Helgarpósturinn - 14.04.1988, Blaðsíða 37

maður eiginlega að spyrja hvort slík
grein eigi sér yfirleitt viðreisnarvon.
Og þannig hafa menn spurt, ekki
síst um einstakar greinar félagsvís-
indanna.
Og þegar svona er komið má með
sanni segja að verkfærið sé farið að
ráða verkunum. Fræðimaðurinn
lallar á eftir þessu verkfæri sínu,
töivunni, og lætur það velja leiðina.
Þá er búið að spenna kerruna fyrir
asnann.
Dýrkun á tölvum, dýrkun á tölum
og þetta að geta gefið verkum
stærðfræðilegt yfirbragð; í þessu
felst skýringin að allnokkrum hluta.
Og maður spyr áfram hvort þetta
geti staðið til bóta og það leiðir mig
að þriðju og síðustu spurningunni,
hvernig tölvur geti best þjónustað
fræðigreinar á við hugvísindin. Og
með því að þjónusta fræðigrein vel
á ég við að það sé miðað við það
sem albest hefur verið hugsað og
unnið innan fræðigreinar, og tölvan
sé síðan notuð til að dýpka og vinna
úr þeirri hugsun — fást við handa-
vinnuna á meðan fræðimaðurinn
vinnur með hugsun sína.“
'110010100010110100100
MANNAMÁUÐ 0 06 1
Jón R. Gunnarsson: „Tölvan hefur
komið að ómetanlegu gagni þar
sem safna þarf miklu magni af upp-
lýsingum og tölum og vinna úr
þeim. Það er í hreinu fræðunum,
þar sem reynir frekar á hugsun
manna, sem spurning er hvort tölv-
an sé til gagns. Þetta á ekki endilega
við hugsvísindin, heldur líka hin
hreinu raunvísindi sem byggja á
þekkingu og reynslu. Hvernig með-
ferð fær hún í tölvunni? Það er
meira segja sagt um tölvufræðina
sjálfa að ekki megi búast við að
henni fari hratt fram því stórfyrir-
tæki í tölvuiðnaði hafa meiri hagn-
að úr því að selja hægt þegar úreltar
hugmyndir. Þetta segir okkur það
að markaðurinn stjórni þróuninni,
en ekki þekkingin. Þarna eru tölvu-
fræðin orðin óvinur tölvuiðnaðar.
Við trúum tölvunni fyrir hugsun
okkar, hún hefur það fram yfir okk-
ur hvað hún er fljót, en hún starfar
eins á markaðnum og í fræðigrein-
unum. Vegna hæfileika sinna að
vera fljót og að vinna úr tölum fer
hún að sigta verkefni sem byggjast á
slíkri úrvinnslu. Menn fara að velja
sér verkefni sem henta hæfileikum
tölvunnar, en ekki öfugt. Hún tekur
að stjórna verkefnum og gerðum
manna. Maður sér það alls staðar í
kringum sig að fræðimenn eru að
laga sig að tölvunni, það eru kennd-
ir kúrsar í háskóla sem heita að-
ferðafræði og í raun er þetta allt
saman aðeins spurning um að mata
tölvur á einhverjum hugbúnaðar-
pökkum.
HÁSKÓLI OG
MARKAÐUR
Þannig fer tölvan að starfa, ekki í
þjónustu fræðanna, heldur á kostn-
að þeirra. Mér sýnist félagsvísindi
vera að sigla inn í þessa úrvinnslu,
sem kölluð er aðferðafræði, og upp-
söfnuð þekking er lögð út í horn á
meðan. Hver veit hve lengi. Þar sitja
menn sveittir og semja langa spurn-
ingalista um einhvern afmarkaðan
þátt samfélagsins, hringja síðan út
um allar trissur og spyrja fólk. Síðan
vinnur tölvan úr niðurstöðunum,
menn skoða prósentutölurnar og
segjast hafa öðlast einhvern skiln-
ing á samfélaginu fyrir bragðið. Og
meira segja þarna stjórnar markað-
urinn að nokkru leyti að hverju er
spurt, þegar félagsvísindastofnun
sinnir verkefnum fyrir fyrirtæki úti
í bæ. Þarna er hvorki á ferðinni
þekking né skilningur, heldur ein-
ungis tölulegar staðreyndir. Fræði-
leg úrvinnsla er eftir og henni getur
tölva ekki sinnt. Það gerist hins veg-
ar æ oftar að menn stansi þarna og
geri tölurnar að aðalatriðum og nið-
urstöðu og hin hreinu fræði verða
útundan.“
— Nú er mikið gert í því að tengja
háskólann atvinnulífinu. Háskólinn
sinnir rannsóknar- og þróunarverk-
efnum fyrir iðnaðinn og aðra at-
vinnuvegi, félagsvísindastofnun
gerir kannanir og svo framvegis. Er
ekki sama hættan þarna á ferðinni,
að fræðigreinar háskólans verði að
meira eða minna leyti seldar undir
þarfir atvinnulífsins og hrein iðkun
og ræktun fræðanna líði undir lok?
„Jú, þetta er annað sjónarhorn á
sama hlutinn. I dag er reynt að selja
alla hluti undir praktískar þarfir
samfélagsins, það eru skammtíma-
sjónarmið sem ráða ferðinni, mark-
aður og krónuhagsmunir hverju
sinni. Háskóli verður alltaf að sinna
akademísku hlutverki sínu, fræði-
mennskunni, öflun og varðveislu
þekkingar. Háskóli getur aldrei orð-
ið annað en ópraktískur. Tengsl
hans við atvinnulífið eru hins vegar
nauðsynleg upp að vissu marki, á
meðan atvinnulífið fer ekki að
stjórna starfsemi hans. En þar er
sama hætta á ferð og með tölvuna,
hæfileikar tölvunnar velja fræði-
mönnum verkefni, þarfir markaðar-
ins gera það líka. Og á meðan
gleymist fræðileg þekking.
Það er líka vaxandi tilhneiging til
þess að fræðimenn vilji réttlæta
störf sín út frá praktískri þörf, eins
og hrein fræðimennska sé eitthvað í
andstöðu við þjóðfélagið."
FRANKENSTEIN
— Ef hæfileikar tölvunnar og geta
fara að stjórna verkefnum manna
og vinnu, hún byggist á tveimur
táknum, 0 og 1, af eða á, hvar stend-
ur gagnrýn hugsun í ljósi þessa?
„0 og 1 eru í raun mannamál, of-
ureinföldun merkingar manna á
milli niður í játanir og neitanir. En
hugsun manna er margþættari og
merkilegri. Þetta tengist spurning-
unni um það hversu mannlegar
tölvur geti orðið. Er hægt að kenna
tölvu krítíska hugsun? Þessi spurn-
ing ein er efni í margar ráðstefnur.
Menn mega ekki gleyma því að tölv-
an er nauðsynlegt hjálpartæki til að
vinna úr tölulegum gögnum, sinna
handavinnunni. En hún á ekki að
stjórna hugsun manna og gerðum. í
dæminu af skoðanakönnunum sést
vel hvernig gagnrýn hugsun og
krufning niðurstaðna er látin liggja
milli hluta vegna ofsjóna og aðdáun-
ar á flottheitum tölvuúrvinnslunnar.
Það er ennþá nýjabrum yfir tölv-
unni og þetta á vonandi eftir að
lagast. Jónas Kristjánsson sagði það
á afmælisráðstefnunni að við mætt-
um ekki bera neina virðingu fyrir
tölvunni, hún væri tæki sem við ætt-
um að notfæra okkur, píska henni út
í handavinnuverkefnum, en við ætt-
um ekki að lúta höfði af stolti yfir
uppfinningunni sem slíkri. — Ef við
látum tölvuna stjórna verkefnavali
og rökfræði hennar setja hugsun
okkar takmörk takmörkum við
okkur við getu tölvunnar og höfn-
um því sem við höfum fram yfir
hana, gagnrýna hugsun. Og á með-
an getur uppsöfnuð þekking fræð-
anna glatast. Þetta getur síðan þýtt
stöðnun og jafnvel afturför ef þekk-
ingin glatast."
— Þessi tölvuelska er hluti af
tæknidýrkun er það ekki?
„Tvímælalaust. Parkinson sagði
einu sinni: „Tækniöldin stendur enn
á þröskuldinum og ég ætla mér ekki
þann barnaskap að berjast á móti
því óumflýjanlega. En ég vara ykk-
ur við helstu meinsemd nútímans,
leiðanum og tómleikanum sem því
fylgir að reyna að breyta mönnum í
vélar og vélum í rnenn." Þetta er
vert að hafa í huga í dag sem fyrr.
Við búum til vélar til að létta okkur
störfin og til að vinna það erfiðasta
og leiðinlegasta, svo lífið verði okk-
ur bærilegra. En við verðum sífellt
að vera vakandi fyrir því að láta vél-
arnar ekki ráða hegðun okkar og
gerðum of mikið, og þá síst hugsun
okkar. Annars er hægt að fara að
kalla okkur vélar. Tölvan er ný og
fullkomin vél til að þjónusta mann-
inn. Hann á að stjórna tölvunni og
gerðum hennar, en ekki öfugt. Það
er svolítið gaman að minnast þess
að Frankenstein-skrímslið kom
fram um leið og iðnbyltingin. Frank-
enstein var vél sem gædd var mann-
legum eiginleikum að nokkru en
hafði sáralitla ályktunarhæfni, litla
greind. Frankenstein var tölva síns
tíma."
Jón R. Gunnarsson, malfræöingur.
TÖLVUTÍMI
Stari einbeittum augum á svartan ferning. Gular
rákir vaxa í þráðbeinum röðum samtímis fingrun-
um styðjandi á hnappa sem mara á botni sjón-
deildarhrings. Engin truflun kemst að en heyri óm
afhlátri á bak við þilið og held áfram að stara á línur
sem fjölgar í sífelldu samspili fingra og ég eins og
hlutlaus áhorfandi að löglegu sambandi handa og
vélar. Líkami í hvíldarstöðu ekkert hreyfist engin
orka, ekkert líf merkjanlegt nema fingur sem tifa
línulegan takt af næstum því fullkomnu öryggi. Ná-
vistar minnar ekki þörf svo ég hugsa mér til hreyf-
ings og stend upp í huganum, kaffi frammi. Líkam-
inn svarar ekki boðinu eins og hann sé staddur í
stólnum sem vitni að vélarfitli handanna og megi
ekki fara jafnvel að boði mínu. Ég reyni aftur en ekk-
ert gerist, allt er sem dautt nema fingurnir sem
halda ástarfitlinu áfram og gular línur spýtast eftir
svörtum fletinum. Finn svitann spretta fram á ennið
og vil strjúka hann burtu með fingrunum. Þeir
gegna mér ekki, halda sikksakkinu áfram eins og
tvær kóngulær á fengitíma og snertast rétt aðeins
öðru hverju með blossum og neistaflugi. Vatns-
straumar leka niður andlitið og mér sortnar fyrir
augum. Er að missa meðvitund, játa mig sigraðan
og tek að hlusta á tifið og horfa á gulu línurnar lengj-
ast og skipta sér. Fingurnir fitla í óreglu, baugfingur
vinstri handar búmm og vísifingur sömu handar
bang upp um einn og dálítið til hægri, litli fingur
plúbb á sömu hendi og vísifingur aftur beint upp.
Afskipt hægri höndin reiðist og eftir að langatöng
hefur stutt einn upp ræðst hún í offorsi á vinstri
höndina og éturhana. Svarta ekkjan hugsar til þess
að í Arabíu þurfa einhentir að skeina sig og borða
með sömu hendinni.
00101101001011101001010110010110101100100010111010110010Í0101O-1110101000010110010110110.000110
HELGARPÓSTURINN 37