Helgarpósturinn - 14.04.1988, Blaðsíða 23

EFVIR KRISTJÁN KRISTJÁNSSON
Einar Már Guðmundsson,
rithöfundur.
Árni Sigurjónsson, ritstjóri Kilju-
klúbbs Máls og menningar.
Halldór Guðmundsson, útgáfustjóri
Máls og menningar.
Sigurður Valgeirsson, útgáfustjóri
Almenna bókafélagsins.
Finar Kárason, rithöfundur.
I FÍLABEINSTURNI
>>
JL sland er lítid land. Fámennt.
Gott ad byrja greinar á klisjum. Þá
uerda menn ekki hrœddir um að
eitthvaö nýstárlegt sé á ferdinni.
Af smœöinni og fámenninu leidir
hins vegar svokallað kunningja-
samfélag. Kunningjasamfélagið
leiðir af sér klíkur. Litla hópa sem
geta verið, á óbeinan hátt að vísu,
„valdamiklir" innan einstakra
greina og ,,dómínerað“ umrœðu
innan hennar. Jafnvel að einhverju
leyti stjórnað hverjir komast áfram
og hverjir ekki.
Kunningjaþjóðfélagið er byggt
upp á tveimur grunnþáttum. Ann-
ars vegar frændsemi og hins vegar
þvi að hafa verið saman í menntó.
Einhverra hluta vegna eru allir svo
óskaplega vinmargir í menntó og
mikil skelfing hvað fólki helst á þess-
ari vináttu, jafnvel þó það þróist í
ólíkar áttir og eigi kannski ekki ann-
að sameiginlegt en hafa veriö sam-
an í latínu og þýsku, sem er nú ekk-
ert sérstakt til að byggja vinskap á.
Eða?
Ein af bókmenntaklikum landsins
er einmitt upprunnin úr menntó en
hefur svo lítillega vikkað eftir því
sem árin hafa liðið. Þetta er það sem
kalla mætti hina nýju ráðandi kyn-
slóð innan bókmenntanna og raun-
verulega er það uppakynslóðin sem
verið er að tala um. Nema hvað
þessir menn koma af vinstri kantin-
um en hafa skellt skollaeyrum við
hinni gömlu klisju að vinstri menn
megi ekki og geti ekki verið í fyrir-
tækjarekstri. Þessi klíka hefur á sér
orð fyrir íhaldssemi, samtryggingu
og kvenhatur (í bókmenntalegum
skilningi orðsins). Hún er líklegast
sú sterkasta í íslenskum bók-
menntaheimi í dag, teygir anga sína
í allar áttir, markaðslega, fræðilega
og útgáfulega. í henni eru eftirtald-
ir: Halldór Guðmundsson, mag. art.
og útgáfustjóri Máls og menningar;
Örnólfur Thorsson, háttsettur hjá
Svörtu á hvítu; yngri bróðir hans,
Guðmundur Andri, ritstjóri eina ís-
lenska bókmenntatímaritsins, þ.e.
Tímarits Máls og menningar; Sig-
urður Valgeirsson, útgáfustjóri AB;
Björn Jónasson, forstjóri Svarts á
hvítu; Arni Sigurjónsson, doktor og
ritstjóri Kiljuklúbbs Máls og menn-
ingar. Svo eru það skáldin, allar bók-
menntaklíkur verða að hafa skáld
innanborðs. Hér eru það Einar
Kárason, Einar Már og Sigfús Bjart-
marsson. Allt gamlir vinir úr
menntó og raunar miklu fyrr og þar
að auki og ekki síður úr bókmennta-
námi í háskólanum.
E
JL-iins og sjá ma er þetta skemmti-
leg upptalning. Þeir félagar hafa
lagt undir sig Mál og menningu,
stjórna útgáfu Almenna bókafélags-
ins, eiga og stjórna Svörtu á hvítu og
hafa að auki innanborðs þau skáld
af yngri kynslóðinni (sem var yngst
en er það kannski ekki lengur,
svona ca. næstyngst kannski) sem
einna athygliverðust þykja og helst
er hlustað á af almenningi. Einar
Kára. Kvikk í kjaftinum, temmilega
röff til að passa við bækurnar sem
hann hefur skrifað. Einar Már.
Nokkurs konar óskabarn endurnýj-
unar í íslenskri skáldsagnagerð,
a.m.k. á tímabili. Ef þetta væru al-
vöru krimmar og myndu vilja gera
einhverjum óleik þá væru hæg
heimatökin. Þræðir hópsins liggja
víða og vegir hans órannsakanlegir
eins og einhvers staðar var skrifað
um einhvern. Innstu koppar í búri i
þremur stærstu forlögunum og geta
því haft á það veruleg áhrif hvað
kemur út af bókum og eftir hverja.
Enginn sakar þá um raunverulegan
klíkuskap eða „plottisma", en eins
og einn viðmælenda HP orðaði það:
,,Ef þeir notfæra sér klíkuskap þá er
það bara allt í lagi því þeir hafa
metnað fyrir hönd bókmenntanna."
Það er langt siðan háskólinn varð
núll í íslenskri bókmenntaumræðu.
Steindauður stendur hann á stalli í
Vatnsmýrinni og verður með sama
áíramhaldi nýtanlegur sem kol fyrir
aldamótin. Það er einmitt það sem
gerir að verkum að íslenskt bók-
menntalíf er kannski að nokkru
öðruvísi en annars staðar. Hér er há-
skólinn aftur úr, hefur ekkert frum-
kvæði að einu né neinu og er þar að
auki lens í útgáfumálum. Eina ís-
lenska tímaritið sem eitthvað kveð-
ur að er TMM. Það er ekki einu sinni
skrifað af mönnum innan háskólans
heldur er því þveröfugt farið. Há-
skólamennirnir eiga þangað ekkert
erindi, hafa ekkert að segja. Þess
vegna er hér engin „elita" eins og
annars staðar myndast í kringum
háskóla, einstaka kennara og fræði-
menn. Ekki nema þar sem Helga
Kress fer. Hún er lifandi hluti bók-
menntanna í háskólanum, ein og
sér. En hún er kona og heldur fram
þeirra málstað. Hefur að vísu safnað
að sér hjörð fræðikvenna en hún
getur eðíilega ekki verið elíta. Þó
jafnrétti sé að aukast er enn ekki
hægt að byggja upp elítu á eintóm-
um konum. Hins vegar kemur sjálf-
sagt að því, þar sem það eru næst-
um eingöngu konursem leggja fyrir
sig bókmenntanám um þessar
mundir.
En þrátt fyrir að háskólinn hafi
ekkert að segja í umræðunni hefur
hann völd. Hann hefur nefnilega
yfir að ráða stöðum sem menn vilja
gjarna gegna. Og hann getur hafn-
að mönnum í slíkar stöður. Háskól-
inn hefur til að mynda í tvígang
hundsað doktorspróf Árna Sigur-
jónssonar, einu sinni mag.art.-
gráðu Halldórs Guðmundssonar. Af
þessu er klíkan ekki hrifin. í hennar
augum eru háskólamennirnir gaml-
ir og úr sér gengnir. Og hún talar þar
ekki bara fyrir sjálfa sig heldur og
fyrir flesta unga tilvonandi fræði-
menn hér á landi. Hins vegar eru
flestir þessir menn menntaðir til að
gegna stöðu fræðimanns. Til þess
þurfa þeir að komast inn í háskól-
ann. Beint í gin Ijónsins.
A
A a. meðan háskólamennirnir sofa
værum svefni fara þeir félagar ham-
förum. Árni Sigurjónsson hefur á
undanförnum árum skrifað tvær
bækur um Halldór Laxness, líklega
ítarlegustu fræðibækur sem íslend-
ingur hefur skrifað um Laxness.
Halldór Guðmundsson hefur gefið
út bók um Laxness, kom út fyrir síð-
ustu jól og heitir Loksins loksins.
Ekki þarf að fara mörgum orðum
um stefnu Máls og menningar undir
útgáfustjórn Halldórs, hún er sú
metnaðarfyllsta í forlagi hér á landi,
sérstaklega á sviði nútímabók-
mennta. Á meðan sjá Björn Jónas-
son og Örnólfur Thorsson um metn-
aðinn á sviði fornbókmenntanna.
íslendingasögurnar og nú síðast
Sturlunga. Á meðan akademían
hefur verið mörg ár að velkjast með
þessar bækur milli handanna drífur
Svart á hvítu þær út á fáum árum af
fullkomnum fræðilegum metnaði,
auk þess að gera þær aðgengilegar
fyrir almenning. Það er nefnilega
líka munurinn á þessum hópi og
eldri mönnum aö þeir skilja eðli og
þarfir markaðarins og skammast sín
ekkert fyrir að viðurkenna það og
láta standa sig að verki við að mata
markaðinn. Ekki frekar en þeir
skammast sín fyrir að viðurkenna
að þeir séu reyfaraaðdáendur og
tala hispurslaust um að íslenskir
höfundar ættu margir hverjir að
leggja það fyrir sig að skrifa afþrey-
ingarbókmenntir af metnaði frekar
en að sperra sig við listaverk sem
þeir hafa ekki tök á að skapa. Þann-
ig að þó að háskólinn hafi hafnað
fulltrúum hópsins þá hafa þeir ein-
faldlega farið aðrar leiðir til að
koma sér á framfæri. Drifið þetta út
sjálfir í forlögum sem þeir sjálfir
stjórna. En það verður heldur ekki
af þeim skafið að í þessum hópi eru
efnilegustu fræðimenn okkar og
einn viðmælandi HP, sem fylgst hef-
ur með þeim lengi, segir þessa stöðu
þeirra í íslensku bókmenntalífi
ekkert undarlega. Þeir eigi hana
skilið vegna þess að þeir séu andleg-
ir atgervismenn og það hafi verið
ljóst i menntó að þetta væru fram-
tíðarmenningarvitar þjóðarinnar. í
samræmi við það hafa þeir tekið
þátt í klúbbi sem kallaður var fíla-
beinsturninn, reyndar var hann
stofnaður af öðrum og þar voru
fleiri en þeir sem tilheyra marg-
nefndum hópi. En þessi hópur hefur
samt orðið tákngervingur fílabeins-
turnsins.
Auðvitað er það ekki svo að fíla-
beinin starfi markvisst í einhverri
klíku og noti sér til framdráttar þá
samstöðu og þau áhrif sem þeir
hafa. Og hvorki listrænt né fræði-
lega telja þeir sig sitja í fílabeins-
turni. Þannig er það ekki. Hins veg-
ar viðurkenna sumir þeirra að það
sé ekki spurning að þetta hafi haft
jákvæð áhrif fyrir þá frekar en hitt.
Þeir standa þétt saman og hleypa
engum, a.m.k. fáum, nærri sér og
skilja hvað það er að standa fast
saman. Þeir hlæja þegar þeim er
bent á hversu áhrifamiklir þeir eru í
raun og veru í íslensku bókmennta-
lífi. Finnst tilhugsunin um klíku sem
öllu ræður næsta fáránleg. Viður-
kenna samt að klíkumyndun geti
verið spurning um sjónarhorn. Það
sem einum finnst mögnuð klíka er
ekkert fyrir einhverjum öðrum.
Einn þeirra orðaði það þannig að ef
það væri rétt að þeir hefðu sýnileg
áhrif þá kæmu vafalítið einhverjir
ungir menn fljótlega og spörkuðu
þeim út í hafsauga. Eins og þeir hafa
sjálfir sparkað næstu kynslóðum á
undan í burtu og komið sér þægi-
lega fyrir með fingurinn á púlsinum
í bókmenntalífinu. Þar una þeir sér
vel. Hugmyndin um bókmennta-
hátíðina síðastliðið sumar, sem kom
frá skáldunum Einari Braga og Thor
Vilhjálmssyni, var dyggilega studd
af þeim og fulltrúar þeirra sátu í ráð-
inu eða nefndinni sem kom þessu
öllu í kring. Fullvíst má telja að ef
fílabeinin hefðu ekki komið við
sögu hefði aldrei neitt gerst. A.m.k.
ekki í líkingu við það sem þó gerð-
ist.
JX eir vilja sjálfir tæpast kannast
við að vera klíka eða hópur, öðru-
vísi en aðrir kunningjahópar í þjóð-
félaginu. Samt nefndu næstum allir
viðmælendur HP umsvifalaust
þennan hóp þegar þeir voru spurðir
hvort þeir þekktu einhvern hóp sem
væri áberandi í bókmenntalífinu.
Þeir eru því í fílabeinsturni, hvort
sem þeim líkar það betur eða verr —
jafnvel þó nafnið hafi sjálfsagt orðið
til í gríni í upphafi.
(Grein þessi er passlega ýkt og stíl-
færð til að gefa samsæriskenning-
um byr undir báða vængi.)
HELGARPÓSTURINN 23