Morgunblaðið - 05.03.1974, Qupperneq 17

Morgunblaðið - 05.03.1974, Qupperneq 17
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 5. MARZ 1974 17 Andrök Matthlas Johannessen: í þessum greinum minum um APN- fréttastofuna á íslandi hef ég gert því skóna, að vænta mætti fullyrðinga af ýmsu tagi, þar sem reynt yrði að gera skoðanir mínar og afstöðu á einhvern hátt tortryggilegar, enda i anda þess þjóðfélags og þeirrar lýðræðislegu skoð- anamyndunar, sem guði sé Iof enn ríkir í landi voru. Þó hef ég orðið áþreifanlegar en oft áður var við jákvæðar undirtektir og margir hafa haft orð á því, að þeir geri sér nú betur grein en áður fyrir þeim vinnubrögðum, sem eru allsráð- andi h)á fréttamiðli þessum. Er það vel. Einhver hefur þá árangurinn orðið. Við- brögð i herbúðum lengst til vinstri eru engin. Það eitt segir sina sögu. Kannski verður látið nægja að hefja hvíslherferð um, að þetta sé „ekkert mál“. En ég hef heyrt þá rödd frá ungum lýðræðissinna (skoðanir annarra hafa ekki áhrif ámig), að það hafi verið rangt af mér að kref jast þess, að APN á Islandi væri lokað. „Við eigum ekki að nota sömu aðferðir og þeir“ — og það er rétt. Vafalaust telja einhverjir, að við eigum að umbera allan óhroða, sem hugsazt getur — en það er rangt. Sízt af öllu er ég veikur fyrir slíkri afstöðu, þó að ég sé allur af vilja gerður til að skilja hana og þola, enda eðli lýðræðis samkvæmt. En mér dettur ekki í hug að fallast á hana, því að mér er gjörsamlega ómögulegt að ganga undir það jarðarmen, að þjóðfé- lag, sem er frjálst og lýðræðislegt, eigi að taka við hvaða rusli sem er; t.a.m. er ég þeirrar skoðunar, að ekkert blað, sem vill rækja skyld- una við heiður sinn og samfé- lag, geti — hvað þá eigi að dreifa augljósum lygum (sbr. viðbrögðin við framkomu blaðafulltrúa íslenzka ríkis- ins á toppfundi Nixons og Pompidou), svo að ekki sé talað um að bera í bæti- fláka fyrir glæpastarfsemi af ýmsu tagi. Ef hér væri rekin innlend — hvað þá erlend — ,,fréttastofa“, sem hefði slíka iðju að megintilgangi, gengi ég í lið með þeim, sem krefðust þess, að henni yrði þegar í stað lokað. Mér dytti ekki í hug að kaupa mér frið við einn né neinn með hlutleysi gagnvart slikri starfsemi, svo að ekki sé talað um að taka upp hanzk- ann fyrir hana. En sjálfsagt yrðu ýmsir á báðum áttum. Ég hlyti að vísu að virða rétt þeirra til að hafa andstæða skoðun á málinu, en jafnframt mundi ég berjast gegn henni af oddi og egg. Af þeim sökum einnig hef ég rakið raunasögu APN og gagnrýnt starfsemi þessarar sovézku „fréttastofu" eins harkalega og mér hefur verið unnt. Ég hef einnig verið spurður um, hvaða munur sé á því að krefjast þess, að APN sé lokað hér á landi og þeirri valdníðslu Sovéta að þagga niður í Solzhenitsyn og flytja hann nauðugan úr landi. Að vfsu verð ég að játa, að kröfur mfnar til lýðræðissinnaðs fólks eru meiri en svo, að mér þyki ástæða til að svara slíkum spurningum. Til þess að fá rétt svar verða menn að spyrja réttra spurninga. En samt vil ég ekki skjóta mér undan að svara, þó að mig bresti gjörsamlega skilning á að unnt sé að blanda svo óskyldum hlutum saman. En þar sem ekki er endilega spurt af illvilja eða til að drepa alvarlegu máli á dreif er ástæðulaust að taka spurninguna óstinnt upp. En á þessu tvennu er ekki stigs- heldur eðlismunur: Soldienitsyn hefur gagnrýnt glæpi í eigin Iandi og það stjórnarform, sem hefur verið forsenda þeirra og ástæða. Skáldið fullyrðir með réttu, að Sovétar verði að horfast í augu við glæpina í Gulag-eyjahafinu, játa afbrotin og refsa þeim, sem ábyrgðina bera, rétt eins og Þjóðverjar hafa orðið að gera — og hef- ur þeim svo sannarlega ekki verið sárs- aukalaust að sitja uppi með glæpi þýzkra nasista, sem fórnuðu djöfli sínum millj- ónum manna. Aðalatriði þessa máls er ekki Solz- henitsyn sjálfur, heldur þær milljónir, sem látið hafa lifið og kvalizt í þrælabúð- um í Gulag-eyjahafinu, endá eru þræla- búðir þessar einn ljótasti — kannski alljótasti bletturinn á sögu þessa volaða mannkyns. Robert Conquest sýnir fram á það í hrikalegu verki, The Great Terr- or, að 12—14 milljónir manna hafi verið í Gulag-eyjahafinu fyrir styrjöldina síð- ustu og 15—17 milljónir á árunum eftir 1945. Af þessu fólki dóu um 3 milljónir manna f þrælabúðunum á einu ári, 1937—’38, þar af var um 1 milljón líflát- in. Einhverjir slóruðu af. Skiptirslik sóun kannski engu máli? Það er beinlinis skylda skálds að vera ekki hlutlaus gagnvart svo ógnvekjandi lifsháska, sem þrælabúðir bera vitni um. Solzhenitsyn var fluttur nauðugur úr föðurlandi sínu vegnaþess að hann sagði sannleika, sem valdhafar þoldu ekki og þora ekki — af einhverri ástæðu, þótt maður fari nærri um hana 1) ■>— að horfast í augu við. Sá, sem spyr fyrrnefndrar spurningar hlýtur að ætla, að ég þjáist af einhverj- um svipuðum siðferðisbresti. APN á hinn bóginn er, þó að annað sé látið í veðri vaka, fréttastofa opinberra aðila í Sovétrikjunum og því ríkisstofn- un hvað sem hver segir. Aðrar stofnanir eiga ekki upp á pallborðið í kommúnista- ríkjunum, eins og hver heilvita maður veit. „Fréttastofan" er starfrækt í nán- um tengslum við sovézka sendiráðið hér og yfirmenn þess eru raunverulegir Gerzkir gjörningar við, en algerlega háð flokknum að því er snertir fyrirmæli, fjármagn og skipun i stöður." Það ætti því ekki að þurfa frekari vima við. APN er í engu lik þeim frétta- stofum, sem við þekkjum á Vesturlönd- um, óháðum og tiltölulega heiðarlegum fréttamiðlum, sem nauðsynlegir eru f hverju lýðfrjálsu landi. Hér er því ekki um stigs- heldur eðlismun að ræða. Það er sovézka sendiráðið hér á landi fyrir hönd sovézkra stjórnvalda, sem ber ábyrgð á starfsemi APN. Fréttastofan hefur farið langt út fyrir mörk dipló- matískrar starfsemi, gerzt sek um íhlut- un um okkar mál, rægt og m'tt rússneska frjálshyggjumenn —það varðar við lög á íslandi að níða fólk og rægja — og nítt önnur n'ki, sem einnig hafa stjórnmála- samband við okkur, svo að ekki sé talað um þær svívirðilegu árásir, sem gerðar hafa verið beint og óbeint á það stjórnar- form, sem við aðhyllumst, (a.m.k. enn). 5" Th* Chr«ti*n Sci«no« MonKor stjórnendur hennar og ábyrgðarmenn gagnvart sovézkum stjórnvöldum og Miðstjórn Kommúnistaflokksins. TASS (Telegrafnoye agentstvo Sovietskovo Soyuza, þ.e. fréttastofa Sovétríkjanna) var stofnuð 1925 til að sjá um áróður flokksins. Það þótti takast heldur óhönd- uglega, svo augljóst sem eyrnamark stjórnvaldanna er á öllum „fréttum” þessarar áróðursmiðstöðvar, svo að reynt var að villa um fyrir lýðnum með APN (Agentstvo pechati Novosti, þ.e. fréttastofa Novosti) 1961, og var látið i veðri vaka, að hún væri ekki „opinber" eins og TASS. Engum, sem þekkir til starfsemi APN, dettur i hug annað en fréttastofan sé opinbert áróðurstæki Sovétstjórnarinnar, enda partur af sendiráði Sovétrikjanna hér og hafa Sovétar sjálfir ekki farið dult með það hingað til. 1 bókinni How the Communist Press Works eftir Antony Buzek segir, að APN sé áróðursstofnun fremur en fréttastofn- un, og enn segir höfundur, að hún „ein- beiti sér eingöngu að áróðursgreinum" Og loks: .Jsiovosti er aðeins enn ein opin- ber sovézk áróðursstofnun, dulbúin út á Ég vil I þessu sambandi minna á, að ríkisstjórn íslands vfsaði blaðafulltrúa brezka sendiráðsins hér úr landi í fyrra þegar hann hóf fréttastarfsemi, sem kom illa við stefnu okkar í landhelgismálinu. Ástæðan var sögð sú, að hann hefði farið með lygi. Þá rauk ekki svokallað frjáls- lynt fólk upp til handa og fóta og full- yrti, að hér væri um ólýðræðislegar að- ferðir að ræða. Þó var starfsemi Bret- anna eins og krækiber móts við þá aur- skriðu, sem APN hefur dembt yfir al- menning hér á landi af lygum og óhróðri, og þótti þó flestum nóg um ,,fréttamennsku“ brezka blaðafulltrú- ans. Er einhver eðlismunur á starfi hans og Sovétanna? Ég gef lítið fyrir frjálslyndi, sem er ósamkvæmt sjálfu sér, tek ekki undir að „fyrirmyndarskapgerðin er skapleysi”. Hitt skal ég taka undir, að sízt af öllu hef ég löngun til að leika sama leik og þeir, sem frömdu glæpina á Solzhenit- syn, enda held égþeir einir ætli mér það, sem af einhverjum ástæðum vilja, að svo megi sýnast. Mér er ljúft að játa, að sá stjórnfræð- ingur (eða siðfræðingur), sem ég met mest og vitnaði til hér að framan, John Stuart Mill 2), segir í Frelsinu: „Ef skoðun er meinað að njóta sin, þá er gervallt mannkynið rænt eign sinni.“ Og ennfremur: „Fullkomið frelsi til andófs og árása er einmitt réttlæting þess, að við ætlum skoðanir okkar nógu sennileg- ar til að hafa þær að leiðarljósi i lífinu.“ Og Mill leggur áherzlu á „samvidcu- frelsi", sem ég tel mjög mikilvægt. APN hefur ekki sent frá sér skoðun, heldur mð, róg og lygar. Mill segir einnig: „Það er tómt tilfinn- ingaraus, að sannleikurinn sem slíkur, en lygin ekki, hafi þann innri kraft, að hann sigrist á dýflyssum og brennandi báli. Menn eru oft engu áfjáðari að hlýða á sannleikann en lygina ...“ Og á þessi orð Mills vil ég leggja sérstaka áherzlu: „í frumreglu frelsisins er ekki fólgið, að manni skuli frjálst að vera ófrjáls “ Mill lagði áherzlu á frelsi í öllum myndum, en gerði samt fyrirvara eins og þá, sem að ofan greinir, sagði ennfrem- ur, „að einstaklingurinn beri ábyrgð gagnvart samfélaginu á þeim athöfnum sínum, sem skaða hagsmuni annarra". Ég tel að þetta eigi einnig að gilda um „fréttaþjónustu" eins og APN á íslandi. Auk þess bendi ég á, að APN hefur oft verið flækt i njósnastarfsemi í ýmsum löndum — en ekki er mér kunnugt um, að Solzhenitsyn hafi haft slika starfsemi með höndum (!!) Að lokum: Ég hef með dæmum og rökum í fimm greinum sýnt fram á, að APN hefur unnið sér til óhelgi með starfsemi sinni hér á landi. Ég treysti mér því ekki til að taka undir þá fullyrð- ingu, að við eigum að lofa Sovétum að halda iðju sinni öhindrað áfram, þvi að „það er þeim sjálfum fyrir verstu. Það er 1 2 nauðsynlegt, að fólk sjái málflutning þeirra, það gæti læknað einhverja.“ Ef fólk þarf á slíkri lækningu að ha{da, er ástandið á íslandi verra en ég hafði gert mér grein fyrir. En þetta er að sjálfsögðu sjónarmið út af fyrir sig. Ég leyfi mér samt að kalla slíkar fullyrð- ingar andrök. En ef fólk getur ekki án þeirra tekið réttan pól í hæðina (sem ég neita að trúa að óreyndu), væri ástæða til að íhuga, hvort við ættum ekki að óska eftirþví, að Sovétar stórauki frétta- miðlun sína hér — og jafnframt gætum við boðizt til að greiða hana að hluta. Á annan hátt treysti ég mér ekki til að svara þessari síðustu fullyrðingu — eða andrökum, sem ég hef að vísu aðeins heyrt útundan mér úreinni átt. Ég sagði eitthvað á þá leið í einni þessara greina minna, að ég trúi þeim, sem handtaka helzta skáld sitt og flytja nauðugan f útlegð, til að hertaka hvaða smáþjóð sem er, hvenær sem væri. Um helgina heyrði ég ásamt fleira Morgun- blaðsfólki Guðrúnu Á. Símonar segja, að maður þyrfti ekki að vera nema fimm vikur f Sovétríkj unum til að vita, að Rússar „láta okkur aldrei í friði“ eins og hún komst að orði. Ekki verður Guðrún ásökuð fyrir andúð á Rússum. Þeir tóku henni opnum örmum, þegar hún kom til Sovétrikjanna, söng og sigraði. Guðrún Á. Símonar er mikil söngkona. En ég vissi ekki að hún væri jafn raunsæ á „söguleg rök“ og hún er mikill lista- maður. Það er sjaldgæft. Oft lifa lista- menn og hrærast í andrökum. Of oft — ekki sfður en aðrir. 1) í framhaldi Gulag-eyjahafsins eru nú- verandi valdhafar Sovétrfkjanna teknir til bæna, að sögn. 2) Sjálfstæðisfólk og raunar aðrir lýð- ræðissinnar ættu að huga nánar að kenn- ingum Mills, sem eru jafn brýnar nú og þær voru fyrir 100 árum — og eftir- minnilegt svar við jafngömlum marx- isma. A vorum rauðsokkudögum er vert að minnast þess, að Nietzsche kallaði Mill fífl vegna eldlegs áhuga hans á jafnrétti karla og kvenna. Borgaralegir flokkar eiga allir rætur í verkum Mills og engin tilviljun að útgáfa Bókmennta- félagsins á Frelsinu var helguð Bjarna Benediktssyni, konu hans og dóttursyni.

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.