Morgunblaðið - 21.09.1957, Side 10

MORGVISBLAÐIÐ
Laugardagur 21. sept. 195T
UTAN UR HEIMI
HancLritin og lögin
JMwgiisiMtaMfr
Útg.: H.í. Arvakur, Reykjavlk.
Framkvæmdastjóri: Sigfús Jónsson.
Aðairitstjórar: Valtýr Stefánsson (ábm.)
Bjarni Benediktsson.
Ritstjórar: Sigurður Bjarnason frá Vigur.
Einar Asmundsson.
Lesbók: Arni Öla, sími 33045
Auglýsingar: Ami Garðar Kristinsson.
Ritstjórn: Aðalstræti 6.
Auglýsingar og aígreiðsla: Aðalstræti 6. Sími 22480
Askriftargjald kr. 30.00 á mánuði innanlands.
í lausasölu kr. 1.50 eintakið.
ÓÞÖRF EYÐSLA EYSTFINS
JÓNSSONAR Á RÍKISFÉ
FYRIR nokkrum dögum var
frá því skýrt, að Jón
Kjartansson bæjarstjóri á
Siglufirði hefði verið skipaður
forstjóri Áfengisverzlunar rík-
isins.
Þessi frétt kom engum kunn-
ugum á óvart. Jóni Kjartanssyni
var í fyrstu lítt gefið um að
draga sig í hlé frá þingmennsku-
íramboði á Siglufirði til hags
fyrir Áka Jakobsson og þurfa
að snúast til beins stuðnings við
þennan fyrri höfuðandstæðing
sinn. Sú varð samt raunin. Kom
þá þegar upp kvittur um það, að
Jóni mundi vera ætluð forstaða
Áfengisverzlunarinnar. Ef ekki
hefur verið þá þegar samið um
slíka forfrömun honum til handa,
er það einkennileg tilviljun, að
Jón skuli nú hafa hlotið skipun
einmitt í þessa stöðu.
Með þessu er ekkert sagt um,
hvort Jón Kjartansson sé fær til
að gegna sínu nýja starfi eða
ekki. Sjálfsagt hefði mátt velja
til þess ýmsa menn honum lak-
ari, sem og marga, er meiri verzl-
unarþekkingu hafa en hann. En
verðleikar Jóns til að gegna stöð-
unni hafa litlu eða engu ráðið
um það að hann er í hana kom-
inn, heldur það atvik, sem að
framan er drepið á. Sú aðferð við
val í stöður er engan veginn eins
dæmi meðal Framsóknarmanna,
heldur sá háttur, sem með þeim
er mest tíðkaður.
★
Það er þó ekki einungis af
þessari ástæðu, sem efni er til
að ræða nokkuð um þessa stöðu-
veitingu. Hér kemur annað og
meira til.
Sameining Áfengisverzlunar
ríkisins og Tóbakseinkasölunnar
hefur hvað eftir annað borið á
góma að undanförnu. Sú saga hef
ur fyrir skemmstu verið nokkuð
rakin hér í blaðinu. Að þessu
sinni skal einungis rifjað upp,
að Eysteinn Jónsson var fyrir
nokkrum árum mjög áfram um
að sameina þessar tvær stofnan-
ir, ef hann gæti með því tryggt,
að þær lentu undir stjórn Fram-
sóknarmanns. Ef möguleiki var
til, að Sjálfstæðismaður stýrði
hinni sameinuðu stofnun, mátti
Eysteinn aftur á móti ekki heyra
á sameininguna minnzt.
Nú bar svo við í sumar, að
Eysteinn hafði í hendi sér að
sameina stofnanirnar undir stjórn
flokksbróður síns eins og hapn
keppti að, þegar Sjálfstæðis-
maður stýrði annarri. Lá nú næst
að fela forstjóra Tóbakseinka-
sölunnar einnig stjórn Áfengis-
verzlunarinnar. Forstjóra Tóbaks
einkasölunnar hafði Eysteinn
sjálfur skipað. Raunar eftir að
dómstólarnir höfðu kveðið á
um, að tilteknar fjármálaráðstaf-
anir hans hefðu verið um of ok-
urkenndar. En úr því að Eysteinn
Jónsson hafði trúað Sigurði Jón-
assyni fyrir Tóbakseinkasölunni,
gat hann síður en svo haft ástæðu
til að vefengja hæfileika hans til
að veita Áfengisverzluninni einn-
ig forstöðu.
Miðað við fyrri framkomu Ey-
steins hefði mátt ætla, að hann
hefði nú fegins hendi gripið tæki
færið og sameinað þessar tvær
stofnanir. En svo varð ekki. Á-
huginn á sameiningu entist
einungis á meðan hann hélt, að
hann með því gæti bægt stjórn-
málaandstæðing frá starfi. Þeg-
ar Eysteinn Jónsson hafði í hendi
sér að veita eigin flokksbróður
enn eina „toppstöðu“, stóðst hann
ekki mátið.
★
Áhuginn á sparnaði á rík-
isfé réði sem sé aldrei neinu um
afstöðu Eysteins Jónssonar til
málsins, heldur einungis um-
hyggjan fyrir að efla flokksleg
áhrif og leiða sem flesta af skjól-
stæðingum hans að ríkisjötunni.
Hér er ekki einungis um að
ræða sameiningu þessara tveggja
starfa, forstjóra við Áfengis-
verzlun og Tóbakseinkasölu. Með
sameiningunni mætti einnig
spara húsnæðiskostnað, laun til
afgreiðslumanna, skrifstofufólks
og ýmiss konar annan kostnað.
E.t.v. mundi það taka einhvern
tíma að koma slíkum sparnaði á,
en óumdeilanlegt er, að í fram-
tíðinni mundi verulegt fé spar-
ast með þessu móti.
Eysteini Jónssyni lætur vel að
heimta sparnað af öðrum en þar
sem hann sjálfur ræður verður
sparnaðarviljans sárlega lítið
vart.
★
Sagan um þessi tvö embætti er
aðeins eitt dæmi af ótal mörg-
um.
Áður fyrri þrástagaðist Tíminn
t.d. á því, að nóg væri að senda
einn íslending á þing Sameinuðu
þjóðanna. Nú síðustu árin er það
orðin föst venja, að þangað fara
nokkrir fulltrúar, þ.á.m. Þórarinn
Þórarinsson, ritstjóri Tímans.
Fyrir Tímann er það einkar
hentugt, að sá maður, er ritar
mest í blaðið um utanríkismál,
skuli eiga þess kost að dveljast
á þingi Sameinuðu þjóðanna mán
uðum saman ár hvert og senda
blaðinu fréttagreinar þaðan.
Spurningin er hins vegar hvort
eðlilegt sé, að íslenzka ríkið kosti
þessa fréttamennsku fyrir Tím-
ann. Framsóknarmönnum þykir
slík ráðstöfun ríkisstjórnar til
flokksþarfa svo eðlileg, að ef Þór
arinn getur ekki komið því við
að sitja allan hinn langa þing-
tíma úti í New York, þá hefur
^onur Hermanns Jónassonar ver-
ið sendur til að taka við af hon-
um. Hefur þar með verið sam-
einuð fréttamennska fyrir Tím-
ann og hagnýt skólaganga fyrir
ungan efnispilt. Útþensla fjár-
málaráðuneytisins, sífelld fjölg-
un skrifstofustjóra 1 Stjórnarráð-
inu, fjársóunin við stjórn varnar-
málanna undir handarjaðri Fram
sóknar, allt eru þetta sams konar
dæmi um blygðunarlausa eyðslu
á ríkisfé hvenær sem Eysteini
Jónssyni þykir henta.
Ráðið til þess að spara er að
spara sjálfur, en ekki það að tala
fagurlega um sparnað annarra.
Það er slíkt markleysishjal, sem
hefur einkennt fjármálastjórn
Eysteins Jónssonar. Þess vegna
hefur útþensla ríkiskerfisins
undir stjórn hans orðið svo gíf-
urleg, að við liggur, að hún sligi
hið litla íslenzka þjóðfélag.
I DANSKA blaðið „Dagens Ny-
J heder“ birti 17. sept. sl. grein um
handritamálið eftir Andr. War-
berg yfirréttarmálfærslumann.
I Greinin er skrifuð af litlum skiln
ingi á málflutningi íslendinga og
víða beinlínis fjandsamleg okk-
ur, en rétt þykir að segja frá
því hér, hvernig sumir Danir
hugsa um þessi mál og hvaða rök
þeir bera fram.
Warberg byrjar á því að segja
frá grein Alf Ross prófessors, er
birtist í „Ugeskrift for Retsvæs-
en“ 11. maí í vor, en þar hélt
hann því fram, að í lagalegum
skilningi ætti enginn eignarrétt
á íslenzku handritunum. Ross
skilgreinir hugtakið „eignarrétt-
ur“ á eftirfarandi hátt: 1) rétt-
urinn til að njóta eignarinnar;
2) rétturinn til að ráðstafa eign-
inni samkvæmt lögum; 3) að lán-
ardrottnar eigandans geti fengið
eignina sem skuldagreiðslu; 4)
réttur eigandans til að halda máli
sínu til laga.
Warberg bendir á, að þessi skil
greining á „eignarrétti" sé nokk-
urn veginn hin sama og skilgrein
ing Vinding Kruse, en hann hef-
ur sem atriði 1) hemildina til að
ráða yfir og njóta eignarinnar
„inn á við“, og skýrir það svo, að
þessi yfirráð öðlist ekki gildi
með viljayfirlýsingum út á við.
En Vinding Kruse bendir á, að
þar sem lagaákvæði eru fyrir
hendi, sem ákveði eignarréttinn,
þá skipti það ekki máli, hvort
allar ofannefndar heimildir séu
fyrir hendi. Warberg bendir á
73. grein stjórnarskrárinnar, þar
sem segir, að eignarrétturinn sé
friðhelgur, og heldur því fram,
að hún taki til eigna, þar sem at-
riði 2—4 hér að ofan eru ekki
fyrir hendi.
Warberg segir, að Ross haldi
því fram, að stjórnarvöldin geti
tekið hluta af safninu — jafn-
vel í trássi við vilja Hafnarhá-
skóla — og gefið hann til íslands
Vinding Kruse prófessor
(og þetta hlýtur þá einnig að
gilda um safnið í heild, bætir
Warberg við). Hins vegar ræður
Ross trá þessu og bendir á, að
lagalegur grundvöllur fyrir slíku
háttalagi sé ekki sterkur, en
hann kveður ómögulegt að mæia
gegn því, að slík ráðstöfun væii
í samræmi við lögin. Warberg
segir aftur á móti, að heimild
löggjafarvaldsins til að ákveða
framtíð handritanna eigi sér enga
stoð í lögum landsins.
Warberg leggur sérstaka á-
herzlu á, að handritin séu ekki
eign Háskólans, sem sé ríkisstofn
un og því háður ríkis- og lög-
gjafarvaldinu. Handritin til-
heyra „legatum beati Arnæ
Magnæi", segir hann, en í erfða-
skrá Árna Magnússonar stendur
m.a., að handritin skuli „um ald-
ur og ævi vera ákvörðuð og
geymd til að upplýsa, bæta og
stuðla að útgáfu alls þess, sem
snertir sögu norrænna landa,
nefnilega Danmerkur, Noregs og
landa sem heyra þeim til“. Á
þessu sést, að Árni Magnússon
hefur líka haft ísland í huga, seg-
ir Warberg.
En lögin geta ekki ráðstafað
hlutum, ' sem eru í einkaeign,
nema með eignarnámi, segir
Warberg, og Ross telur eignar-
nám ekki koma til greina í þessu
tilfelli, þar sem handritin verði
ekki metin í peningum, eins og
málum er háttað.
Warberg bendir á eftirfarandi
í grein Ross: Handritin áttu að
varðveitast ókomnum kynslóð-
um, og þau áttu að geymast þann
ig, að þau gætu stuðlað að vís-
indarannsóknum og smám sam-
an komizt á prent. En Ross hefur
gleymt einu mikilvægu atriði,
segir Warberg, nefnilega því á-
kvæði erfðaskrárinnar, að þau
eigi að verða „föðurlandinu og
almenningi" til nytsemdar. War
berg heldur því fram, að eins og
málum var þá háttað hafi Árni
Magnússon litið á Danmörk sem
föðurland sitt, og telur það fjarri
öllum sanni, að í jafnafskekktu
og óbyggilegu landi og ísland
er geti handritin orðið „almenn-
ingi til nytsemdar"!!
Warberg vitnar í orð Örsteds
þess efnis, að stjórnarvöldin
verði að fara varlega í það að
breyta erfðaskrám með lagasetn
ingum „til að veikja ekki vilja
efnaðra borgara til að ánafna eig
ur sínar opinberum stofnunum“.
Heldur hann fram þeirri marg-
tuggnu firru, að söfn landsins
mundu tæmast af öllum erlend-
um fjársjóðum og listaverkum, ef
stjórnin gæfi fordæmi með því
að gefa eða selja handritin til ís-
lands!
Warberg segir, að allir séu á
einu máli um það, að íslendingar
eigi engar lagalegar kröfur á
handritunum, en samt haldi þeir
áfram með „áleitinni þrjózku“
að klifa á þessu máli, e.t.v. af
þeirri reynslu sinni, að ef þeir
haldi áfram nógu lengi, muni
Danir láta undan, bara til að fá
frið! „Það verður að segja það
í eitt skipti fyrir öll, að Danir
eiga fslendingum ekkert gott upp
að unna“.
Hann segir, að íslendingar hafi
sýnt „merkilegt undirferli“ árið
1907, þegar nefnd, sem átti að
koma fram með tillögur um
stjórnskipan á fslandi, reyndi að
smeygja inn í skýrslu sína rangri
íslenzkri þýðingu á danska text-
anum: „ríkjasamband" í staðinn
fyrir „ríkissamband“.
Síðan ræðst Warberg gegn A.
Kalsböll menntaskólakennara,
sem skrifaði grein í „Dagens Ny-
heder“ og mælti með því, að
handritunum yrði skilað til ís-
lands. Kalsböll hélt því fram, að
Dönum væri það nægilegt að
hafa myndir af handritunum, þar
sem þær væru jafnvel enn greini
legri en sjálfur frumtextinn.
Warberg segir, að íslendingum
hafi verið boðnir þessir kostir,
en þeir hafi hafnað þeim. Sömu
kosti mætti bjóða aftur, segir
hann, og þess vegna er engin
ástæða til að ætla, að vísinda-
menn mundu ekki streyma til ís-
lands, úr því eftirmyndirnar eru
svo miklu greinilegri. „Þessi í-
myndaða kitlandi tilfinning „að
þukla með höndunum" frumrit-
1 in er víst dálítið loftkennd, er
að gefa íslendingum myndir af
handritunum, en allur hinn
menntaði heimur mundi hins veg
ar líta furðuaugum á þá „góð-
vild“ að senda frumritin til fs-
lands!
Þá rifjar Warberg upp þau orð
Kalsbölls, að Danir skuldi ís-
lendingum bætur fyrir tjónið,
sem einokunarverzlunin danska
vann íslendingum á árunum
1602—1786. Hann segir, að þessir
verzlunarhættir hafi eflaust ver-
ið vondir, séðir frá sjónarhóli nú-
tímans, en Kalsböll hafi hins veg-
ar gleymt því, að Danir hafi þrá-
faldlega reynt að fá íslendinga til
að eiga hlut að verzluninni, en
án árangurs. Hann bendir á, að
á sjöunda tugi síðustu aldar hafi
íslendingar krafizt bóta á skað-
anum (sem og fyrir söluna á eign
um íslenzku kirkjunnar); þessar
kröfur hljóti að hafa verið á rök-
um reistar, þar sem íslendingar
hafi fengið ríflegan ársstyrk á
árunum 1874—1918, og í lögunum
það ekki?" segir hann i skiln-
ingsvana hroka.
Warberg segir, að „góðvildin“,
sem Kalsböll leggi svo mikið upp
úr, komi nægilega fram með því
30/11 1918 hafi íslendingar enn
fengið 2 milljónir króna, sem
lagðar voru í sérstakan sjóð, er
stuðla skyldi að menningartengsl
um landanna, styrkja vísindi og
listir, og styðja íslenzka stúdenta
til náms. „Þess vegna verður það
ekki sagt með neinum rétti, að
Danir hafi ekki sýnt íslending-
um góðvild"!-
Enn segir Warberg: „Herra K.
setur punkt fyrir aftan sambands
lögin frá 1918, en hann gleymir
að tilgreina, að íslendingar brutu
þessi lög árið 1944 með því að
slíta upp á sitt eindæmi öllu sam-
bandi landanna, án þess að reyna
að stofna til þeirra samninga-
funda, sem lögin kröfðust. Slíka
samningafundi var hægt að halda
þegar árið 1943“.
Warberg segir, að það sé þess
vegna útilokað, að Danir skuldi
íslendingum nokkurn hlut. „Lög
um að skila handritunum — jafn
vel þótt þau væru byggð á örugg-
um réttargrundvelli — mundu
vera talandi dæmi um þann hugs
unarhátt, að það sé auðvelt að
gefa eignir annarra, og þau
mundu um aldur og ævi drepa
löngun „efnaðra borgara“ til að
arfleiða söfn okkar að nokkrum
hlut“.
Hann kveðst vona, að háskól-
inn neiti að afhenda handritin,
ef slík lög verði samþ. og þvinga
þannig fram dómsúrskurð. Ef
hinn hefðbundni skilningur á
eignarréttinum verði virtur að
vettugi af dómstólunum, þá sé
stjórnarskráin ekki annað en
pappírssnepill.
Að lokum hvetur Warberg
menn til að lesa greinar Starck-
es um handritamálið, sem skýri
málið vel, en þær taki ekki nægi-
lega til umræðu hina lagalegu
hlið málsins, og þess vegna hafi
hann skrifað þessa grein.
Það þarf naumast að benda ís-
lenzkum lesendum á haldleysi
þeirra kenninga, sem Warberg
er að burðast við að halda á loft.
Greinin ber öll merki vanþekk-
ingar á málinu og undraverðrar
einsýni. Hér hefur verið frá
henni skýrt til að kynna íslend-
ingum málflutning sumra þeirra
manna, sem harkalegast berjast
gegn rétti íslendinga í Danmörk.
Opna í Flateyjarbók