Morgunblaðið - 07.02.1989, Side 16

Morgunblaðið - 07.02.1989, Side 16
16 MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 7. FEBRÚAR 1989 Kristján Alberts- son — Minning Kristján Albertsson lézt 31. jan- úar sl., 91 árs gamall. Eins og vænta mátti var aldurinn farinn að gera honum ýmsan óleik; hann hafði misst sjónina fyrir nokkrum árum. Hinsvegar vóru andlegir kraftar hans óbilaðir. Minnið, sem var held ég öruggasta minni sem ég hefi kynnzt hjá nokkrum manni, virtist óskert. Honum hafði sjaldan orðið mis- dægurt um ævina og lífsfjör hans var furðu mikið til hins síðasta. Eins og alla tíð fylgdist hann af brennandi áhuga með því sem var að gerast í bókmenntum, í stjóm- málum, í svokölluðu menningarlífi yfirleitt. Ýmsir litu inn til hans til að fræðast af honum og fræddu hann í leiðinni um viðburði dagsins. Stundum greip hann inn í dægur- málin með blaðagreinum sem hann las fyrir. Hann hlustaði mikið á upplestur af spólum og á útvarp. Þegar það þraut, „þá segi ég mér sjálfur sögur," sagði hann, „og hefi alveg eins gaman af því“. Allt til hins síðasta gat hann fagnað og 'nneykslazt, reiðst og glaðzt af fulium sannfæringarkrafti útaf atburðum og umræðum líðandi stundar. í eðli sínu var nafni minn mildur ■naður en ör og skapheitur og fljót- ur að taka afstöðu. Það var aldrei hætta á að lognmolla settist að honum. Hann var frábærlega mælskur og málfar hans ljóst og beinskeytt. Hann iðkaði ekki háð eða tvíræðni í tali heldur bein rök. Hann veik sér ekki undan brýnum og lét ekki hlut sinn. En hann var sáttfús jafnvel við þá andmælend- ur, sem ekki vóru jafnvandir að málflutningi eða siðaðir í máli og hann. Auk þess var alltaf stutt í gamansemi hans, þó að dálítið tæki í hnúkana. En hann var fastur fyrir í skoðunum og breytti þeim ekki auðveldlega. í frásagnarlist stóðu fæstir hon- um á sporði. Hann hafði á langri ævi haft kynni af fjölda manns, ekki sízt listamönnum, rithöfund- um, blaðamönnum, stjómmála- mönnum og diplómötum bæði hér og erlendis. Hann beitti ekki eftir- hermum en með örlitlum blæbrigð- um raddarinnar laðaði hann fram einkenni manna svo að ekki varð um villzt. Mannlýsingar hans vóru útúrdúralausar eins og framsetning hans yfírleitt, og dramatískar. Hann var mikill leiksviðsmaður. Ahugi hans á bókmenntum var auðvitað margvíslegur. Hann hafði yndi af ljóðagerð, en sagnagerð var honum ef til vill enn hugstæðari, einkum hinir mikiu höfundar raun- sæisstefnunnar og impressjónism- ans. En ég held að leikhúsið hafi átt meiri ítök í tilfinningum hans en nokkur önnur grein bókmennt- anna. Hver var uppáhaldshöfundur hans í leikhúsi? Líklega Ibsen. Hann hafði séð ógrynni af leik- sýningum um ævina, í Kaupmanna- höfn, í París, í Berlín. Og aftur síðar í París og New York. Og í Reykjavík bæði fyrr og síðar. Sjálfur samdi hann leikrit og skrifaði stundum leikdóma. Hann var leikstjóri Leik- félags Reykjavíkur 1924—25, og formaður þess 1925—26. Fátt var skemmtilegra en heyra hann lýsa eða réttara sagt endurlifa leiksýningar sem hann hafði séð fyrr á árum ýmist hér eða erlendis. Hann kunni utanbókar löng orða- skipti bæði úr frægum leikritum og öðrum löngu gleymdum. Allt hjálp- aðist að, frábært minni hans, innlif- un og leikhæfileikar. Mér fannst þá eins og þessi maður með óþrot- legan áhuga sinn á lífinu hefði lifað margar sinar beztu stundir í leik- húsi og fann að það var engin mótsögn. Kristján Albertsson var alltaf áhugamaður um stjómmál. Hann var jafnframt ákaflega vel að sér í tjómmálasögu okkar tíma, inn- lendri og erlendri. Á yngri árum hafði hann átt kost á þingsæti, m.a. á Akureyri, en hafnað því. Þó að hann væri áhlaupamaður í stjómmálaumræðu, áttu þrotlausar eijur stjómmálanna ekki vel við hann til frambúðar. Hann tók að vísu beinan þátt í íslenzkum stjóm- málum meðan hann var ritstjóri Varðar á ámnum 1925—27. Hann gerði Vörð menningarlegt blað og að því er virðist nokkuð áhrifamik- ið. Raunar hafði Vörður verið stofn- aður beiniínis handa honum, af Magnúsi Guðmundssyni og ein- hveijum fleiri forastumönnum íhaldsflokksins. Þannig virðist ljóst að honum stóðu opnar dyr til pólitísks frama á yngri áram. Seinna, á sjötta áratug aldarinnar, var hann fulltrúi landsins á vett- vangi alþjóðlegra stjómmála hjá Sameinuðu þjóðunum. Meðal ann- ars af reynslu sinni þar gekk hann fram fyrir skjöldu í blaðagreinum til að vara okkur landa sína við pólitík kommúnismans en blandaði sér að öðra leyti ekki i stjómmál, þegar hér var komið. Hann var auðvitað sjálfstæðismaður en sagð- ist stundum vera „gamaldags líber- al“ sem kannske var ekki fjarri lagi. En hversvegna sló hann hendi við pólitískum ferli? Ég ætla mér ekki þá dul að gefa neitt fullnægj- andi svar við þeirri spumingu hér í stuttu máli. Til þess þyrfti ég meðal annars að skilgreina í fáum orðum, hvað sé stjómmálamaður annarsvegar og hvað á hinn bóginn listamaður og til þess hefi ég litla löngun. Kristján Albertsson var enginn óhagsýnn draumóramaður, fremur en flestir listamenn sem ég hefi þekkt. En ég ætla að leyfa mér að staðhæfa að viss hreinleiki hugans og rómantísk fegurðar- hyggja hafi ráðið miklu um það að Kristján Albertsson tók bókmenntir fram yfir stjómmál. Mér kemur ekki til hugar að dæma um það hvort val hans var sprottið af „rétt- um“ skilningi á þessum greinum. En hann valdi á milli. í þessum kveðjuorðum er ekki staður til að gera ritverkum hans néin skil. Hann skrifaði leikrit, skáldsögur, smásögur og fjölda rit- gerða. Eftir að hann var orðinn blindur samdi hann endurminning- ar, með aðstoð Jakobs F. Ásgeirs- sonar rithöfundar. En af verkum hans ber vafalaust hæst hina miklu ævisögu Hannesar Hafstein. Þessi verk verða með okkur áfram, þó að allt sé í heiminum hverfult. En hin listin sem hann iðkaði, samtalslistin, er hverfulust allra lista og svo einræn að hún er bezt og sönnust sem tveggja manna tal. En þessvegna ber hún líka í sér þá umbun að geta ekki að eilífu úrelzt. Þegar Kristján Albertsson hvarf af landi burt 1935, til að gerast lektor við háskólann í Berlín, héldu nokkrir vinir hans honum samsæti í Oddfellow. Þar komst Sigurður Nordal svo að orði f ræðu fyrir minni hans: „Ég veit ekki um marga menn sem kunna jafnvel og hann að láta sér og öðram líða vel.“ Um leið og ég kveð Krisiján Al- bertsson með þakklátu hjarta fyrir löng samtöl okkar og fyrir óijúf- andi vináttu og drengskap vildi ég gera þessi gömlu ummæli Nordals að mínum. Kristján Karlsson Kristján Albertsson var einn í hópi þeirra andans- og mennta- manna, sem fæddust skömmu fyrir eða kringum síðustu aldamót og komu fram á sjónvarsviðið á öðram og þriðja áratug aldarinnar. Þessir menn lögðu allir fram sinn skerf til þroska og andlegrar eflingar þjóðarinnar, sem sótti öraggum skrefum fram til sjálfstæðis og þurfti á slíkum mönnum að halda. Þetta var síður en svo einsleitur hópur, hvorki um skoðanir, vinr.u- brögð né viðfangsefni. En eitt áttu þessir andans menn sameiginlegt - sterka þjóðemiskennd og trú á land sitt og þjóð — og vora þeir því oft býsna samtaka margir hveijir. Áhrif þessara manna era ómæld. Hyggjum einungis að því, sem gleggst blasir við — bókmennta- verkunum, sem litu hér dagsins ljós milli 1925 og 1945 og beram þá sköpun saman við hvaða tvo ára- tugi sem er aðra í íslandssögunni. Ætli við verðum ekki að leita aftur á 13. öldina til að finna eitthvað sambærilegt. Þessir andans menn aldamót- anna era nú flestir horfnir. Við fylgjum eihum af þeim síðustu, Kristjáni Albertssyni, til grafar í dag. Sennilega má segja, að Kristján Albertsson hafi verið einna alþjóð- legast sinnaður af þessum mönnum og sá þeirra, sem vann einna ötul- legast að því að opna gluggana að umheiminum, kynna þjóðinni, hvar feitast var á stykkinu í erlendum bókmenntum. í því skyni gaf hann t.d. út ásamt Jóni frá Kaldaðamesi Sögur frá ýmsum löndum I-III, 1932—34, og ritaði Qölda greina. Hann var síleitandi að því, sem var nýtt og ferskt og manna fundvís- astur á slíkt. Þess vegna varð hann fyrri til en aðrir að koma auga á mikilleik Halldórs Laxness sem rit- höfundar, finna nýjabrarnið í ljóðum Jóhanns Jónssonar, svo að eitthvað sé nefnt. Kristján Albertsson stóð eigi að síður afar föstum fótum í íslenskri menningu og bókmenntaarfleifð — hann kunni sumar íslendingasög- umar utan bókar, að mér fannst — en í skrifum sínum fjallaði hann oftast um samtíðina, einkenni henn- ar og vandamál. Áhugamál hans á samtímanum breyttist ekkert, þó að hann yrði gamall og blindur. Hann reyndi að fylgjast vel með og tókst það, svo var Ríkisútvarpinu og Hljóðbókasafni Blindrafélagsins fyrir að þakka. Um vandamál liðandi stundar var hann að hugsa fram á síðasta dag. Þegar ég hitti hann síðast málhressan fyrir um þremur vikum, ræddum við um stjómmálaviðhorfið, og hafði hann áhyggjur af þvi. „Ekkert mannlegt er mér óvið- komandi" er haft eftir hinum aþenska Menander. Þessi grund- vallarsetning vestræns húmanisma átti sannarlega vel við Kristján Al- bertsson. Þótt hann væri umfram allt bókmenntamaður, lét hann sig skipta allt, sem snerti á einhvem hátt velferð mannsins og mannlega reisn á jörðu hér. Hann íhugaði málin vandlega, myndaði sér ákveðnar skoðanir og ritaði svo um þau með skaphita, eins og Zola vildi að rithöfundar gerðu. Þess vegna stóð hann oft í ritdeilum og það við ágæta vini sfna, eins og Þórberg Þórðarson og Halldór Laxness. Hann hvorki vildi né gat þagað við því, sem var að hans dómi rangt, og gilti þá einu, hver í hlut átti. En hann taldi fráleitt, að deilur um málefni, þótt harðar væra, þyrftu að hafa áhrif á persónuleg kynni. Það var víst oft litið öðravísi á það frá hinni hliðinni, en þeir sem stór- ir vora, eins og Kristján Albertsson sjálfur, komu hér að fullu til móts við hann. Ég var viðstaddur, þegar þeir hittust í síðasta sinn Kristján Albertsson og Halldór Laxness og mun hafa lýst því lítið eitt í af- mælisgrein um Kristján níræðan, sem birtist í Morgunblaðinu 9. júlí 1987. Það er mér vissulega ógleym- anleg stund, en mijcils þótti mér um það vert að mér fannst ég skynja að aldrei hefði borið skugga á vináttu þessara tveggja samferða- manna þrátt fyrir ólíkar skoðanir og hatrammar ritdeilur um skeið — tveir rosknir séntilmenn og áhuga- menn um framtíð Iands og heims, sem sannarlega gerðu greinarmun á mönnum og málefnum. Kristján Albertsson var kominn af merkum bændaættum á Vestur- landi. Móðir hans var Steinunn Sigríður dóttir Kristjáns Sigurðs- sonar bónda og sjósóknara í Hraun- höfn á Snæfellsnesi og konu hans Steinunnar Jónsdóttur, hreppstjóra í Bergsholti. Kona Jóns í Bergs- holti og móðir Steinunnar var Þor- björg Guðmundsdóttir, prests og fræðimanns á Staðastað, þess er samdi Safn af íslenzkum orðskvið- um, Khöfn 1830. Séra Guðmundur ritaði einnig í Ármann á Alþingi, enda var sonur hans annar útgef- enda ritsins. Það var Þorgeir Guð- mundsson „í lundinum góða“, sá sem Jónas Hallgrímsson orti um Nú er vetur úr bæ. Systir Steinunnar móður Krist- jáns Albertssonar var Margrét Þor- björg kona Thors Jensens, og vora þeir því systrasynir Thorsbræður og Kristján. Albert faðir Kristjáns var síðast skrifstofustjóri við Lands- banka íslands og lést 1911. Hann var sonur Þórðar Sigurðssonar bónda á Fiskilæk í Borgarfirði. Þórður hafði lært trésmíði í Kaup- mannahöfn og gerðist þá mikill aðdáandi _ Alberts Thorvaldsens, eins og íslendingar nefndu hann jafnan, og skírði einn af sonum sínum eftir listamanninum. Af öðr- um bömum Þórðar á Fiskilæk varð kunnastur Matthías Þórðarson þjóðminjavörður. Móðir Alberts og amma Kristjáns Albertssonar var Sigríður Runólfs- dóttir frá Saurbæ á Kjalamesi, sem þekkt var fyrir sínar læknishendur. Hún var systir Guðrúnar Runólfs- dóttur, þriðju konu Matthíasar Jochumssonar skálds og móðir allra bama hans. Var Matthías Þórðar- son látinn heita í höfuðið á þjóð- skáldinu. Af bræðrum Alberts föður Kristjáns varð kunnastur Ágúst Flygenring útgerðarmaður í Hafn- arfirði. Kristján Albertsson var séntil- maður bæði í sjón og reynd, dvald- ist langdvölum erlendis, en hugsaði sífellt heim. Hann kynntist stór- mennum og þá ekki síst úr stétt skálda og rithöfunda, enda var það honum auðvelt, sagði hann mér, slíkir menn tóku honum vel, þegar þeir vissu að hann var bókmennta- maður úr landi fslendingasagna. Kristján var mjög vel máli farinn — eins og raunar margir af hans kyn- slóð vora, og þurfti ekki mennta- menn til — og hann hafði frá mörgu að segja og sagði þannig frá að unun var á að hlýða. Við kveðjum hann með söknuði og virðingu. Eiríkur Hreinn Finnbogason Með Kristjáni Albertssyni er geng- inn einstakur maður sem sameinaði nútíð og fortíð með sérstökum hætti. Enginn sem því kynntist getur gleymt Kristjáni, þegar hann var í essinu sínu og sagði leiftrandi frá; reis snöggt á fætur og krydd- aði frásögnina með látbragði. Eg á minningar frá Kristjáni síðan ég var barn að aldri. Var það fastur liður í sumarkomunni, að Kristján kæmi heim frá útlöndum, sækti foreldra mína heim og sæti löngum stundum og reifaði landsins gagn og nauðsynjar eða segði frá því fólki, innlendu og erlendu, sem hann hafði kynnst. Sat hann gjarn- an fram undir morgun, því að af nógu var að taka. Þekkingin ótæm- andi og ánægjan af samræðunni jafnmikil hjá öllum viðstöddum, jafnt hinum yngri sem eldri. Krist- ján var ekki heldur í kapphlaupi við klukkuna og þurfti ekki að ijúka á fætur fyrir allar aldir heldur gat farið með tímann eins og hann sjálf- ur kaus, virt fyrir sér mannlífið, sest við ritstörf eða lestur. Sagði hann mér, að í New York, þar sem hann var oft og lengi vegna setu á þingi Sameinuðu þjóðanna, hefði hann haft það fyrir sið að fá sér kaffi á pela og fara síðan með vindla og bók eða blað út í Central Park, setjast á bekk og njóta þess að fylgjast með mannlífínu á síðdegisstundum um helgar. Þannig hefur hann vafalaust einnig eytt mörgum stundum í París, við að skoða mannlífið og njóta þess ein- faldlega að vera til. Kristján Albertsson fór ekki í launkofa með skoðanir sínar á mönnum og málefnum. Eins og rit- gerðasöfn hans bera með sér fórst honum það ákaflega vel úr hendi að skrifa greinar og ádrepur vegna þeirra mála, sem hæst bar hveiju sinni og honum vora hugleikin. Hann var eindreginn talsmaður þess að sjálfstæði og öryggi þjóðar- innar væri tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu og vamar- samstarfi við Bandaríkin. Flutti hann það mál af mikilli festu og fram á síðustu stundu, eins og sést af lokaritsmíðinni sem frá honum kom og birtist sem formáli að rit- gerðasafninu Menn og málavextir, er út kom nú fyrir jólin. í bókinni er að fínna mörg dæmi um ritleikni Kristjáns og festu hans í málflutn- ingi, hér birtist eitt úr Morgunblaðs- grein frá 1956: „Við höfum allir einn eða fleiri heimskubletti í heilanum, líka gáf- uðustu menn. Sumir þeirra geta til dæmis ekki lært stærðfræði, aðrir era svo ólagvísir, að þeir geta ekki lært einfoldustu lög — en miklu ógreindari menn læra auðveldlega hvaða lag sem er. Allir kommúnist- ar, sem eg hef þekkt, hafa það sameiginlegt, að þeir hafa mjög lítið vit á stjómmálum og þjóðfélagsmál- um. Heimskubletturinn f heila þeirra er nákvæmlega þar sem stjómmálavitið ætti að réttu lagi að sitja. Þess vegna era þeir komm- únistar. Skilja ekki nauðsyn at- hafna- og hugsanafrelsis — og ekki glópsku sína og takmarkalausa bíræfni gagnvart fslenskri þjóð þeg- ar þeir era að sitja flokksþing í Moskvu, eða sækja „lfnu“ til ' slungnustu og kaldrifjuðustu stjómmálarefa hins alþjóðlega kommúnisma." Síðustu árin þegar hann dvaldist blindur að Droplaugarstöðum, þar

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.