Morgunblaðið - 30.05.2022, Blaðsíða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 30. MAÍ 2022
IB ehf | Fossnes A | 800 Selfoss | ib.is
Ábyrgð og þjónusta fylgir öllum nýjum bílum frá IB
Bílar á lager
Sími 4 80 80 80
Litur: Hvítur, svartur að innan.
Stór sóllúga, bakkmyndavél,
Bang & Olufsen hátalarakerfi,
Apple Carplay, hiti í öllum
sætum, hiti í stýri, fjarstart,
lane-keeping system,
heithúðaður pallur o. fl. o.fl.
3,5 L V6 Ecoboost
10-gíra, 375 hestöfl, 470 lb-
ft of torque, 20” álfelgur
2021 Ford F-150 Platinum
Litur: Hvítur/ Svartur að innan
(nappa leather)
Æðislegur fjölskyldubíll,
hlaðinn búnaði.
7 manna bíll,Hybrid Bensín,
Sjálfskiptur, 360° mynda-
vélar, Collision alert system,
Harman/Kardon hljómkerfi,
Tölvuskjáir í aftursæti
VERÐ aðeins
10.390.000 m.vsk
2022 Chrysler Pacifica Hybrid Limited
VERÐ frá
18.500.000 m.vsk
Litur: Svartur/ svartur að
innan.
10 gíra skipting,
auto track millikassi, sóllúga,
heithúðaður pallur, rafmagns
opnun og lokun á pallhlera,
flottasta myndavélakerfið á
markaðnum ásamt mörgu
fleirra.
High Country Deluxe pakki.
2022 Chevrolet High Country
VERÐ
15.890.000 m.vsk
sterka tengingu
við karlmenn að
nauðsynlegt hef-
ur þótt að mynda
orðin skáldkona
og kvenskáld til
að vísa til
kvenna.
Sama máli
gegnir um ýmiss
konar aðra málfræðilega flokkun
sem hefur tengsl við efnisheiminn –
þau tengsl eru sjaldnast alveg föst.
Við segjum t.d. að eintala sé notuð
til að vísa til eins en fleirtala vísi til
fleiri en eins. Samt þekkjum við öll
orð eins og buxur og skæri sem vísa
til eins hlutar og eru ekki til í ein-
tölu. Orð eins og fólk og fjöldi eru
eintöluorð en vísa vitanlega til fleiri
en eins. Nútíð sagna er ekki bara
notuð um það sem stendur yfir held-
Málfræðilegt og
merkingarlegt kyn
Orðið kyn er margrætt. Það getur
vísað til líffræðilegs kyns sem
ákvarðast af líkamlegum kynein-
kennum og kynlitningum, en einnig
til kynvitundar, þ.e. upplifunar fólks
á eigin kyni. En það vísar líka til
málfræðilegs kyns sem í íslensku
kemur annars vegar fram í formi og
beygingu nafnorða og hins vegar í
beygingu lýsingarorða sem eiga við
þau og fornöfnum sem notuð eru til
að vísa til þeirra. Vissulega eru
sterk tengsl milli kynferðis fólks og
málfræðilegs kyns í mörgum tungu-
málum, þ. á m. íslensku, en þau eru
alls ekki algild eins og alþekkt er.
Það eru til hvorugkynsorð eins og
fljóð og sprund sem vísa til kvenna,
og hvorugkynsorðið skáld hefur svo
ur líka um liðna og óorðna atburði.
Svo mætti lengi telja.
Því fer fjarri að málfræðileg kyn í
íslensku séu öll jafnvæg. Andstæðan
markað : ómarkað er oft notuð til
að lýsa venslum innan málkerfisins.
Ómarkað merkir þá hlutlaust, það
sem er sjálfgefið, en markað er það
sem er notað við einhverjar sér-
stakar aðstæður – það er eitthvað
sem kallar á notkun þess. Hvorug-
kynið heitir á latínu neutrum, neut-
er á ensku, og það merkir ‘hlut-
laust’. Það mætti því búast við að
hvorugkynið væri ómarkað kyn í ís-
lensku. Á það reynir t.d. þegar vísa
þarf til bæði karlkyns- og kvenkyns-
orða með einu fornafni eða þegar
lýsingarorð í stöðu sagnfyllingar á
við bæði karlkyns-og kvenkynsorð.
Þá er vissulega oftast notað hvor-
ugkyn – Jón og Gunna eru komin
(en ekki komnir eða komnar). Þau
eru skemmtileg. Þetta er samt ekki
alveg einfalt, sérstaklega þegar um
safnheiti er að ræða, en það er um-
ræða sem ástæðulaust er að fara út í
hér. En þarna er um að ræða mál-
fræðileg vensl og vísun innan setn-
inga eða milli setninga.
Öðru máli gegnir um vísun út fyr-
ir tungumálið, þegar vísað er til
blandaðs hóps karla og kvenna án
þess að þau hafi verið nefnd. Þar
hefur yfirleitt verið notað karlkyn
og sagt Enginn má yfirgefa húsið og
Allir tapa á verðbólgunni án þess að
í því felist að það séu bara karlmenn
í þeim hópi. En það eru sögulegar
ástæður fyrir því að ekki hefur verið
venja að nota hvorugkyn og segja
Öll eru mætt. Í indóevrópska frum-
málinu voru tvö kyn – annað var
notað um lífverur en hitt um dauða
hluti. Hið fyrrnefnda mætti svo sem
kalla samkyn en það er sögulega séð
fyrirrennari karlkyns, í þeim skiln-
ingi að karlkynsbeygingu má hljóð-
sögulega rekja til þess.
Kvenkyn þróaðist síðan úr hvor-
ugkyninu, en þótt kvenkyn væri
komið til, fékk það ekki jafnstöðu
við karlkynið. Hið gamla samkyn,
sem nú var orðið karlkyn af því að
kvenkyn var komið til, hélt ýmsum
samkynshlutverkum sínum, t.d. því
að geta vísað til blandaðs hóps en
ekki bara karla. Þess vegna er enn
sagt Allir eru mættir og frá mál-
fræðilegu sjónarmiði er ekkert at-
hugavert við það, þótt verið sé að
vísa bæði til karla og kvenna. En
málfræðin stjórnar ekki upplifun
fólks og ljóst er að notkun karlkyns
sem hlutlauss kyns er þyrnir í aug-
um margra kvenna og kynsegin
fólks.
Kynusli
Þótt kynbeyging og flokkun orða í
kyn sé í grunninn málfræðilegs eðlis
verður ekki fram hjá því litið að hún
hefur mjög sterk tengsl við kynferði
í huga fólks. Mörgum, bæði konum
og kynsegin fólki sem skilgreinir sig
utan kynjatvíhyggjunnar (hvorki
sem karlkyns né kvenkyns), finnst á
einhvern hátt gengið fram hjá sér
með notkun karlkyns sem ómarkaðs
(hlutlauss) kyns í fornöfnum og lýs-
ingarorðum, og með notkun orðsins
maður og samsetninga af því í vísun
til allra kynja. Þar er ekki um að
ræða einhverja misskilda jafnrétt-
isbaráttu eða „mál sértrúarhóps á
villigötum“ eins og stundum er hald-
ið fram, heldur sanna og einlæga til-
finningu sem við þurfum að taka al-
varlega og sýna skilning en ekki vísa
umsvifalaust á bug. Mér finnst eðli-
legt að fólk velti fyrir sér hvort og
hvernig sé eðlilegt – eða hægt – að
bregðast við þessu. Ef málnotkun
eins og Allir þurfa að fara í skimun
eða Mönnum er skipað að fara í
sóttkví í vísun til blandaðs hóps
verkar útilokandi á fólk, má þá ekki
bara breyta henni og nota hvorug-
kyn í stað karlkyns í fornöfnum og
hvorugkynsorð í stað karlkynsorðs-
ins maður?
Tungumál breytast, líka íslenska.
Það er vel hægt að segja Öll þurfa
að fara í skimun og Fólki er skipað
að fara í sóttkví og ýmsum finnst
það sjálfsagt. Annað er erfiðara –
mér finnst ekki hljóma vel að segja
Ýmis vona að … Og sumt er alveg
ómögulegt. Í staðinn fyrir Enginn
vill að … er tæpast hægt að segja
Ekkert vill að …, en kannski hægt
að snúa sig út úr þessu með því að
nota fleirtöluna: Engin vilja að …
Það er ekki verið að koma með neitt
nýtt inn í málið – hvorugkynið er til.
Þetta væri ekki beinlínis breyting á
málinu heldur á notkun þess.
Það er hins vegar ekki einfalt að
breyta málnotkun sinni hvað þetta
varðar – bæði af því að það er erfitt
að breyta málnotkun sinni almennt
séð, en ekki síst vegna þess að
íslenskan er svo gegnsýrð af mál-
fræðilegu kyni og notkun karlkyns
sem hlutlauss kyns er inngróin í
okkur. Þegar fólk reynir að breyta
málnotkun sinni er því hætta á að
ýmiss konar ósamræmi og óvissa
komi upp. En fólk á að vera frjálst
að því að gera slíkar tilraunir með
eigin málnotkun án þess að amast sé
við því. Því hefur vissulega verið
haldið fram að þetta geti skapað
óvissu í málnotkun og valdið mis-
skilningi. Það má vel vera að slíkt
geti gerst tímabundið en ég hef ekki
miklar áhyggjur af því – ég held að
málsamfélagið ráði alveg við þá
óvissu.
Ein minnisstæðasta sjónvarps-
auglýsing seinni ára er sú þar sem
Jón Gnarr í hlutverki prentsmiðju-
starfsmanns ræddi í símann við við-
skiptavin sem lét sér ekki nægja
svarið „Nei, það er ekki hægt“ við
einhverri spurningu og spurði hvers
vegna það væri ekki hægt. Þá var
Jóni nóg boðið og svaraði með
þjósti: „Vegna þess að það er ekki
hægt.“ Mér dettur þetta oft í hug
þegar ég sé fólk agnúast út í einhver
tilbrigði eða (meintar) nýjungar í
málinu. Fyrir þeirri andstöðu eru
ekki alltaf málefnaleg rök, og ef
spurt er hvers vegna ekki sé hægt
að segja svona verður svarið oft –
efnislega – Vegna þess að það er
ekki hægt. Látum okkur ekki nægja
það svar. Það er nefnilega ýmislegt
hægt.
Fyrir rúmum 20 árum var stofn-
aður stjórnmálaflokkur sem heitir
fullu nafni Vinstrihreyfingin –
grænt framboð en gekk yfirleitt
undir nafninu Vinstri grænir framan
af. Karlkynið grænir vísaði auðvitað
ekki til þess að eingöngu karlmenn
væru í flokknum heldur var það not-
að þarna sem hlutlaust kyn – eins og
eðlilegt var. Einhvern tíma, líklega
kringum 2006 ef marka má fjölda
dæma á tímarit.is, var farið að hafa
þessa styttingu í hvorugkyni og tala
um Vinstri græn í staðinn. Ég man
að mér fannst þetta kjánalegt á sín-
um tíma og þusaði um það við sam-
kennara mína að þetta fólk áttaði
sig ekki á því hvernig tungumálið
virkaði. Ég er hins vegar löngu bú-
inn að venjast þessu og taka það í
sátt og nota núna hvorugkynið án
umhugsunar. Það hefur líka greini-
lega tekist að kenna þjóðinni þetta,
eða a.m.k. fjölmiðlum – samkvæmt
tímarit.is hefur dæmum um karl-
kynið vinstri grænir farið ört fækk-
andi á síðustu árum en dæmum um
vinstri græn fjölgað að sama skapi.
Vissulega er hér um einangrað
dæmi að ræða, og auk þess sérnafn
en um þau gildir oft annað en um
önnur orð. Eigi að síður gæti þetta
hugsanlega rutt brautina fyrir meiri
breytingar í þessa átt. Framtíðin ein
getur skorið úr um það.
Innan og utan kynjatvíhyggjunnar
Bókarkafli | Alls konar íslenska: Hundrað þættir
um íslenskt mál á 21. öld er safn þátta um íslensku
eftir Eirík Rögnvaldsson. Umfjöllunarefnin eru
margvísleg, allt frá eldheitum „málvillum“ og yfir í
umræðu um þær áskoranir sem við stöndum
frammi fyrir á 21. öldinni hvað varðar til dæmis
viðmið í málrækt, samfélags- og tæknibreytingar
og kynjamál og kynhlutleysi í máli.
Morgunblaðið/Eggert
Alls konar Í bókinni Alls konar íslenska: Hundrað þættir um íslenskt mál á 21. öld má finna safn þátta um íslensku
eftir Eirík Rögnvaldsson. Eiríkur fjallar m.a. um þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir á 21. öldinni.