraínu. Pútín
hafi margoft sýnt áður á sín
spil og herbrögð hans því
flestum kunn. Eins og áður
sækist hann nú eftir tíma til
þess að sprengja svo rækilega
almenna þjóðarumgjörð
Úkraínu, að varla standi þar
steinn yfir steini í heilu íbúða-
hverfunum. Ekki fyrr en svo
sé komið verði andstæðing-
urinn orðinn nægjanlega mót-
tækilegur sem sáttamaður við
hin löngu borð Pútíns. Um leið
og sáttafundi leiðtoga var
hafnað sendu Rússar út loka-
kröfu um uppgjöf hafnarborg-
arinnar Maríupol. Fékk um-
setið fólkið, kalt og soltið,
fáeinar klukkustundir til að
fallast á uppgjafarkröfur, en
ella yrðu viðurlögin hörð.
Selenskí forseti hefur þegar
sagt að stjórn sín sé tilbúin til
nokkurs undanláts. Hún sam-
þykki að hverfa frá áformum
um að óska aðildar að NATO
og einnig að gefa yfirlýsingar
um að Úkraína muni fram-
vegis fylgja hlutleysisstefnu
eins og nokkur lönd Evrópu
hafa tileinkað sér.
En allar tilraunir til að
skerða fullveldisrétt Úkraínu
yfir eigin landi séu handan við
þau mörk sem geti komið til
umræðu eða ákvörðunar við
gerð friðarsamninga.
Selenskí vill leið-
togafund og nefnir
nokkur undanláts-
efni. Pútín segir
óvinina skorta nægj-
anlega auðmýkt}
Þokudrungað vor
S
tækkum kökuna!“ er algengur frasi
hjá stjórnmálamönnum. Í kjölfarið
fáum við yfirleitt alls konar útskýr-
ingar um það hvernig stærri kaka
sé forsenda fyrir þá sem þurfa á rík-
isútgjöldum að halda og nefna öryrkja, heil-
brigðiskerfið, skóla og annað slíkt – svo vitnað
sé til orða orku-, auðlinda- og loftslagsráðherra
í óundirbúnum fyrirspurnum fyrr í mán-
uðinum. Þar fullyrti ráðherrann að Píratar
væru á móti hagvexti.
Þessar skoðanir ráðherra lýsa mjög úreldu
viðhorfi á hagkerfið en mantra hins óendanlega
hagvaxtar hefur einungis skilað okkur græðgi
og sjálftöku á kostnað framtíðarkynslóða. Það
er löngu kominn tími til þess að við gerum þær
kröfur til stjórnmálafólks að það viti og geri
betur. Þess vegna þurfum við að átta okkur á
því að hagvöxtur er ekki það eina sem skiptir máli heldur
sjálfbærni.
Ástæðan fyrir því er einföld vegna þess að ef samfélag
okkar er sjálfbært þá þurfum við ekki hagvöxt til þess að
hafa ofan í okkur og á. Við erum þá með sjálfbæran rekst-
ur opinberrar þjónustu sem stólar ekki á hagvöxt til þess
að tryggja réttindi fólks og samfélagsþjónustu. Hérna er
mikilvægt að benda á að hagvöxtur getur vissulega verið
hluti af sjálfbæru samfélagi enda er hagvöxtur í sjálfu sér
ekkert slæmt fyrirbæri. Hagvöxtur er í rauninni bara
mælitæki. Að leggja áherslu á aukinn hagvöxt sem sjálf-
stætt markmið er hins vegar líklegt til þess að vinna gegn
sjálfbærniviðmiðum.
Það skiptir nefnilega máli hver markmið
okkar eru. Ef vandamálið sem við viljum leysa
er lítill hagvöxtur finnum við lausnir sem búa
til meiri hagvöxt. Þær lausnir eru ekkert endi-
lega góðar í stærra samhenginu. Það eykur til
dæmis hagvöxtinn þegar mjólk verður dýrari,
svo lengi sem jafn mikið af mjólk er selt. Ef
vandamálið sem við viljum leysa er sjálfbærni
líta lausnirnar allt öðruvísi út. Um þetta snúast
heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og vel-
sældarhagkerfi OECD, að við spyrjum okkur
„hvernig er gott samfélag?“
Dæmi um svör við þeirri spurningu er að
finna í velsældarviðmiðum OECD, sem fjalla
um öruggt og gott húsnæði, menntun, heilsu
og ýmislegt annað. Þetta eru mælikvarðarnir
sem skipta máli en ekki hagvöxtur. Ef við ger-
um vel í öllum þessum mælikvörðum skiptir
ekki máli hver hagvöxturinn er því það eru ýmsar aðrar
leiðir til þess að ná árangri en bara með því að baka stærri
köku. Skilvirkari og hagkvæmari leiðir geta til að mynda
minnkað hagvöxtinn. Að stjórnmálamenn skilji þetta lyk-
ilatriði skiptir öllu máli þegar við horfum til framtíðar og
íhugum hvernig samfélag við viljum búa til. Á und-
anförnum áratugum höfum við búið í hagvaxtarkerfinu.
Afleiðingin af því er að við höfum gengið á auðlindir jarð-
arinnar á kostnað framtíðarkynslóða. Við verðum að gera
betur með sjálfbæru hagkerfi.
Björn Leví
Gunnarsson
Pistill
Það eina sem skiptir máli
Höfundur er þingmaður Pírata.
bjornlevi@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Ágúst Ingi Jónsson
aij@mbl.is
S
uðurtak ehf. hefur lagt
fram matsáætlun til Skipu-
lagsstofnunar vegna um-
hverfismats efnistöku í
Seyðishólum, námu 30b í landi
Klausturhóla. Tilgangur fram-
kvæmdarinnar er áframhaldandi
efnisnám á gjallefni, til sölu eins og
verið hefur áratugum saman úr
námunni, og þá er fyrirhugaður
aukinn útflutningur á gjalli til iðn-
aðarframleiðslu á vegum Jarð-
efnaiðnaðar ehf., JEI.
Einnig er tilgangur þessa um-
hverfismats að afmarka námusvæð-
ið og segja fyrir um frágang nám-
unar að efnistöku lokinni.
Efnistaka í yfir 70 ár
Fyrirhugað er að taka úr nám-
unni allt að 500 þúsund rúmmetra á
næstu 15 árum eða um 33 þús. rúm-
metra á ári að meðaltali. Þessir efn-
isflutningar fara ýmist til notkunar
í nágrenninu eða til Þorlákshafnar
til útflutnings. Ekki er gert ráð fyr-
ir sérstakri áfangaskiptingu og
vinnslan verður fyrst og fremst háð
eftirspurn, en gert er ráð fyrir að
20-25 þús. rúmmetrar af gjalli fari
árlega í útflutning gegnum JEI.
Í matsáætluninni kemur fram
að efnistaka úr námunni hófst fyrir
1950 þegar Jón Loftsson ehf. hóf
framleiðslu mátsteina úr Seyðis-
hólagjalli. Samkvæmt mælingum er
ætlað að búið sé að vinna alls um
450 þúsund rúmmetra af gjalli úr
námunni frá upphafi. Síðastliðin
fjögur ár hefur efnistakan numið
um 75 þúsund rúmmetrum eða tæp-
um 19 þúsund rúmmetrum á ári og
þar af hafa verið fluttir út 5-10 þús.
rúmmetrar á ári á vegum Jarð-
efnaiðnaðar ehf.
Styrkleiki gjallsins er mikill
miðað við rúmþyngd og því hafa
verið uppi hugmyndir um að nota
Seyðishólagjallið í miklum mæli í
léttsteypu. Af þeim sökum hefur
gjall úr Seyðishólum verið talsvert
rannsakað.
Eldri hugmyndir um stór-
tæka efnistöku og útlflutning
Áður fyrr hafa komið fram
hugmyndir um stórtæka efnistöku
og útflutning á gjalli úr í Seyðis-
hólum. Á árunum 1995-6 var gert
mat á umhverfisáhrifum fyrir tvær
námur í landi Grímsneshrepps, um
efnistöku allt að 8-10 milljóna rúm-
metra, til útflutnings með útskipun
frá Þorlákshöfn. Framkvæmdarað-
ilar og eigendur voru þáverandi
Grímsneshreppur og Selfossbær.
Niðurstaðan samkvæmt úrskurði
Skipulagsstofnunar var sú, að fall-
ist var á takmarkað gjallnám úr
ofangreindum námum. Þessi efn-
istaka kom aldrei til framkvæmda.
Fyrir sömu námur og sömu að-
ila var svo gerð skýrslan Endur-
skipulagning gjalltöku í Seyðis-
hólum í Grímsnes- og Grafnings-
hreppi, Þetta var áætlun um 2,6
milljóna rúmmetra efnistöku 2008-
2060. Þessi efnistaka hefur ekki
komið til framkvæmda.
Hyggja á aukinn
útflutning á gjalli
Ljósmynd/Úr matsáætlun
Gjall Séð ofan í námu í Seyðishólum, en styrkleiki efnisins er mikill.
Í matáætluninni kemur fram að ekkert deiliskipulag er til fyrir efnistöku-
svæðið. Þar segir að námusvæðið sé inni á aðalskipulagi og um það sé
fjallað á eftirfarandi hátt í greinargerð með aðalskipulagi:
Seyðishólar-E30b. Umfangsmikið gjallnám hefur verið stundað í Seyð-
ishólum á undanförnum áratugum. Skipulögð efnistaka hefur verið
stunduð í nyrðri hluta Seyðishóla en einnig hefur verið tekið efni í syðri
hluta hólanna, sem ekki hefur samræmst aðalskipulaginu 2002-2014.
Hefur þessi efnistaka orðið umfangsmeiri en efni hafa staðið til og gætir
sjónrænna áhrifa hennar æ meira.
Mikilvægt er að koma böndum á efnistökuna vegna nálægðar við Ker-
hól og nágrenni (svæði á náttúruminjaskrá og hverfisverndarsvæði). Um-
hverfisáhrif þessarar efnistöku eru þess vegna neikvæðari en gjalltök-
unnar í nyrðri hluta Seyðishóla (svæði E30a), einkum varðandi sjónræna
þætti. Að öðru leyti eru umhverfisáhrif sambærileg.
Framkvæmdaaðili þarf að setja fram áætlun um efnistöku. Við útgáfu
framkvæmdaleyfis þarf að setja mjög ákveðin skilyrði um umfang,
vinnslutíma og frágang námu, einkum m.t.t. til sjónrænna áhrifa.
Umfangsmikið gjallnám
NEIKVÆÐ SJÓNRÆN ÁHRIF