Rit Mógilsár - 2022, Blaðsíða 38

38 Rit Mógilsár
an vilja um vernd og eflingu birkiskóga landsins.
Endurheimt og uppbygging vistkerfa sem hafa rask-
ast er eitt af meginmarkmiðum laga um land græðslu
nr. 155/2018. Fyrstu tvö markmið laga um skóga og
skógrækt nr. 33/2019 kveða á um vernd náttúru-
skóga landsins, aukna útbreiðslu þeirra, og vernd
og endur heimt líffræðilegrar fjölbreytni. Áhersla á
endurheimt birkiskóga kemur einnig fram í aðgerða-
áætlun stjórnvalda til að stuðla að samdrætti í
losun gróðurhúsalofttegunda (Stjórnarráð Íslands
2019; UAR 2020). Þá hafa íslensk stjórnvöld tekið
Bonn-áskoruninni sem skipulögð er af alþjóða
náttúruverndarsamtökunum IUCN og fleirum. Hún
felur í sér endurheimt skóga á landslagsheildum,
ekki síst þar sem gróður- og jarðvegseyðing hefur átt
sér stað (The Bonn Challenge 2020). Í því samhengi
hafa íslensk stjórnvöld sett fram markmið um að þre-
falda útbreiðslu birkiskóga á Íslandi og ná þannig
fram samlegðaráhrifum fyrir mismunandi mark-
mið: „stemma stigu við loftslags-breytingum, auka
verndun líffræðilegrar fjölbreytni og sporna gegn
landhnignun“ (Stjórnarráð Íslands 2021).
Stórfelld endurheimt birkiskóga næst ekki nema með
því að nýta hæfileika birkisins til sjálfgræðslu, þ.e.
að ýta undir aukna útbreiðslu birkis með lág marks-
inngripum (Aradóttir & Halldórsson 2018). Dæmi um
náttúrulegt landnám og vaxandi útbreiðslu birkis
finnast í öllum landshlutum (Arnór Snorrason o.fl.
2016), sem sýnir möguleika sjálfgræðslunnar. Þá
er mikilvægt að endurheimtin sé byggð á víðtæku
samstarfi mismunandi haghafa, skilvirkri stjórnsýslu
og bestu fáanlegu þekkingu hverju sinni hvað varðar
aðferðir, félagslega umgjörð endurheimtarinnar og
mögu legan ávinning, ekki síst sam legðar áhrif vegna
hnatt rænna umhverfis mála eins og lögð er áhersla
á í vísinda- og tækni stefnu 2020-2022 (Forsætis-
ráðuneytið 2020).
1
4
2 3Vistfræðilegar áskoranir
og tækifæri/leiðir
Samfélagslegar áskoranir
og tækifæri/leiðir
Umhversáhrif og
ávinningur endurheimtar
Samþætting
og samantekt
Samþætting
og stjórnun
Miðlun og
kynning
Stjórnun
verkefnis
Landnám og
útbreiðsluhraði
Spálíkön um
sjálfgræðslu
Viðmiðunar-
vistker
Stjórnsýsla og
umgjörð
Greining
haghafa
Landslag, fagurferði
menning og listir
Stöðu- og
tilfærslulíkön
Kolefnisbúskapur
og jarðvegsþættir
Vatnsferli
Líffræðileg
fjölbreytni
Landslag
sjónrænt
Spálíkan fyrir
kolefnisbúskap
1 A
1 B
1 C
1 D
3 A
3 B
3 C
3 D
3 E
2 A
4 A 4 B 4 C
2 B
2 C
1. mynd. Uppbygging BirkiVistar. Verkefnið skiptist í fjóra vinnupakka, sem innihalda þrjá til fimm verkþætti hver.
BirkiVist: Áherslur og skipulag verkefnisins
Verkefnið Endurheimt birkivistkerfa á 21. öld –
áskoranir, leiðir og ávinningur – eða BirkiVist – er
þverfræðilegt rann sókna- og þróunar verkefni sem
hefur þann til gang að greina tæki færi og auka skil-
virkni við endur heimt birkiskóga á landsvísu. Að
því stendur hóp ur sér fræðinga frá Landbúnaðar-
háskóla Íslands, Landgræðslunni, Háskóla Íslands,
Skóg ræktinni og Lista háskóla Íslands. Auk þeirra
taka Svarmi ehf., Náttúrufræði stofnun, Há skólinn á
Akur eyri og NINA (Nor wegian Insti tute for Nature Re-
search) þátt í verkefninu. Verkefnið er styrkt af Mark-
áætlun um samfélagslegar áskoranir.
Þjálfun ungra vísindamanna er mikilvægur þáttur
Birki Vistar, sem kostar námsverkefni tveggja doktors -
nema og a.m.k. fimm meistara nema að hluta
eða öllu leyti. Þá er gert ráð fyrir að fleiri doktors-,
meistara- og BS-verkefni tengist BirkiVist á einn eða
annan hátt.
Endurheimt vistkerfa eða vistheimt er í eðli sínu
þver fræði legt viðfangsefni sem byggt er á þekkingu
í náttúruvísindum, félagsvísindum og fleiri greinum
(Palmer o.fl. 2016). Samkvæmt stöðlum alþjóða
vistheimtarsamtakanna – Society for Ecological Res-
tora tion International, skammstafað SER (Gann o.fl.
2019), byggist vistheimt á vistfræðilegum ferlum