Morgunblaðið - 22.04.1972, Blaðsíða 13

Morgunblaðið - 22.04.1972, Blaðsíða 13
MORGUNBLAEHÐ, LAUGARDAGUR 22. APRÍL 1972 13 Guðmundur Kjartans- son, jarðfræðingur Fæddur 18. mad 1909. Dáinn 7. apríl 19'J2. FYRIR nokkrum vikuin var þess minnst í fjölmiðlum, að öld var liðin frá fæðingu Helga Pjeturss, þess manns, er lagði grundvöll- inn að nútíma skilningi á ís- lenzku móbergsmynduninni. I dag hverfur til moldar sinna heiimahaga sá jarðfræðingur, sem var arftaki Helga Pjeturss um rannsóknir varðandi þessa merkilegu jarðmyndun. Það voru rannsóknir í Árnessýslu, sem opnuðu Helga Pjeturss skilning á myndunarsögu móbergsins og á rannsóknunum í sömu sýslu grundvallaði Guðmundur Kjart- ansson þá skýringu sina á mynd- un móbergsstapa, fjalla af gerð- um Herðubreiðar og Hlöðufells, sem nær allir jarðfræðingar, ís- lenzkir sem erlendir, aðhyllast niú í höfuðatriðum. Sú skýring hefur m.a. aukið skilning á mynd un þeirra neðansjávar hæða og hryggja, sem nú eru ranxtsókna- efni svo margra vísindamanna viða um heim. Guðmundur Kjartansson fædd- ist að Hruna 18. maí 1909. For- eidrar hans voru Sigríður Jó- hannesdóttir og Kjartan prófast- ur Helgason, maður valinkunnur sem Magnús bróðir hans, hinn dáði skólastjóri Kennaraskólans. Guðmundur tók stúdentspróf i MR 1929. Ætla ég að hugur hans hafi þá staðið nokkuð jafnt til náttúrufræðináms og tungumála- náms eða málvisinda, því hann var málamaður mikill, m.a. ágæt- ur latínumaður. Og sáns móður- lands málfar vandaði hann svo í ræðu og riti, að aftur kemur Helgi Pjeturss i huga. Hér kom til, auk eðlislægrar vandvirkni, góður málsmekkur og áratuga vinfengi við Jón prófessor Helga- son. En náttúrufræðin varð ofan á, er velja skyldi námsbraut. Sum- arið 1930 vann Guðmundur að jarðfræðirannsóknum á Heklu- svæðinu og um haustið hóf hann nám við Hafnarháskóla með jarðfræði sem aðaJgrein. Áratuginn 1930—40 var hann flesta vetur við nám i Höfn, en var bó veturinn 1933—34 stunda- kennari við Kennaraskólann í Reykjavík og hluta úr vetri stundaði hann nám í jarðelda- fræði í Napólí. Fór hann frá Höfn til ítaliu á reiðhjóli, en reið hjól var hans eftirlætis farkost- ur og það einnig á öræfum ís- lands, enda lengi sá eini farkost- ur, sem hann hafði ráð á. Á Hafnarárum sínum dvaldist Guðmundur oft á sumrum við rannsóknir hér heima. Heklu- rannsóknunum hélt hann áfram sumarið 1931 og 1934—36 vann hann hér að rannsóknum á veg- um Lauge Koch. Mag. scient.- próf tók Guðmundur 1940 og komst sama ár heim yfir Petsa- mó. Hann gerðist þá þegar kenn- ari við Flensborgarskólann og gegndi því starfi til 1955, er hann réðist að Náttúrugripasafni ls- lands, þar sem hann starfaði æ síðan, og var aðalstarf hans þar gerð jarðfræðikorta í mælikvarð- anum 1:250.000. Jafnframt innti hann af hendi um margra ára skeið umfangsimikið rannsókna- starf sem iarðfræðilegur ráðu- nautur Raforkumálaskrifstofunn ar á vatnasvæðum Hvítár og Þjórsár. Að undanskildum rannsóknum í sambandi við kortagerðina hélt Guðmundur sig að mestu við rannsóknir innan endimarka Árnessýslu og Rangárvallasýslu. Um jarðfræði Árnessýslu f jallar höfuðrif hans, er út kom 1943, en þar setti hann fram i fyrsta sinni skoðun sína uni myndun inóbergsstapanna. Móbergsmynd iraiin var löngum síðan hans hugðarefni, en annað áhugaefni var hopun jökuls síðasta jökul- skeiðs af Suðurlandi og Miðhá- lendinu. Um það efni fjallaði magistersritgerð hans (Studier i isens tilbagegang fra det syd- vestlige Island) og öndvegisrit- gerðin Isaldarlok og eldfjöll á Kili, en í henni og nokkrum öðr- um ritgerðum leiddi hann í rjós, að undir lok síðasta jökulskeiðs lá háhryggur jökulskjaldarms allmiklu sunnar en áður var ætl- að. Grundvallarritgerð er einnig ritgerðin Islenzkar vatnsfalla- tegundir, þar sem skilmerkiJega er sett fram í fyrsta sinn sú flokkum íslenzkra fallvatna, sem nú þykir sjálfsögð. Af ritgerð- uffl Guðmundar frá síðustu ár- um ber hæst ritgerðina Stapa- kenningin og Surtsey og ritgerð- ir um Stemsholtshlaupið 1967. Flestar ritgerða sinna birti Guðmundur í Náttúrufræðingn- um, þá fyrstu í fyrsta árgangi hans, en hann var allt frá hekn- komu sinni 1940 ein af máttar- stoðum Hins íslenzka náttúru- fræðifélags, formaður þess um skeið og ritstjóri Náttúrufræð- ingsins nokkur ár. Einnig átti Ferðafélaig íslands hauk í horni þar sem hamn var. Hann ritaði eina af merkustu árbókum þess, um Heklu 1945, er öld var liðin frá gosi i henni, en við Heklu hélt hann tryggð og skrifaði gagnmerkar greinar um gosið 1947—'48. Um önnur störf Guðmundar er þess m.a að geta, að hann átti sæti i landsprófsnefnd i meira en aldarfjórðung og kenndi verkfræðinemum H. 1. jarðfræði 1943—'59. Prófdómarastarfi við MR gegndi hann frá 1941 þar til hann varð stundakennari þar fyrir tæpum áratug. En hér er eigi rúm til að rekja, eða meta, til neinnar hlítar störf manns, sem í aldarþriðjung var óum- deilanlega í röð fremstu vís- indamanna á Islandi. Það duldist áreiðanlega eng- um, sem eitthvað kynntist Guð- mundi, að hann var mikill mann kostamaður. Hann var einlægur og án undirhyggju, hreinlyndur og nokkuð sérlyndur og ekki sérlega sveigjánlegur. Hann var maður trygglyndur, ættrækinn og sveitrækinn, vinfastur og vinmargur. Hversdagslega var hann hæglátur en hýr í viðmóti, og hrókur fagnaðar á góðra vina fundi, söng þá jafnan mikið, enda kunni hann öll ókjör af söngvum á mörgum tungumál- um. Ekki varð Guðmundur tal- inn byltingasinnaður að eðlis- fari, en hann átti þó samleið um margt með þeim sem róttæk- ir töldust. Mun þar hafa ráðið verulegu um hin síðari árin, að hann þoldi ekkert það sem hann taldi þjóð sinni til vanza eða til óþurftar íslenzkri menningar- arfleifð. Afstaða hans til varn- arliðsins var afdráttarlaus. Guðmundi Kjartanssyni kynnt ist ég fyrst haustið 1931, er við urðum samskipa á Gullfossi til Kaupmannahafnar. Þetta var fyrsta utanferð mín, en ég hugði á jarðfræðinám og þótti mér ekki lítill fengur i að hafa samfylgd með jarðfræðinema, sem búinn var að vera emn vetur við nám i Höfn og auk þess búinn að vinna tvö suníur að jarðfræði- rannsóknum. Sjóveiki hamlaði nokkuð kynningu fyrstu dagana, en þegar við gengum saman upp á Arthúrssæti í Edinborg vorum við orðnir miklir mátar og sam- vistirnar veturinn 1931—'32 grundvölluðu vináttu. Þann vet- ur sást mikið saman lítill hóp- ur landa, sem flestir voru Norð- animenn, nema Guðmundur. Blankir voru þeir allir, en harla áhyggjulitlir og áttu marga ánægjustundina saman. Minni- stæðastar eru liklega þær, þeg- ar iðkað var flóarspil heima hjá Jóni Helgasyni á laugardags- kvöldum. Ekki spillti gleðinni unglingsstúlka, iðandi af lifsf jöri og lífsgleði, sem þar var öl húsa. Þessi stúlka, Kristrún Steindórs- dóttir, giftist Guðmundi þrem árum siðar og var honum trú- fastur förunautur til æviloka. Það sveið í hjarta að sjá hana sitja við sjúkrabeð manns síns í hans síðustu löngu legu, hald- andi stöðugt í hönd hans, sem varð hvitari og máttminni með mánuði hverjum. Til hennar reikar hugurinn með aðdáun og innilegri samúð sem ég sit hér og festi á blað fánýt orð. Sigurðtir Þórarinsson. 1 yfir.'itserindi um sögu ís- lenzkra jarðíræSarannsókna, sem Sigurður prófe=sor Þórar- Lnsson flutti á afmælisráðstefnu Vísindafélags Islendinga 1968, sk'paði hann okkur tveimur ásamt með Guðmundi Kjartans- syni í sárstakan aldursfiokk eða kynslóð meðal þeirra, sem fást og fengizt hafa við rannsóknir á jarðfræði og jarðeðisfræði ís- lands a.f Isiend'.nga hafu. Nú er einn af okkar fámennu kynslóð failinn i valinn, fyrr en nokk- urn gat granað fyrir ári eða svo. Hann átti margt eftir ógert, að við héidum, einn áratug enn væntum við þess, að hann ætti eftir ,,að una sér við náttúruna". En einnig utan okkar hóps, sem umih okkur við ,,að skyggnast inn •; leyndardóima náttúrunnar", líkt og GuSmundur Bárðarsoin á að hafa sagt v'.ð sérstakt tæki- færi, mun Guðmundar Kjartans- sonar saknað sam góðs rithöf- undar um nát;úrufi-æði ag sem mjög sérkenn'legs manns, sem var sivo hreinskilinn við sjáftf- an sig ag aðra, að það gat geng- ið fram af rnönnum. Þetta má þó ekiki skiija þannig, að hann hafi ver'.ð dómharður eða óveeginn við aðra, því ekkert væri frjæ.r sannieikanum um svo grandvar- an og gætinn mann og dagfars- prúðan. Nei, væigðarieysi, ef rétt er að nota það orð, beindi hann gegn sjálfum sér, mistölkum sin- um eða blindu sem hann taidi að sér hefði orðið á í rannsókn<um. Sjaidgaafrar hreinskilni gætti t.d. líka hjá honum i afstöðu til trúmála. Hann var einn þeirra Æáu manna, sem gerðu upp við sjáifa sig þýðingu eiðsins, þeg- ar hann, sem vitni í máli, var beðinn um að ieggja eið að fram burði sínum. Trúmál bar og ósjaldan á góma í Næfurholti og Hóium þegar við vorum þar margir samam vegna Heklugoss- ins 1947—48 og munu marg'.r muna hreinskii-ni Guðmundar i þeim orðræð<um. Guðmund'ur var sonur Kjartans Helgasonar prófasts og konu hans Sigríðar Jóhannes- dóttur, og íædidist í Hruna og ólst þar upp. Til foxeldra hans þekki.ég annars lítið, nema það, að faðir hans var bróðir séra Magnúsar Helgasonar skó'.a- stjóra Kennaraskólans á sínwm tima. Séra Magnús var kunnur gáfumaður ag sérstaWega róm- aður fyrir kunnáttu sftna og smekk á ísienzkt mél. Virð ist þvi Guðtmimdur ekki hafa átt iangt að sækja það, að hann var sérstakur smekkmaður á ís- ienzku, bæði í ræðu og riti. Ég naut ævinlega máls og fiutnings á erindum hans um náttúrufræði, eins ef það kom fyrir, að ég var honum ekki sammála um álykt- anir. Á einum siíkum fundi í Náttúrufræðifélaginu fannst mér ég vera staddwr i kirkiiu og að það væru hrein heigispjoll, ef óg staéði upp og gerði athuga semdir við mál ræðumanns. Ég lét það þvi ógert. Bekkjarbróðir Guðmundar sagði mér einu sinni, að hann hefði alltaf búizt við því á menntaskóiaárun>um, að Guð- mundur mundi ieggja fyrir sig ís lenzk fræði sem sérgrein. En þegar tii kastainna k»m, heiilaði isienzk náttúra hann þó meira. En það gerði hann siður en svo minni náttúrufræðing, fremur en Jónas Haligrimsson, að unna jaínframt móðurmálinu. folenzk jarðfræði naut Guðmundar á ýmsan hátt sem hagleiksmanns í nýyrðasmtiði. Guðmundiur lauk mag. scient. prófi í jarðfræði i Kaiupmanna- höfn 1940 og gerðist sama árið fastur kennari í náttúrufræði i Flensborgarskóia í Hafnarfirði. Seinna var hann jafhframt stundakennari í jarðfræði byigig- imgarverkfræðinema við verk- fræðideild Hásikólans, eða árin 1947—58. 1955 var hann ráðinn að NáttúrugTÍpasafninu (nú Nátt úrufræðistofinun) til þess verk- efnis, að skipan menntamálaráð- herra, að gera yfirlitsjarðfræði- kort af íslandi í mælikvarða 1:250.000. Blöðin skyldu verða 9 og er meirihlutinn kominin út. AJian tímann frá 1940 stund- aði G«uðmundur rannsókinir úti i náttúrunni og notaði mikið far- arskjóta postuianna eins og ég. Hann tók hendi til við margt enda verkefnin ótæmandi, en í þessutm fláu minningarorðum eru auðvitað ekki tök á að geta þess nema að litlu leyti. 1943 kom út eftir hann rit (246 bls.) um jarðfræði Árnes sýslu. Ég hitti Guðmund ein- hvern tima eftir að óg hafði les- ið ritið. Ég gat þessa við hann og bar lof á verkið. Þá svaraði Guðmundur eitthvað á þessa leið: „Mér þykir þú segja tíð- indi. Þú ert fyrsti maður sem ég veit um að hafi lesi' þetta rit og meira að segja fundið eitthvað nýtilegt í þvi." Árbók Ferðafélagsins 1945 var heiguð Heklu og skrifuð af Guomundi. Er lýsing hans 155 bls. og fyrsta rækilega rann- sóknin á úrbreiðslu og fjölda Hekluhrauna, svo og jarðifræði sivæðisins. Við þessa rannsokn, þegar vináttutengslin við Næf urhyltinga hófust, taldi Guð- mundur sig sjá hitavott i háigig Heklu og mundi þetta hugs- aniega vera undanfari Heklu- goss. En eftir útkomu ritsins, iiór Guðmundur nýja ferð upp á Heklu og sá nú engan hitavott. Tilkynnti hann þetta opinber- lega og ómerkti það, ef fyrri orð hans væru skilin sem spá um Heklwgos. Þegar gosið kom svo 1947, gerðust ýmsir, bæði i gamni og alvöru, til þess að freista hans, og hæla honum ífyr ir það, að hafa séð gosið fyrir. En Guðmwndi varð ekki haggað, hann stóð alltaf blýfast á þvú', að hann hefði einmitt ekki séð' gosið fyrir. Hann var ekkd mað- ur sem vildi þigigja lof, sem hann taldi sig eklki hafa unnið til. Við Guðm«ndur kynntumst fljótlega eftir að hann kom heim frá námi og fór æivinlega vel á með okkur. Okkur varð aldrei sundurorða þrátt fyrir þá stað- reynd, að okfcur greindi á um einstaka atriði í jarðifræði landis ins. En það reyndi þá á þolrif- in í mér, hve mjög Guðmwnd'ur var tregur til rökræðna um áigreininigsmál. Þetta stafaði ekki, nema þá að örlitlu leyti, af ólikum menntunarbakgrunni okkar. Guðmundi voru þess hátt- ar átök mjög óljúf, eða var hann svona dulur. Það var engu Mkara, en að hann væri að forð- ast að verða ffyrir áhrifum af öðrum. Hann vildi einn ag óstuddur hafa mótað sfkoð- un sína eða steflmi. Að sjólí- sögðu felst i þessum orðum 3ýs- ing á skapíestu og sjáufbtæði i skoðun, en þerta viðhorf til vfe- indalegra rökræðna var og er mér ekki að skapi. Ég held ekki að sjálfstæð skoðun Guðmundar hefði beðið neinn hnekki við rækilegar umræður, og við slfflrt ljúímenni, sem hann var, hiefðl ég viljað rökræða meira. Ég er hræddur um, að það hefði ekki breytt viðhorfi hans þótt ég hefði sagt honum söguna af hin- um mikla þýzka stærð'fræðingi Hilbert. Hann deildi þannig við aðalsamstarflsmann sinn ag hjáip arhell'U á efri árum, að frú Hil- bert varð að koma ag skatdka leikiim þegar þakið virtist vera að fara af húsinu. Og þetta var nú bara stærðíræði sem um var dteilt; hvernig væri þá ekki af- sakanlegt og æskiJegt að skipt- ast á skoðunum um íslenzka jarð fræði? Sem betur fór voru verk Guð mundar annaðhvort þess eðlis, eða þannig unnin, að tiJeflná tiJ skoðanamunar gafst sjaJdan. Rit gerðir hans og erindi voru skýrt hugsuð ag vel sett fram. Þegar ég sagði, að Guðmund- ur hefði viljað standa óstudöur, gæti það valdið misskilningi, ef ég girti ekki strax fyrir hann. Samfara sjiáJfstæðisviIjanum var Guðmundur manna vandaðastur og náacvæmastur í þv5, að vitna í verk annarra. Honum var mjög umhugað um að fylgja þessu boðorði visindastarfsins: Þú skait ekki eigna þér annarra manna verk. Guðmundur var drá-rjthaigur vel eins ag jarðfræðingur þarf helzt að vera. Hann setti oftast slkammstöfunina Guðm. K. á myndir sinar og kom hér enn fram næmi hans á móðurmáJið. Ég spurði hann einu sinni um þessa skaimmstöfun. Hann brosti vandræðalega að minu skrinings Jeysi og sagðí: „Mér finnst ég vera orðinn útlendingur þegar ég sé G. Kjartansson." Við not- um Skírnarnöfin hér á Jandi, þess vegna er það auðvitað rokrétt í skammstöfun að leggja meiri áherzlu á skírnarnafnið en föð- urnafnið. Þessu höfum við marg- ir gleymt við langdvalir erlend- is. Guðmundwr benti mér lika á, að mér hætti til að bíanda sam- an sunnlenzka rithættinum hnúkur og þeim norðlenzka hnjúkur. Eg haíði hreinlega ekki tekið eftir þessu rithátitar- atriði. Við sjáum það stundum við Ját manna, að Jiklega hefur sumt dregizt um of. Það sækja á mig spurningar um það, hvort ég hafi ekki gleymt að borga hon- utm ýmsar skuldir, sýna homim meiri vinsemd eða skiJning, iéta hann finna það fyrir hvað ég virti hann mest. En nú veeri það um seinan. Þegar Guðmundur kynnti okk ur Sigurð Þórarlnsson og við tók um til við að þérast, greip Guð- mundur inn í og bað okfkur að hætta þessum hátáðieika. Og mætti hann nú mæla. með sinu hreina íslenzka tungutaki, mundi hann biðjast undan því með hægð, en óbifanlegri festu, að hátíðleg orð eða hástig lýs- ingarorða væru höfð um sig iát- inn. Og verst mundi honum þykja, ef reynt væri að eigma honum meira en hann teidi sig hafa unnið til. Ég hefli reynt að hafa þetta i huga og minnast hans sem allranæst þvi, sem hann kom mér fyrir sjónir, og megi hann af því vaxa i augum þelrra, sem þekktu hann minna. Ég kveð vandaðan, heiðarieg- an og gáfaðan mann en nokk- uð dulan, skapgóðan ag skap- fastan og sivlnnandi rannsak- anda, sem íslenzk jarðfræði á svo fjölmargt að þakka. Sáðosta verk hans var ajdursgrelning á Hafnarfjarðarhrauni, en það er frá mínu sjónarmið:, mikiivæg- asta a'.duragrelning islenzks hrauns í langan tiima (og hér vil ég nota hástigið). Þetta var af hans hendi vðe'gandi hestasteái, Framh. á bls. 23

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.