Morgunblaðið - 21.09.1957, Side 11

Laugardagur 21. sept. 195T
MORCinSBT 4Ð1Ð
11
Manztu ekki eftir einhverju | kom 1910—11, en brýrnar ekki
sérstaklega minnisstæðu úr þessu fyrr en eftir 1920. Nú er byrjað
að ryðja upphleyptan veg yfir
Frá Holti á Síðu.
,Þetfa eru allttómar framfarir'
Rætt við Björn Run-
ólfsson fyrrv. hrepps-
stjóra og bónda að
Holti á Síðu
Á SÍÐU vestarlega eru bseirnir
Holt og Skál. Þeir, sem lesið
hafa Skaftáreldasögur Jóns
Trausta,kannast við, að einn þátt-
ur þeirra ber nöfn þessara bæja.
Þar er lýst þeim hörmungum,
sem gengu yfir þá í eldflóðinu
mikla. Hraunið lagðist yfir bæina
og voru þeir fluttir til. Sést nú
ekki urmull eftir af hinu gamla
bæjarstæði. Þó grunar þá hina
gömlu, sem nú búa á þessum slóð-
um,hvar gömlu bæirnir stóðu.
Fyrir nokkru síðan lagði tíðinda-
maður Morgunblaðsins leið sína
að öðrum þessum bæ, sem stend-
ur í rönd hins mesta eldhrauns
í síðari tíma sögu landsins, Holti.
Þar er glæsilegt um að litast, við
útsýn yfir sveitina og til sjávar.
Síðan er, eins og margir þekkja,
ein hin fegursta sveit, í senn stór-
fengleg og hlýleg, íslenzk sveit
með sterkum svip síns lands.
Þarna var að hitta á hlaðinu 2
ættliði, en þrír hafa þeir búið á
jörðinni. Fyrst er að telja eldri
bóndann, Björn Runólfsson, sem
er nú orðinn nokkuð við aldur,
en léttur í spori og hýr í augum.
Þegar sezt er inn í stofu bónda,
kemst fljótlega af stað samtal um
eitt og annað varðandi bæinn og
sveitina í fortíð og nútið. Hér
birtist ekki nema lítið eitt af því,
sem sagt var, aðeins einstöku
drættir úr þessu samtali.
Björn bóndi segir frá því, að
hann er ekki fæddur í Holti, held-
ur í Hemru í Skaftártungu árið
1878, og er sonur Runólfs bónda
Jónssonar, sem var talinn meðal
fremstu bænda í Skaftárþingi á
sinni tíð, og konu hans Sigur-
laugar Vigfúsdóttur. Runólfur
fluttist frá Hemru árið 1879 að
Holti, svo Björn bóndi man ekki
til sín annars staðar. Rur.ólfur
varð hreppstjóri í Skaftártungu
og þegar hann fluttist á Síðuna,
tók hann við hreppstjórn þar, en
þá var hreppurinn öðru vísi, hann
náði þá yfir það, sem nú heitir
Hörgslands- og Kirkjubæjar-
hreppar og hét þá einu nafni
Kleifahreppur. Kleifar var gam-
Námskeið í sölutœkni
Í FYRRAKVÖLD var sett í lðn-
skólanum námskeið í sölutækni,
sem félagiö „Sölutækni" stendur
fyrir. Námskeiðið mun standa yfir
þar til á mánudaginn 7. okt. n.k.
að þeim degi meðtöldum. Hingað
er kominn erlendur fyrirlesari til
þess að kenna á namskeiðinu Mr.
Walter H. Channing, bandaríkja-
maður og seinna er von á norsk-
um manni Herr Hans B. Nielsen
sem einnig mun flytja fyrirlestra
á námskeiðinu.
Skýrði frá fyrirkomulagi
Formaður „Sölutækni“ Sigurð-
ur Magnússon, flutti inngangsorð.
Bauð hann Mr. Channing vel-
kominn svo og aðra gesti. Skýrði
hann frá fyrirkomulagi nám-
skeiðsins, en þetta er í fjórða
sinn sem „Sölutækni“ gengst fyr
ir slíkum námskeiðum, en félagið
er aðeins árs gamalt. Fyrirlestr-
arnir fara fram í fundarherbergi
Iðnaðarmálastofnunar íslands í
Iðnskólanum.
Þátttakendur á námskeiðinu
eru 50. Fleiri sóttu um en ekki
er unnt vegna húsakynna að hafa
fleiri þátttakendur.
Eftir að Sigurður hafði lokið
máli sínu, sýndi Mr. Walter H.
Channing leiðbeiningarkvikmynd
um fyrirhugað efni á námskeið-
inu og annað er að því lýtar. Að
henni lokinni hélt hann fyrir-
lestur um söluáætlanir. Hann hef
ur að baki sér hagnýta reynslu
í þeim efnum, hefur starfað um
nokkurra ára skeið sem ráðunaut
ur í smásölu hjá Framleiðsluráði
Evrópu. Hann hefur ferðazt víða
um lönd og haldið fyrirlestra á
þessu sviði.
Stjórnandi námskeiðsins verð-
ur Gísli Einarsson viðskip lUi.. :æð-
ingur. Hann hefur undanfarin ár
dvalizt erlendis í Ameríku og
Evrópu og kynnt sér stjórn og
rekstur heildverzlana.
Fyrirlestrar
Á mánudaginn flytur Mr.
Channing fyrirlestur um eftirlit
með vörubirgðum. Síðar í vik-
unni verða haldnir fyrirlestrar
um vörukynningu, sjálfsvalsverzl
anir, kjörbúðir, útstillingu, innra
skipulag og innréttingar verzl-
ana, rekstur matvöruverzlana,
vörudreifingu í kjörbúðum og af-
greiðslu, söluaðlögun, auglýsinga
starfsemi smásöluverzlana, starfs
mannahald í smásöluverzlunum,
þjálfun starfsfólks í smásöluverzí
unum og kaupbótakerfi.
starfi?
Það er þá líklegast helzt að
telja skipsströndin, þau hafa ver-
ið tíð hér á söndunum og hefur
þá legið fyrir að bjarga bæði
mönnum og góssi. Hreppstjóri
varð að fara á strandstað og vera
þar meðan aðalverkið var fram-
kvæmt og sjá um að allt væri
skráð, sem skrá þurfti og yfirleitt
annast allt, sem gera þurfti við-
komandi slíkum atburði. Ég held
að allir hafi bjargazt við þau
strönd, sem ég minnist, nema 2.
Uppboðin voru stundum nokkuð
söguleg og ýmislegt var þar til
sölu, bæði ætt og óætt.
Þegar Björn bóndi er spurður
nánar um atburði viðvíkjandi
lögreglustjórn, vill hann iítið um
það tala, ýmislegt mun hafa borið
við, en það er nú hreint ekki vert
að rifja það upp, finnst honum.
— Hvað hafa verið hér margir
sýslumenn í þinni tíð og hvernig
líkaði þér við þá?
— Mér líkaði ágætlega við þá
alla. Hér var fyrst Guðlaugur
Guðmundsson, þá Sigurður Egg-
erz, síðan Björgvin Vigfússon,
sem seinna var á Efra-Hvoli og
Sigurjón Markússon, en seinna
komu svo þeir Gisli Sveinsson og
Jón Kjartansson. Guðlaugur var
síðasti sýslumaðurinn, sem sat á
Klaustri.
Þá er vikið að öðru og spurt
um verzlunarhætti og kaupstaða-
ferðir fyrr á árum.
— Við sóttum verzlun áður fyrr
til Eyrarbakka, það var löng leið.
all manntalsþingstaður með fund I Þangað margar ferðir, var
arhúsi, en ekki lögbýli og lá hann
á miðri Síðu við ána Stjórn Þar
er nú fjárhús og Kleifatún og eru
ýmsar gamlar minningar bundn-
ar við þann stað, til dæmis var
Galdra-Illugi dæmdur á Kleifa-
þingi. Runólfur varð hreppstjóri
laust eftir 1890, þegar hreppnum
var skipt. Hann hafði kaypt Holt
af Árna sýslumanni Gíslasyni,
sem sat á Klaustri og hafði, þegar
hann var þar, hæsta lausafjár-
tíund á landinu. Sýslumaður bjó
bæði á Holti og Klaustn, hafði
sauði á Klaustri en ær í Holti og
munu þær hafa verið yfir 300
talsins, og var það há tala á þeirri
tíð.
hraunið. Sá vegur sem nú er, er
niðurgrafinn og fyllist fljótlega
af snjó. Samgönguerfiðleikarnir
stóðu mörgum framförum fyrir
þrifum, t. d. húsbyggingunum.
Fyrsta steinhúsið á þessum slóð-
um mun hafa verið byggt í
Þykkvabæ og var þá allt efni
flutt á klökkum. Nú eru einir
tveir bæir eftir með ga.,Ja lag-
inu, Bygging hefur yfirleitt verið
betri hér á liðnum tíma heldur
en víða annars staðar, það gerir
rekinn. Eftir jarðskjálftana
miklu 1896 fleygði byggingu í
Árnessýslu fyrst verulega fram.
— Hefur ekki flugið þýðingu
fyrir ykkur hér?
— Jú, flugið hefur mikla þýð-
ingu. Flugfélag íslands hefur
vikulegar ferðir hingað og er að
því ákaflega mikið öryggi. Nú
er hægt að halda uppi þýðingar-
miklum flutningum flugieiðis og
er þáttur Flugfélagsins í samgöng
um okksir þess vegna mjög mikill
og verðmætur. Nú kemur, póstur-
inn okkar milu oftar en fyrr,
bæði á landi og í lofti. Þegar ég
man fyrst eftir, voru farnar að-
eins einar 15 póstferðir á ári.
— Hverjar finnst þér helztu
framfarirnar, sem gerzt hafa hér
í þinni tíð?
— Það hefur reyndar allt
breytzt og það er kannske erfitt
að segja, hvað eru mestu fram-
farirnar,það er eins og þetta séu
allt tómar framfarir. Búskapar-
hættirnir hafa breytzt mikið á
síðustu árum, vélarnar hafa létt
stritið. Samgöngurnar hafa batn-
að, eins og við vorum að tala um,
svo að það er nú ekki þekkjan-
legt frá því sem áður var og í því
sambandi má sízt af öllu gleyma
brúarbyggingunum, sem hafa rutt
verstu torfærunum úr vegi.
Brýrnar eru nú tvær á Skaftá, sú
gamla austan við Klaustur hin
hjá Heiði, sem var byggð 1947 og
leysti samgönguvandræðin á Út-
16 ára í þeirri fyrstu. Það var 5
daga ferð hvora leið. Farinn var
Fjallabaksvegur, annaðhvort mið
leiðin, Rangárvallaleið, þá var
lagt upp frá Búlandseli, Svarta-
núpi eða öðrum efstu bæjum í
Skaftártungu, og komið niður
hjá Fossi á Rangárvöllum, eða
þá að farin var Landmannaleið.
Var þá lagt upp á sama stað og
komið niður í Rangárvallasýslu
að Galtalæk á Landi Milli Síðu. Enn eru erfiðar samgöngur
byggða var 3 daga lestagangur. við bæina Skál og Skaftárdal og
Venjulega var gist í Landmanna-
laugum og Sölvahrauni vestast á
fjallinu fyrir ofan Rangárbotna.
Var gist í tjöldum. Öll ferðin tók
nokkuð á 6. dag, aðra leið eða um
Björn í Holti og Marína kona hans.
Tíðindamaðurinn hafði heyrt
þess getið að Björn bóndi hefði
orðið hreppstjóri eftir föður sinn
og nú væri Siggeir sonur hans tek
inn við þeirri stöðu. Hafa þannig
þrír hreppstjórar setið á þessari
jörð mann fram af manni. og
allir verið feðgar. Björn er nú
spurður um hreppstjórastörfin,
eins og þau höfðu verið í nans tíð.
Ég tók við starfinu 1910 af föður
mínum, en hann var þá látinn.
Og ég hélt því starfi þar til í
fyrra. Það mætti sjálfsagt ýmis-
legt segja um þessi hreppstjóra-
störf. Þau hafa tekið miklum
breytingum með tímanum. Mest
bar áður á tíunda-skýrslunum, en
nú er komin annars konar skrif-
finnska í staðinn. Þá var líka inn-
heimta fyrir sýslumennina og svo
lögreglustjórn, eins og nú er.
12 daga fram og til baka. Venju-
lega fór þetta um hálfur mánuður
í kaupstaðarferðina, stundum var
dálítil bið á Eyrarbakka, ef ekki
var hægt að komast að, því ösin
var það mikil, þegar margir bænd
ur komu í einu í kauptíðinni. Þar
voru ráðnir menn til að taka á
móti hestum og gæta þeirra. Oft-
ast var dvalið á Eyrarbakka dag-
ana 5.—7. júlí. Seinna flutti svo
verzlunin til Víkur og þorpið
spratt þar upp. Nú eru komnir
verzlunarstaðir hér í sveitinni á
Klaustri og Hörgslandi. Eru það
mikil viðbrigði, þegar verzlunin
er flutt inn í sveitina, samanborið
við 12 daga kaupstaðaferð í
gamla daga.
— Hvenær komust þið hér í
vegasamband?
þyrfti mjög nauðsynlega að brúa
Skaftá hjá Skál og Skaftárdals-
vatn hjá stórbýlinu Skaftárdal.
Það er í athugun. Ef brú væri
sett á Skaftárdalsvatn, fengist
sumarvegur um Út-Síðu og Holts-
dal að Skaftárdal á þjóðveginn í
Skaftártungu. Ýmsir ferðamenn
segja að Holtsdalurinn, með
gömlu skógarleifunum og fjöl-
breyttum gróðri, sem þrífst í
skjóli hans, sé einn hinn fegursti
staður á Síðu.
Það er auðséð, að Björn bondi
hefur mikinn áhuga á brúar-
byggingunum og er það ekki að
undra, því að allir vita að árnar
í Skaftárfellssýslu hafa verið
verstu féndur íbúanna.
Þegar sezt er við kaffiborðið
þar í Holti, dreifist samtalið víðs
vegar og það gengur jafnvel svo
langt að það er farið að spyrja
tíðindamanninn um ýmislegt, en
hann vill heldur halda áfram að
spyrja. En það er nú komið að
ferðalokum og bráðlega er komið
að því að kveðja, bónda og konu
hans Marínu Þórarinsdóttur, sem
er ættuð frá Meðallandi og Sig-
geir son þeirra og konu hans
Margrétu Jónsdóttur, sem ættuð
er frá Breiðafirði. Siggeir er ung-
ur maður á bezta skeiði, sem
tekur við hinu gamla býli feðra
sinna í búningi nútímans og við
þær aðstæður, sem Björn oóndi,
hefur lýst og eru svo ósegjanlega
miklar framfarir frá því, sem
áður var.
Þegar lagt er af stað niður frá
Holti blasir Út-Síðan enn við.
Fyrir neðan er* hraunstraumur-
inn, sem kom vestan megin og
við blasir hinn hraunstraumur-
inn, sem skall niður að austan-
verðu og króaði að heita mátti
Síðuna inni á milH tveggja geig-
vænlegra eldtungna. Þá lifðu
ekki af í þessari sveit aðrir en
þeir, sem voru hraustastir og
harðgerastir. Nú blasir hvar-
vetna við velmegun og vellíðan
í þessari sveit, sem á svo mikla
hörmungarsögu. Vonandi á hún
— Vegurinn yfir Eldhraunið i aldrei eftir að lifa aðra eins daga.