Morgunblaðið - 22.05.1977, Side 17

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 22. MAÍ 1977 J f
I>örf
útgáfa
Jón Þorláksson. Kvæði. 311
bls. Rannsóknastofnun í bók-
menntafræði og Menningar-
sjóður. Rvík 1976.
Jón Þorláksson var það skáld
átjándu aldar »sem ef til vill
benti mest til komandi tíða,«
segir Heimir Pálsson i ágætum
inngangi fyrir þessari útgáfu.
Hárrétt! Því var vel til fallið að
byrja á skáldinu á Bægisá þeg-
ar Rannsóknastofnun í bók-
menntafræði við Háskóla
íslands og Menningarsjóður
hófu sameiginlega að gefa út
úrval islenskrar ljóðlistar. Ég
hef áður farið nokkrum orðum
um aðra bók þessa nýbyrjaða
flokks: Ljóðmæli Bjarna
Thorarensens undir umsjá Þor-
leifs Haukssonar. Sú útgáfa
tókst ekki nógu vel og hæfði
hvorki að kenna sig við
»rannsóknir« né »fræði«. öðru
máli gegnir um þessa útgáfu.
Heimir Pálsson gengur rösk-
lega til verks en vinnur jafn-
framt af nauðsynlegri alúð og
nákvæmni. Og því fremur var
þörf á þessari útgáfu (en t.d.
útgáfu á Ljóðmælum Bjarna)
að kveðskap Jóns Þorlákssonar
hefur ekki verið mikill gaumur
gefinn i seinni tfð. Þeir, sem um
hann hafa fjallað, hafa mest
haft fyrir sér athuganir,
skoðanir og ummæli nitjándu
aldar manna sem voru að
sönnu mætir menn og stóðu,
timatalslega séð, nær skáld-
inu en við en horfðu hins
vegar á hlutina frá öðru sjónar-
horni en nútíðarmenn. Fáein
gaman- og háðkvæði Jóns Þor-
lákssonar eru og hafa ávallt
verið vel kunn. öðru máli gegn-
ir um rósina i hnappagati
skáldsins: þýðingarnar. Oft hef-
ur verið látið að því liggja að
Paradísarmissir til að mynda
hafi í meðförum Jóns orðið
jafnvel fremri frumtextanum;
minna mátti það nú ekki heita!
Heimir Pálsson leiðir í ljós með
samanburði kostina og gallana
á þýðingum Jóns. Vist voru þær
afrek — á sinn hátt. En sá var
helstur gallinn á vinnutilhögun
Jóns að hann þýddi ekki eftir
frumtextum ( það sem hann
þýddi úr ensku) heldur eftir
dönskum útleggingum sem
voru ekki ávallt svo nákvæmar
sem skyldi og hlaut því svipur
hinna ensku skáldverka að
breytast talsvert á krókaleið
sinni frá sautjándu aldar ensku
Bökmennlir
eftir ERLEND
JÓNSSON
til lítt ræktaðs átjándu aldar
íslensks ritmáls. Þessar miklu
þýðingar teljast nú merkileg-
astar sem áfangi i bókmennta-
sögulegri þróun á fyrri hluta
nítjándu aldar — Bjarni og
Jónas og jafnvel fleiri skáld
munu hafa af þeim lært — en
verða tæpast lesnar hér eftir í
heild nema af fræðimönnum og
grúskurum. Var þvi tvimæla-
laust rétt að velja aðeins tak-
mörkuð sýnishorn þeirra í
þessa bók.
En þar sem Jón Þorláksson
horfði nú á annað borð út fyrir
landsteinana — hvar stóð þá
hann sjálfur á þessari miklu
umbrota- og upplýsingaröld?
Hefði hann getað orðið islensk-
ur Voltaire ef honum hefði ver-
ið búnar aðrar og hagstæðari
aðstæður? Heimir Pálsson seg-
ir:
»Það hlýtur að vekja athygli
þess sem les ljóð Jóns Þorláks-
sonar hve lítið samtimans gætir
þar. Þær andlegu hræringar
sem raunverulega áttu sér stað
i samtíð Jóns koma næsta sjald-
an nokkru róti á hug hans svo
séð verði í kvæðunum.... Fram-
farasinnuð skáld í Evrópu
hefðu væntanlega þótst sjá
bjarma af nýrri dögun yfir inn-
réttingum Skúla Magnússonar,
og trúarskáldin hefðu sett á
heimspekilegar umræður yfir
Skafáreldum/ en um hvort
tveggja verður sá næsta
ófróður sem leitar sögunnar í
ljóðum Bægisárklerks.«
Hér sýnist mér Heimir Páls-
son taka um of mið af nútim-
anum. Nú berast áhrif leiftur-
hratt landa milli. Á öld Jóns
Þorlákssonar höfðu íslendingar
ekki sama tima ög meginland
Evrópu og England; klukkan
var hér nokkrar aidir á eftir.
Til að taka allt í einu að fylgja
þjóðum eins og frökkum og
englendingum hefðu þurft að
vera hér allt aðrar menningar-
legar og félagslegar forsendur
en fyrir voru. Mergurinn máls-
ins er sá að I Evrópu — Frakk-
landi svo dæmi sé tekið — hafði
þungamiðja þjóðlífsins flust
frá sveitunum til borganna og
þá einkum til höfuðborgarinn-
ar, en þá er vitanlega átt við
menningarlega og pólitíska
þungamiðju. Islendingar voru
dreifbýlisfólk og vissu ekki
hvað borg var. Þó Jón Þorláks-
son hefði fengið I hendur öll rit
»framfarasinnaðra« höfunda í
Evrópu jafnóðum og þau komu
út er ekki að vita hver áhrif
þau hefðu haft á hann. Senni-
legast hygg ég að hann hefði
goldið varhuga við þeim alveg
eins og hann snerist öndvert
gegn frjálslyndi Magnúsar
Stephensens i trúarefnum.
Heimir Pálsson bendir rétti-
lega á að styrkur Jóns hafi fyrst
og fremst verið fólginn í hag-
mælsku hans. En fleira studdi
vinsældir hans sem skálds. Al-
menningi mun hafa fallið betur
trúarleg og menningarleg
ihaldsemi þessa fátæka og
breyska klerks en »upplýsing«
höfðingjanna. 'Auk þess orti
hann á þvi máli sem alþýðan
talaði ög skildi, stundum svo
hispurslaust að óprenthæft
hefði þótt ef einhver hefði ort
sem þjóðin tók minna mark á;
Jóni Þorlákssyni fyrirgafst
meira en öðrum!
Jón Þorláksson var einn
margra sem lét baslið smækka
sig, ekki aðeins eigið persónu-
legt búskaparbasl heldur lika
basl þjóðarinnar í menningar-
legum skilningi. Augljóst er
að þeir sem þekktu hann best
ungan og vit höfðu á skáld-
skap hsns bundu við hann ærn-
ar vonir. Hrappseyjarprentsm-
iðja, sem stofnuð var 1773, var
merkilegt fyrirtæki á sinni tið.
Og Jón var rétti maðurinn til að
sjá henni fyrir verkefnum.
Taldist þá ekki aðeins til eins-
dæma heldur mátti beinlinis
undrum sæta að prentuð skyldu
veraldleg kvæði ungs skálds.
Naumast var það tilviljun að
einmitt Jón Þorláksson skyldi
fyrstur verða slikrar náðar að-
njótandi.
Norður I Öxnadal kom Jón i
umhverfi sem var öðruvisi. Þar
var hann enn fjær umheim-
inum ef nokkuð var. Hið geysi-
mikla þýðingarstarf, er hann
hóf þar af fullum krafti — var
það ekki ósjálfrátt andsvar við
»einangruninni« (sem fáum
hefði að vísu komið til hugar að
nefna svo fyrir tvö hundruð
árum)? Þvilíkum spurningum
má velta fyrir sér án þess nauð-
syn beri til að svara. Aðeins vil
ég segja eitt: i menningarlegra
umhverfi hefði Jón Þorláksson
getað orðið meira skáld og um-
fram allt meiri þýðandi.
En sem sagt: þökk fyrir út-
gáfuna. Minning skáldsins á
Bægisá er verðugur sómi sýnd-
ur með þessari bók.
En að gefnu tilefni minni ég
lika á að verkefni af þessu tagi
verður ekki af hendi leyst svo
viðunandi sé nema með mikilli
vinnu og markvissum og raun
hæfum rannsóknum. Vona ég
að Rannsóknastofnun í bók-
menntafræði og Menningar-
sjóður geri það ljóst hverjum
sem eftirleiðis verður ráðinn til
að hafa umsjón með útgáfu eins
og þessari.
ORÐ
í EYRA
Palli listaskáld:
Gamall
dans úr
flæðar-
máli
Vlst þekkja ólsarar á klukkuna
að minnsta kosti stóru stafina
sagói finna karlamagnúsdóttir
og teygði sig eftir vikunni
mér langar til kfnara
bætti hún við með brosgrettu
þú meinar kanarí
mælti vermann jaxlabítur.
kominn var frá löndum
með skarð og vagl
sólundur ólundur
og næturfug!
vfst þekkja þeir hrafnaklukku
að minnsta kosti frá fffli
og allir eru með á það
hvar núerðaðsvart-hakur syngur
steingeldingahnappar prjóna
eldibröndum f leðju og slori:
ég vil ekki til baka af fimmþúsundkalli
skoðaðu myndir í vikunni
næturhundur morgunlæðist
dagfiskum sporðrennir,
kvöldrottur rfsta
f staðinni peningalvkt.

AUGLÝSINGASÍMBMN ER: - 22410 29§?=Z=C> JS»r0tinbIabií>
Þegar fjölskyldan ferðast saman og notar fjölskyldu-
fargjöld, þá borgar einn fullt fargjald, en allir hinir
aðeins hálft.
Þannig eru fjölskyldufargjöld okkar er gilda nú
allt árið til allra Norðurlandanna og Bretlands.
Fjölskyldufargjöld henta vel jafnt vetur sem sumar,
og hvort heldur um er að ræða orlofsferð eða viðskipta-
erindi.
Spyrjið sölufólk okkar, umboðsmenn og ferðaskrif-
stofumar um þessa auknu ferðamöguleika allrar
fjölskyldunnar.