Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 33

STJÓRNMÁL
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 31. DESEMBER 2022
33
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Frjálslyndi og framtíðarsýn
Á
gamlársdag fyrir ári lagði ég að ríkisstjórninni að
freista þess að komast að málamiðlun á tveimur
sviðum auðlindanýtingar. Annars vegar um nauðsyn-
lega orkuöflun til orkuskipta og hins vegar um
eðlilega gjaldtöku fyrir nýtingu okkar sameiginlegu sjávarauð-
lindar.
Fyrir ári höfðu þessi stóru viðfangsefni verið föst í pólitísku
skrúfstykki jaðarflokkanna í ríkisstjórninni í meira en fjögur
ár. Nú er enn eitt árið liðið og skrúfstykkið er áfram fast og
íhaldssemin keðjuð sem fyrr við stjórnvölinn.
Frestunarpólítíkin
Málamiðlunarhugmynd mín var einföld. Hún fólst í því að
þingflokkur sjálfstæðismanna gæfi eftir varðstöðu um óbreytt
ástand veiðigjalda og þingflokkur VG gæfi eftir andstöðu við
virkjanir. Svo lengi sem forgangsraðað væri í græna starfsemi
og orkuskipti.
Ég átti ekki endilega von á að þingmenn þessara tveggja
flokka færu að mínum ráðum. En ég trúði því þó í einlægni að
þeir sæju í hendi sér að við svo búið mætti ekki standa vegna
augljósra hagsmuna þjóðarinnar. Og þeir hagsmunir eru ekki
tengdir íhaldssemi og kyrrstöðu.
Málamiðlanir deyfa eðlilega stefnu einstakra flokka. En
samstarf sem byggist á því að ýta flestum stærstu úrlausnar-
efnunum yfir á næstu ríkisstjórn getur verið skammtímalausn
í pólitískri kreppu en er ekki farsælt til lengdar.
Frestunarhugmyndafræðin stendur í vegi fyrir framförum
í landinu. Íhaldssemin og óttinn við að rugga bátnum og taka
á kerfum er því beinlínis hættulegur hagsmunum fólksins í
landinu.
Eldhúspólitíkin og hið daglega brauð
Í greinum mínum síðustu mánuði hefur mér verið tíðrætt
um þau viðfangsefni stjórnmálanna sem snerta umræðuefni
fólks við eldhúsborðið, aðstæður í daglegu lífi og kjör fólksins
í landinu.
Varla verður um það deilt að tvennt stendur þar upp úr.
Annars vegar gífurlegur vaxtakostnaður þeirra heimila, sem
eru skuldsett vegna íbúðakaupa. Hins vegar kreppan í heil-
brigðisþjónustunni.
Þessi viðfangsefni leysast ekki með upphrópunum og það
væri ósanngjarnt að halda því fram að ríkisstjórnin gæti með
einu pennastriki gert alla ánægða. Málin eru flóknari en svo.
Á hinn bóginn gagnrýni ég ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki
skýra framtíðarsýn, trúa um of á skammtímalausnir og vilja
ekki takast á við mismunun og ranglæti sem felst í kerfinu
sjálfu.
Hólfaskipt hagkerfi
Tökum dæmi. Vextirnir sem eru umræðuefni við eldhús-
borðið á flestum heimilum eru verkfæri til að verja verðgildi
krónanna sem lagðar eru inn á launareikninginn.
Það er að sjálfsögðu ekki rangt að nota þetta verkfæri þegar
nauðsyn krefur. Við skerum okkur hins vegar frá öðrum
þjóðum vegna þess að ríkisstjórnin skiptir íslenskum þjóðar-
búskap í tvo hluta, sem búa við gjörólíkar aðstæður. Annar
hlutinn býr við forréttindi, hinn ekki.
Meginþorri fyrirtækja í útflutningsframleiðslu hefur tekjur
í erlendum gjaldeyri og tekur erlend lán. Sama er að segja um
öflugustu ferðaþjónustufyrirtækin.
Ríkisstjórnin heimilar þannig stærsta hluta atvinnulífsins
að standa utan hagkerfis íslensku krónunnar. Í raun lætur hún
seðlabönkum Bandaríkjanna og Evrópu eftir að ákveða vexti
fyrir þennan hluta þjóðarbúskaparins.
Satt best að segja er þetta ekki bara skynsamlegt heldur
algjörlega nauðsynlegt. Ella væri samkeppnisstaða íslenskra
fyrirtækja enn verri.
Þau sem borga brúsann
Af þessum sökum ná vaxtaákvarðanir Seðlabankans bara til
hluta þjóðarbúskaparins. Í þeim hluta eru heimilin og venjuleg
lítil og meðalstór fyrirtæki. Þetta er skýringin þegar forystu-
menn launþega spyrja hvers vegna vextir hér eru margfalt
hærri en í nágrannaríkjum okkar.
Þessi tvískipting er óréttlát. Vandinn er að ríkisstjórninni
finnst hún vera réttlát. Jafnvel ljómandi fín.
En ég spyr – hvers vegna eiga félagsmenn í VR eða Eflingu
að búa við allt önnur og lakari kjör á lánum til íbúðakaupa en
stóru félagsmennirnir í SA þegar þeir fjárfesta í nýjum eign-
um? Þegar svona er í pottinn búið er augljóst að almannahags-
munir eru ekki látnir ganga framar sérhagsmunum.
Jöfn tækifæri eða mismunun
Því í þjóðfélagi jafnra tækifæra er þetta mismunun, sem
viðheldur spennu og ósætti. Óréttlæti af þessu tagi er upp-
skrift að varanlegum óstöðugleika. Það er afleiðing af þröng-
sýni ríkisstjórnarinnar.
Það hallar ekki bara á launafólk vegna þessa. Lítil og með-
alstór fyrirtæki hafa heldur ekki jöfn tækifæri. Engin önnur
þjóð tvískiptir þjóðarbúskapnum með þessum hætti af þeirri
einföldu ástæðu að það samrýmist ekki hugmyndafræðinni um
jöfn tækifæri.
Við byggjum afstöðu okkar á frjálslyndri hugmyndafræði
en ríkisstjórnarflokkarnir verja kerfi, sem byggist á pólitískri
mismunun. Það er sú mynd sem blasir við í dag.
Fimm ár án hugmynda
Stjórnarflokkarnir segja að kreppan í heilbrigðiskerfinu
stafi af slæmu skipulagi en ekki skorti á fjármunum. Þeir hafa
nú haft ríflega fimm ár til að breyta skipulaginu. Samt blasir
vandinn við hverju heimili í landinu.
Í heil fimm ár hafa engar hugmyndir komið fram um
skipulagsbreytingar, sem leysi vandann. Eftir allan þennan
tíma koma stjórnarflokkarnir sér ekki enn saman um hvers
kyns leikreglur eigi að gilda um samspil opinberra aðila og
einkaaðila. Og í fimm ár hafa stjórnarflokkarnir lokað leiðum
innan heilbrigðiskerfisins sem gætu leitt til aukinnar þjónustu
og lífsgæða.
Fram hjá hinu verður heldur ekki horft að heilbrigðiskerfið
þarf líka meira fjármagn. En það þýðir að skipulag og leikregl-
ur þurfa að vera skýr. Það vantar í dag.
Feitasti gölturinn
Það væri ekki sanngjörn gagnrýni að halda því fram að rík-
isstjórninni hefði verið í lófa lagið að leysa það verkefni á einu
bretti við afgreiðslu fjárlaga. Það tekur tíma. Gagnrýni mín á
ríkisstjórnina er að hún hefur aldrei sett fram áætlun. Til þess
hefur hún þó haft meira en fimm ár.
Að mínu mati standa ekki rök til þess að auka hlut ríkisins
í þjóðarbúskapnum. Almennar skattahækkanir eru því ekki
lausn.
Eina raunhæfa leiðin til að auka svigrúm heilbrigðiskerfis-
ins er því að lækka hlutfall annarra útgjalda ríkisins. Feitasti
gölturinn til að flá í þeim tilgangi er vaxtakostnaðurinn.
Þá spyrja menn hvort hann sé ekki óumflýjanlegt náttúru-
lögmál. Horfum á kaldar staðreyndir.
Val um þrjár leiðir
Ríkissjóður greiðir helmingi hærra hlutfall af þjóðarfram-
leiðslu í vexti en skuldugustu þjóðir Evrópu þó að skuldirnar
séu hlutfallslega miklu lægri. Þökk sé litlu hagkerfi og íslensku
krónunni. Hlutfall vaxtaútgjalda ríkissjóðs er allt að því tvöfalt
hærra en algengt hlutfall útgjalda til varnarmála í Evrópuríkj-
um.
Það þarf kerfisbreytingu til að leysa þessa skekkju. En með-
an við ýtum því stóra verkefni á undan okkur á ríkisstjórnin
ekki annan kost en að troða marvaðann með heilbrigðismálin.
Pólitík snýst um að velja leiðir. Að mínu mati er kerfis-
breyting í gjaldmiðilsmálum betri en almennar skattahækkan-
ir. Versta leiðin er að hafa enga áætlun. Við erum stödd þar.
Frjálslyndi og framtíðarsýn
Ég hef kosið að draga fram þessi tvö viðfangsefni á síðasta
degi ársins. Það geri ég vegna þess að þau brenna á heimilun-
um í landinu og hluta atvinnulífsins. En ég geri það líka í þeim
tilgangi að varpa ljósi á að stór viðfangsefni verða hvorki leyst
með skyndilausnum né með því að setja þau í hliðarskúffuna á
þeim forsendum að nú sé ekki rétti tíminn. Það er alltaf rétti
tíminn til að breyta rétt. Sýna hugrekki og þolinmæði og tala
fyrir sanngjarnari skiptingu og framtíðarsýn.
Þess vegna höfum við þörf fyrir frjálslynda pólitík; pólitík
sem byggist á réttlæti og pólitík sem tekur á kerfum sem
standa í vegi fyrir efnahagslegum, félagslegum og umhverfis-
legum framförum.
Með þessari hugleiðingu óska ég landsmönnum til sjávar og
sveita farsældar og friðar á nýju ári.
Það er alltaf rétti tíminn til að breyta rétt.
Sýna hugrekki og þolinmæði og tala fyrir
sanngjarnari skiptingu og framtíðarsýn.
Þess vegna höfum við þörf fyrir frjálslynda
pólitík; pólitík sem byggist á réttlæti og
pólitík sem tekur á kerfum sem standa í vegi
fyrir efnahagslegum, félagslegum og um-
hverfislegum framförum.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar – C