Morgunblaðið - 05.08.1970, Blaðsíða 15

Morgunblaðið - 05.08.1970, Blaðsíða 15
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 5. ÁGÚST 1070 15 Byggð á Hraunþúfuklaustri á 11. öld Aldursgreining, sem dr. Sigurður Þórarinsson gerði þar ef tir ösku- lögum, sýnir, að byggð hef ur lagzt í eyði laust fyrir árið 1104 VEBRIÐ var milt á Skagaf jarð- aröræfum í fyrradag, hægur and- vari og gekk á með hitaskúrum, er við komum þangað átta manns í tveimur jeppum. Ferð okkar hafði verið með nokkuð öðru sniði en annarra íslendinga uim þessa verzlunarmannahelgi. Við stefndum burt frá mannsafn- aði, en þó var okkar för engu að síður markviss en þeírra, sem héldu á fjölmenn og fjölmörg mannamót. Þeissd ferð átti sér langan að- draganda. Undirfoúiiinigur að faieminii hófst ve'tiuirinin 1967—08, er luinidiirritiaiður kaninidi kirfcj'UiSÖgu við guðfræöidieild Hágkóla ís- lands. Þá fór ekan guðfræðiníem- inn, Siigurður H. Guðiniund'sscwi, þess á leit að skrifa kirkj.usöigu- ritigierð uim Hrauríþúfutklaiustur. Að aitlhuiguiðu tnéJÍ virtist þettta efnii forvitniiliegt ag þesis viroi, að fáistkrúðuigtar heiimiiildir væru tíndar saimiatn og reymt að vinna úr þeim, það sem þær leyfÖu. N Q.....5™ 1 1 1 1 1 1 I 1 A | ¦ 1 i 1 1 1 i 1 1 i 1 1 1 i 1 i uir oig eyðdlaigzt í stóru plágiunini 1404( iþ.ie. 14012). Veit nú eniginn til þeissa. A greinidri kiufcku sitóðu þessi orð: Vox mea est bamiba possum depellera Satan. Það þýðir: Mitt hljóö er bamba, burt reik ég Satan. Var klukka sú flutt að Goðdöl- um en nú síðar uimsteypit." Þetta eru helztu ritaðar heim- ildir um Hraunþúfuklaustur, enda þótt á það sé drepið í fleiri ritum. Þá hafa geymzt um stað- inn sagnir í munnmælum og vík- ur Sigurður að þeim í áður- nefndri ritgerð. Er ein á þá leið, að ábótinn í hinu forna munka- klaustri að Hraunþúfu hafi falið fiiárs.ióð, fullan kút siillfurs, í Hraunþúfu, sem sivo heíitir uppi á fjallsbrúninni. En til þess að smalinn, sem var með ábóta. segði ékki frá, hafi ábótinn hrint honum fram af Holofernishöfða. Önnur munnmælasögn hermir. að smalinn í Hraunþúfuklaustri hafi hlaupið með strokkinn á bakinu fram af Holofernisfaöfða, er hann var örþreyttur orðinn. Þá eru einnig til munnliegar sagn ir um nunnuklaustur á þessuim stað og Ihef ur Daniel Bruun þekkt þaer. Einnig kveðlsit Sigurður H. Guðmundsson hafa heyrt, er hann var stráfcur í Skagafirði, að í Hrauniþúifuklauistri hefðu líkleg ast búið Papar, enda væri byggð þar ævaforn. í ritgerð sinni komst Sigurður að þeirri meginniðurstöðu, að ef klaustur hefði verið á Hraun- þúf u, sem engan veginn er víst, hefði það annað hvort verið fyr- ir landnám norrænnaa manna á íslandi, í öndverðu þeirra land- náimi eða þá á milli 1100 og 1300. Aðra tíima útilökaði hann með heiimildarrannsóknuim. Þegar hér var komið þótti okk- ur að ékki mætti svo búið standa og fýsti mjög að komast lengra í rannsóknunum, ef t.d. væri hægt að útiloka annað hvort tímasfceiðið. í ritum eftir dr. Sigurð Þórarinsson mátti glöggt sjá á uppdráttum, að öskufallið 1104 hafi farið yfir Mið-Nbrður- land og samikvæimt hans rann- sóknum átti þess að hafa gætt í allríkuim mæli einmitt á S'kaga- fjarðaröræfum. Því sneri ég mér til dr. Sigurðar Þórarinsson og Sigurður Þórarinsson yfir tilraunaholunni. lét hann þegar í l.iós álhuga á að fara þarna inneftir og gera til- raun til aldursákvörðunar með öskulagagreiningu. Tvö ár liðiu þó firá því alð þassti fiár vair nauinrveriulegia álkveð liin ag þar til hiúin vaiDð alð venu- leika. En sl. siuininiuidalgslkvöld hitt uimis vdð dr. SLgutrðiuir Þóinartiínis- san á gfiisbihúsintu í Varmia/hLíð í Skalgaifiinðli og vanibaiði lefckli eininialð en jieppa, þegair avo lainigt dnó ánin i Skiagiafj'örlð, alð ófæirit viair fóiksvöginiuim. En vel mæittiElt úir því le/ilnis og ö©riu í þessairíi för, því þainma (hittuim vifð Fámnlboga á Þansfcdiinisist'öiðiuim, aeim var þeos albúlilmn iað alka otókur iinin- á mtóts vliið Hnaiuinþiúfulkiaiuistur mæista daig. Og 'siniaminiia raæstla mioiriguinis vair Silguirlðiuir H. Gu0imiunidssian miæitltiuir í Vainmialhlíið og érla daigs vair hialdálð á tveiimiuir j«ppiuim upp snieliðlinlgain'a hjiá Þorljióltisisitöömm áleöðis til Hiriaiuinþúifulklaiustuins. Jeppamumi, sem við vonuim í, ólk Guíðisteiinln Guiðiólnlssoin 'bóirxdtt á Tuinigulhiálsli. Á leiðiinind fnæddli íhainin ökkiuir urn elitt og 'aininiatð, avo sem önnieflnli farm i Vestuir- dial 'inlnisirleigia. Aulk Hnaiumþúfiu- klauistuirs eiru þar form öirinieiílnii svo sam Hrfinigaimes, Þinælsigerðli, Tuinigulkot oig Slkóigar. Þomljóts- stialðilr vanu leingli áininlati bæir í byggð þannla, an fóir í eyiði 1947. Skamtmlt inlntain vilð Þoirljótsslbaiði hieitJr Iliatgfl og þar fyirljr iir.lniae er Þoirljótsstöðlartulnia og Ruintuigil. Suðiaiuisbuir lalf Hriauinlþúifulkl'auistrd heitir Uppganlga niiðiuir í -giiiilð og siú ieiið ier oklkuir fyríirlhuiguð til Hriaulþúflukl'aiuistiutns. Erá okkar stjóimarlbmlJði, siem eruim á laið til Klaiuisitlu'rsdinis, væini eðliielgna atð keinnia sltaðinin við þalð, aið þar Heiklu 1104 og ögn neðar fannst greinileg gólfskán. Var svo skammt á milli askulagsins og gól'fskáinarinin'ar, að dr. Sigurð- ur taldi helzt, að hús þetta hefði farið í eyði mjög sfcömimu áður en Hekluaskan félll. Byggðhefði þvi verið á þessum stað, eða ^tmmúiM^ sníd a 10 20 30 40 50- 60- 70 ¦rt (.% /^ r,\rt •Vottur af svartri ösku(Hekla1766?) Svart öskulag (Hekla1300) ' - Ljósaska Hekla1104 ^Gólflag Þverskurður af tilraunaholunni. Gnuunmynd af tóftunum. Elata 'sfcnáðia heiimildin, sem Sigiunðuir vitniaði til í ritgerð stinnii, viar Janðlabófc Ánnia Magn- ússoinar 1'712, en þar siagir á þessa lieið: „Hraiunlþúfuklauistur heitir hér á afréttinmii. Þar séstt lítið til girð- iniga ag tiaftarleifia, svo seni þar hiafi gbórbýli verið. Efckert vita tntenin til þesis, niemia miuannmæli segjia, að í iþeasu plássi sfculi fumdizt hafa klufcfca sú, sem nú er í Goðdöluim. Þetta land er í afréttiwnii ag brukiaist frá Hofi sem henimar eigfð lainid, Tvennar girðinigar ajást hér enin, sam ekki er niafn gefið, mainast verið muini htafa Þnæistgerði." Aðna Ihieimiild tilf ærir Sigurður, sem neikja tmá til aldiaintótia'nna 1700. Er húin í ævisöigu Jóns Steiirjgrímisisiooar, aam hefur eftir „miangfróðri ag stákninmugri" ktanu, Guiðnýju Steifáneidóttu'r, stem fædd var nio-kfcru fyrir 1700, aið hún hafi „séð þá kluikikiu, er fanirust í jörðiu að yfirovolfdu ber- aildi í nokfcru piásei fyrir fnaimain Haf í Steagiafjiarðiandöluim; sfcyldi þar áðtur bafla verfð eitt klautst- Hér sést niður í holuna og steinarnir sjást, sem gætu hafa ver- ið úr langeldi í miðjum skála. Einn steinninn Uggur uppi á barminum, þcgar myndin er tekin, en hann var aftur settur á sinn stað og gengið frá öllu sem líkast þvi sem verið hafði. — (Ljósm. Mbl.: J. H. A.) • værnli flariilð miöuir, ian önnlelflnáið viinð ésJfc ihugsalð inieiðan úr dialstkianuBKnli. Rétjt iinffiain vlið Hrtauin|þúfu- klauistuir gnedinist þessi þrönlga og djúpa dialsfcona í tvtenmt, fclofnair ura Hnauinjþúifiuimiúlanin. Heitíir áin, Setm tflelluir öftiir Btuiniulgiii, Ru/niulkvÍÉ'l, an Hrautnlþútflué fellur etftir Hnauin(þútfu|gii])i. Firtá bnútninin'L, þar sem vi!ð skiilj uimist við jiappanta ag mttiðiur í 'botn dtalsfconuminiar, enu á 'að gjiztoa 300 mtetaar, miesballlt smlairlbmalbt Og svo þanf lalð vaiðia yfir ártniar tvær, sem enu þó vatnislitlar og alltt aið því stíavélatæbar. Og er þá kom iið í ianigþmá'ðan áflamigatstað. Tvanlnlair tóftiilr sljiást, þegair kam ið er á steðfan, þó óigneinLleigac otfðiruam. Er önimuir því sem mtæst 115x8 im, en hdtn næir 8Vix4%. Flelini itótflttr Btjést, tm. a. éiin hning lalga, eárfcehinlilag á stimiru há'tt. Br rétt iaið itiafcia þa'ð fmam hér, 'alð' laig þesstairla itveggja fyrst mieflndiu tóftta miælir í gegmi því, alð ímar haifd ineist 'þær byiggingiar. Það var með talsverðri efltir- væntimtgu, sem viö byrjuðumað grafa í toftirnar. Fytrst kannaði dr. Sigurður jarðivaginn utan þeirra, en þar reyndist aðeins um tilitöluiega ungan áfioksjanð- veg að ræða og sáust þar ekki öskuilag. En þá gróf hann holu í st'ænrti itíóftininíi miær rnliðljiu eifne og sést á meðlfyligjandi upp- drættii. Og sú tilraun bar eins góðan árangur og hægt er að vænlta við tilraunagröft sem þennian. Laiust undLr 60 sm dýpt í holunni kom í ijós askia úr a.m.k. í þessari tóflt, fram und- ir 1104. Og á þessum stað hef- ur örugglega verið byggð á 11. öld. En einimitt um þær mund- ir teygðist byggð mjög :nn til innstu dala, einis og fyrri ranin- sólknir hafa leitt í ljós. Um sjálflt Hraunþúfuklaustur verðia hins vegar ekki dregnar víðtækar ályktanir atf þessari til- raunarannsókn. Ljóst virðist þó, að þar hefur efcki verLð klaustur eftir að kristni var lög tekin á ísiandi, því að staður- inn er kaminn í eyðL nokkruim árum áður en sú krLstillega vakn :mg fór um sveitir Skagafjarðar og breiddist út þaðan, sem leLdd'i til klaustursstotfnunar á Þinigeyruim ag víðar. Hinu geta menn enn umrstund veit fyrir sér, hvort írskLr ein- setumienn hafi einhverju s:eai dvalizt á þessum stað. Til þess gæti bent naínið og einstakar sagnir. Einnig klukkan, setm þarna fannst, en Ari fnóði sög- iir fná því, sem kunnugt er, að munkarnir írsku hatfi látið eftiir klufckiur sínar, þegar norirænir víkingar höfðu gengið af þeim dauðuim. Rannsókn dr. Sigurðar Þóratr- inssonar á Hrauniþútfuklauistri heflur hins vegar fært sönnur á, að þar hefur verjð bær á 11. öld. Þann bæ værL án efa mjög forvitnilegt að rannsaka og er ekki vanzailaust að láta þá rann sókn dragast úr hömlu. Jón HnefiII Aðalsteinsson.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.