Morgunblaðið - 21.12.2022, Blaðsíða 30

MENNING30
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 21. DESEMBER 2022
Sofið í skáp
Ég fæddist í yfirlæknisbústaðn-
um á Vífilsstöðum 9. apríl 1942,
og tók Helgi Ingvarsson, ömmu-
bróðir minn og aðstoðar- og síðar
yfirlæknir á Hælinu frá 1922 til
1967, á móti mér. Hann hafði sjálfur
glímt við berkla og orðið að hverfa
frá frekara læknisnámi í Kaup-
mannahöfn vegna veikindanna, en
náði aftur ágætri heilsu og réði sig
í kjölfarið að
Vífilsstaðahæl-
inu. Verður hans
lengi minnst
vegna starfa
sinna þar.
Fæðingu mína
bar annars að
garði aðeins níu
dögum eftir að
foreldrar mínir,
Viktor Þorvaldsson og Guðrún
Ingvarsdóttir, settust þarna að
vegna vinnu sem föður mínum
bauðst þar. Ég er fyrsta barn
þeirra, en þau fluttu þangað frá
Borgarfirði eystra og bjuggu fyrstu
vikurnar hjá Helga, frænda mínum
og fjölskyldu hans, því ekkert
húsnæði var þá laust á staðnum.
Síðan fengu þau eitt herbergi
til umráða í starfsmannahúsinu
Davíðsborg og deildu enn fremur
eldhúsi og baðherbergi með öðrum
íbúum hússins, yfirleitt fimm til
sex. Nokkrum árum seinna bættust
við herbergi í sama húsi. Mikið var
um gestakomur til okkar, bæði að
vestan og austan, en þrátt fyrir
þrengslin var alltaf nóg pláss fyrir
alla.
Það var skammt á milli okk-
ar, elstu systkinanna. Árið 1943
bættist Guðmunda Inga í hópinn
og Ingunn Elísabet meldaði sig
í heiminn ári síðar, lýðveldisárið
1944. Þrjú börn á þremur árum og
móðir okkar var aðeins 22 ára!
Fyrst um sinn sváfum við börnin
í skáp, en pabbi hafði útbúið rúm í
hillunum og sett svo á þær merar
til þess að við yltum ekki fram úr.
Seinna fengum við koju. Ég svaf þá
í þeirri efri, en stelpurnar saman
í neðri. Ég datt oft niður á gólf og
aðdragandinn að því var alltaf sá
sami. Mig dreymdi að tröllskessa
væri að elta mig og að ég væri
kominn í sjálfheldu á bjargbrún.
Ég komst undan þessari risavöxnu
þjóðsagnaveru með því að kasta
mér fram af brúninni og … BANG!
Þetta þýddi bara eitt. Ég vaknaði
háskælandi á gólfinu og var óhugg-
andi lengi á eftir. Upp frá þessu
hefur mér alltaf verið meinilla við
tröllskessur!
Hælið
Vífilsstaðir voru eins og lítið
þorp. Íbúarnir voru um 400 þegar
mest var, þar af um 200 sjúklingar.
Þeir voru á öllum aldri og úr öllum
starfstéttum þjóðarinnar, enda fóru
berklarnir ekki í manngreinarálit.
Þröngt var um sjúklingana inni
á stofunum og við hvert rúm var
hrákadallur, því að oft á sólarhring
þurftu hinir veiku að hósta upp
slími, yfirleitt blóðugu. Döllun-
um var síðan safnað saman og
innihald hvers og eins rannsakað af
meinatæknum, sem við kölluðum
alltaf blóðsugurnar, en hrákasýnin
gáfu einna bestu vísbendinguna
um þróun sjúkdómsins. Var hann
í rénun, stóð hann í stað eða höfðu
horfurnar versnað? Þessu svaraði
hrákinn.
Mikill vinskapur myndaðist á
milli sjúklinganna og okkar, barna
starfsfólksins á Vífilsstaðahælinu,
því ekki máttu börn vistmannanna
eða barnabörn heimsækja þá. Við
vorum því prinsarnir og prinsess-
urnar á staðnum – alls staðar
velkomin og alltaf var verið að
gefa okkur eitthvað. Við vorum
gjörsamlega ofdekruð.
Sviðsmyndirnar voru fleiri. Auð-
vitað var mikið um dauðsföll á Hæl-
inu. Það var ekki hægt að bjarga
nærri öllum, því miður. Sorglegast
var að horfa á eftir ungu fólki
hverfa yfir móðuna miklu. Manni
fannst að það ætti bara að vera á
fyrstu metrum lífsgöngunnar. Svo
var allt búið. Eins og hendi væri
veifað. Berklarnir spurðu aldrei að
aldri. […]
Minnisstæðir karakterar
Á Vífilsstöðum var mannlífið fjöl-
breytt og margir sjúklingarnir eru
mér enn minnisstæðir. Mig langar
að segja frá nokkrum þeirra:
Skúli Jensson (1920-2002)
Skúli Jensson var einn af þekkt-
ustu sjúklingum Vífilsstaðahælis.
Hann var frá Bolungarvík og 15 ára
gamall veiktist hann alvarlega af
lömunarveiki og gat í fyrstu aðeins
hreyft höfuðið, nokkra fingur
og setið í stól. Síðan fékk hann
takmarkaðan mátt í hendurnar,
en stóð aldrei aftur upp af eigin
rammleik.
Árið 1956 fékk Skúli berkla og
fluttist þá á Vífilsstaðahælið sem
varð síðan heimili alla tíð, þótt
hann ynni sigur á berklunum. Hann
hafði þá lokið lagaprófi frá Háskóla
Íslands, en lögfræðina las hann
utan skóla og kom þangað ekki
nema til að taka prófin. Það stopp-
aði ekkert Skúla. Gáfur hans og
jákvæðni fleyttu honum yfir hverja
hindrunina af annarri.
Á Hælinu sat Skúli ekki auðum
höndum og allra síst eftir að
hann var laus við berklana. Hann
sinnti þar skrifstofustörfum og
símavörslu, sá um skattaskýrslur
flestra sjúklinga og starfsmanna
og var enn fremur fjárhaldsmaður
margra vistmanna. Það treystu
honum allir. Þá var hann mikilvirk-
ur þýðandi og þýddi rúmlega 200
bækur eftir ýmsa höfunda, svo sem
Margit Söderholm, Bodil Forsberg,
Francis Clifford, Victoriu Holt,
Ian Fleming, Per Hanson og fleiri.
Meðal vinsælla bóka sem hann
þýddi voru ævintýri Tom Swift sem
miðaldra fólk og þaðan af eldra
kannast örugglega við.
Þrátt fyrir að Skúli væri lamaður
var hann góður sundmaður og
það var sundið sem leiddi hann
og Albert Guðmundsson, þá
knattspyrnukappa, saman. Þeir
kynntust í Sundhöllinni þar sem
Skúli þreytti sund á morgnana
og Albert var um tíma sund-
hallarvörður. Með þeim tókust góð
kynni og þótt leiðir þeirra skildu
og hinn síðarnefndi færi út í heim
til að stunda íþrótt sína í veröld
atvinnumanna í greininni gleymdi
hann ekki vini sínum. Alltaf þegar
hann kom heim til Íslands í fríum
leit hann við í Sundhöllinni á
morgnana til að heilsa upp á sund-
kappann vestfirska.
Svo var það eitt sinn í slíkri
heimsókn, árið 1951, að Albert
býður Skúla til Frakklands.
Knattspyrnukappinn var þá
leikmaður Racing Club í París og
vildi ólmur fá hann til sín og sýna
honum stórborgina. Þetta var eina
utanlandsferð Skúla og hún varð
honum ógleymanleg.
Þegar halla tók á efri ár Skúla
átti hann orðið í miklum erfiðleik-
um með að lyfta höndunum upp
á ritvélina sem hann notaði við
þýðingarnar. Hann dó þó ekki ráða-
laus, frekar en áður, heldur hallaði
hann sér fram og beit í fingur sér
þegar höfuðið var komið nógu
neðarlega til þess að það mætti
takast. Rétti svo aftur úr höfðinu
með fingurinn á milli tannanna.
Með þessu móti togaði hann hend-
urnar upp á takkaraðirnar. Eftir
það voru honum allir vegir færir
við vélritunina.
Gísli bóndi (1895-1982)
Einn eftirminnilegasti sjúklingur-
inn á Vífilsstaðahælinu og síðar
starfsmaður þar var Gísli Sigurðs-
son, kallaður Gísli bóndi. Hann var
fæddur í Reykjavík, en hafði gerst
bóndi suður í Garði, þaðan sem
kona hans var. Þau eignuðust 14
börn og komust 11 þeirra á legg.
Gísli var kunnur fyrir að hafa
tamið naut og notað sem reið-
skjóta. En hann fékk berkla eins
og svo margir á þessum tíma.
Kona hans var þá látin og hann bjó
ásamt tengdamóður sinni með sjö
börnum sínum, en fjögur þeirra
höfðu þá verið send í fóstur.
Það voru erfið skref fyrir Gísla
þegar hann gekk Vífilsstaðaveginn
til að leggjast inn á Hælið. En hann
var heppinn. Hann læknaðist innan
örfárra ára og var því útskrifaður. Í
kjölfarið var hann ráðinn starfs-
maður við Hælið […]
Gísli átti ferðaplötuspilara og
nokkrar hljómplötur og einn
daginn, árið 1942, datt honum í
hug að senda út tónlist í útvarps-
kerfi Hælisins. Hann kallaði þetta
Útvarp Vífilsstaði og seinna meir
Útvarp Sjálfsvörn, en síðarnefnda
heitið skírskotaði til félags berkla-
sjúklinga á Íslandi. Þessi stöð, sem
óumdeilanlega var fyrsta frjálsa
útvarpsstöðin á Íslandi, var í gangi
í 17 ár, eða til 1959. Hún var afar
vinsæl meðal sjúklinganna og jafnt
og þétt óx plötusafnið. Við, krakk-
arnir, fengum stundum að hjálpa til
við útsendingarnar, enda var Gísli
mikill vinur okkar og leiddist okkur
ekki að taka þátt í þessu ævintýri
með honum.
Á sumrin var tveimur stórum
hátölurum komið fyrir á þaki
Eilífðarinnar. Þá fengu þeir sem
voru utandyra við leik og störf, eða
bara sér til heilsubótar einnig að
njóta tónlistarinnar. Hún hljómaði
allan daginn, nema á hvíldartíma
sjúklinganna, milli eitt og þrjú.
Gísla þótti gott að fá sér aðeins
í tána og hann átti alltaf frí á
fimmtudögum. Þeir hétu „bónda-
dagar“ hjá okkur heima. Þá lyfti
bóndinn sér upp, var sóttur af
leigubílstjóra um morguninn, alltaf
þeim sama, Árna Helgasyni á
G-251, fyrrverandi sjúklingi á Víf-
ilsstaðahæli, sem ók honum síðan
aftur til baka um kvöldið. Svona
var það bóndadag eftir bóndadag!
Gísli var sannkallaður gull-
moli. Hann lagði sig fram við að
skemmta öðrum og viðkvæði hans
var:
„Það er ekki nóg að gleðja sjálfan
sig. Tilgangur lífsins er að gleðja
aðra ef maður hefur nokkur tök á
því.“
Þetta sagði maðurinn sem fékk
sinn skammt af mótlæti lífsins og
vel það, en hann var alltaf þakk-
látur fyrir þá bót sem hann fékk á
Hælinu og sagðist líta á Vífilsstaði
sem helgan stað.
Plötusafn Gísla spannaði í lokin
sex þúsund plötur og þegar hann
féll frá gáfu börn hans Ríkisútvarp-
inu allt safnið. Það var þá stærsta
plötusafn í einkaeign á Íslandi.
Bókarkafli Í bókinni
Ég verð að segja ykk-
ur rekur Ingvar Vikt-
orsson ævisögu sína.
Ingvar fæddist og
ólst upp á Vífilsstöð-
um. Hann varð síðar
kennari í Hafnar-
firði og áhrifamaður
þar í bæ, keppti með
FH, tók þátt í bæjar-
pólitíkinni og var
bæjarstjóri um tíma.
ÁVífilsstöðum í skugga berkla
Ljósmynd/Úr einkasafni
Þorp Ingvar Viktorsson fæddist í yfirlæknisbústaðnum á Vífilsstöðum þar sem foreldrar hans bjuggu.
RAFRÆNT
ÓSKASKRÍN
BEINT
Í SÍMANN
Það hefur aldrei verið
einfaldara að gleðja
starfsfólkið!
577 5600 | info@oskaskrin.is | oskaskrin.is