Morgunblaðið - 21.02.1979, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 21.02.1979, Blaðsíða 18
18 MORGUNBLAÐIÐ, MIDVIKUDAGUR 21. FEBRÚAR 1979 Sveinn Benediktsson Hinn 12. febrúar s.l. lézt á Landakotsspítala Sveinn Bene- diktsson framkvæmdastjóri, á 74. aldursári. Sveinn haföi á síðari árum búið við skerta heilsu og var mjög hætt kominn fyrir allmörgum árum. Honum tókst þó að sigrast á sjúkdómi sínum að mestu, enda kjarkurinn og viljafestan með eindæmum. Sjúkrahúsvist hans að þessu sinni var ekki löng og var banamein hans hjartabilun. Sveinn Benediktsson var fæddur í Reykjavík 12. maí 1905 og voru foreldrar hans Benedikt Sveins- son, ritstjóri Ingólfs og síðar alþingismaður og kona hans Guðrún Pétursdóttir, bæði þjóð- kunn að skörungsskap og fyrir afskipti sín af félagsmálum og stjórnmálum. Benedikt Sveinsson var í fremstu röð þeirra íslendinga er lengst og djarfast sóttu fram í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Stefna hans var skýr og ótvíræð: „að ísland sé fyrir íslendinga og hér búi frjálsir menn í frjálsu landi" eins og hann komst sjálfur að orði, er hann tók við ritstjórn Ingólfs, 8. janúar 1905, nokkrum mánuðum áður en Sveinn fæddist. Frá þessu markmiði hvikaði Benedikt Sveinsson aldrei á löng- um stjórnmálaferli og í andrúms- lofti þessarar baráttu hlaut Sveinn mótun sína og uppeldi. Með Sveini Benediktssyni er fallinn frá einn svipmesti atorku- maður okkar samtíðar. Það sópaði að honum hvar sem hann fór og í tvennskonar skilningi. Hann var harðsækinn og umsvifasamur í atvinnurekstri sínum og allri þeirri margvíslegu umsýslu er hann hafði með höndum um dagana. Það var sjaldan logn í kring um hann. Hann var einnig höfði hærri en allur fjöldinn og samsvaraði sér vel og fas hans allt bar vott um sterkan hug og mikla viljafestu. Sveinn hlaut því hvar- vetna að vekja athygli og eftirtekt samferðamanna, enda var hann ótrúlega víða kvaddur til trúnaðar- og forystustarfa. Starfsvettvangur Sveins Bene- diktssonar var fyrst og fremst á sviði atvinrftilífsins og þá sérstak- lega í sjávarútvegi og fiskvinnslu. Hann rak lengi eigin fyrirtæki í útgerð og síldarvinnslu og gegndi um langt skeið mikilvægum forystustörfum í samtökum út- vegsmanna og fiskframleiðenda. En honum voru einnig falin um- fangsmikil og vandasöm opinber trúnaðarstörf, svo sem stjórnar- forysta í Síldarverksmiðjum ríkis- ins, en í stjórn þeirra sat hann nær hálfa öld, og formennska í Útgerðarráði Bæjarútgerðar Reykjavíkur um langa hríð. Þá átti hann lengi sæti í Síldarút- vegsnefnd og fulltrúi á Fiskiþingi var hann áratugum saman. Hann var oft kjörinn til samningsgerða erlendis um sölu á fiskafurðum okkar. Ótal fleiri trúnaðarstörfum gegndi Sveinn, einkum á sviði atvinnumála og viðskipta, þótt þau verði ekki tilgreind hér. Kynni okkar Sveins Benedikts- sonar hófust fyrst að marki í Útgerðarráði Bæjarútgerðar Reykjavíkur, en þar áttum við samstarf um aldarfjórðungs skeið. Við vorum þar fulltrúar and- stæðra flokka og að ýmsu ólíkra sjónarmiða. Ekki varð því alltaf komist hjá ágreiningi og fyrir kom að það urðu verulegir árekstrar. En ekkert slíkt var erft er til lengdar lét, og ég held mér sé óhætt að segja að brátt hafi tekist með okkur góður kunningsskapur er treystist við nánari kynni og varð að vináttu. Sveinn var mikill skapmaður og ráðríkur nokkuð og hélt jáfnan fast á sínum málstað. Hann var ekki að eðli eða upplagi afsláttar- gjarn málamiðlunarmaður þótt góð greind og löng lífsreynsla kenndi honum nauðsyn sátta og samkomulags í samstarfi manna. Hann var mjög hreinn og beinn í allri afstöðu sinni til manna og málefna og það var fjarri honum að láta menn gjalda málefnalegs ágreinings. I samstarfinu í Bæjarútgerð i Reykjavíkur tel ég mig hafa lært að meta Svein Benediktsson, hygg- indi hans, stjórnsemi og dreng- skap. Hann var sem kunnugt er mjög eindreginn Sjálfstæðis- flokksmaður og ákaflega sann- færður um yfirburði einka- reksturs. Ekki galt þó Bæjarút- gerð Reykjavíkur þessa sjónar- miðs formannsins, þótt rekstrar- formið væri annað en honum var mest að skapi. Sveinn gegndi formennskunni í útgerðarráði af dugnaði og skörungsskap og reyndi að þoka hagsmunamálum Bæjarútgerðarinnar áfram eins og kostur var og ekki alltaf við hagstæðar aðstæður. Eins og kunnugt er var Sveinn alla ævi mjög virkur þátttakandi í stjórnmálum. Hann tók óskoraðan og fullan þátt í mörgum pólitísk- um orustum um sína daga og reyndist áreiðanlega flokki sínum og hugðarefnum átakamikill og skapheitur baráttumaður. Ég man hann þó aldrei einbeittari og ákafari í sókninni en í lýðveldis- kosningunum 1944, er verið var að slíta síðustu stjórnarfarslegu tengslin við Danmörku. Mátti þá glöggt greina hvar rætur hans lágu. Sveinn var ágætlega að sér í sögu þjóðarinnar og bókmenntum og átti gott safn vandaðra bóka. Hann hafði einkum rnikinn áhuga á fornbókmenntum okkar og öllu er snerti mannfræði og ættvísindi. Hann var hafsjór af fróðleik á sviði ættfræðinnar eins og sjá mátti er hann reit afmælis- eða minningargreinar. Af ljóðskáldum hygg ég hann hafi metið Einar Benediktsson mest. Áhugi hans á sögu var ekki bundinn við ísland eitt, hann las einnig mörg söguleg rit um erlend stjórnmál og stjórn- málamenn og hafði mikla ánægju af. Hann skrifaði fjölda greina í blöð og tímarit, einkum um at- vinnumál og fjármál. Hann var ákaflega kröfuharður við sjálfan sig og vandaði allt er hann lét frá sér fara. Svo sem nærri má geta um jafn stórbrotinn mann var Sveinn höfð- ingi í lund og greiðasamur. Var enginn einn og yfirgefinn er naut stuðnings hans og velvilja. Hann var mjög tryggur vinum sínum og umhyggjusamur um hag þeirra. Sveinn Benediktsson var hamingjumaður í sínu einkalífi enda hefði hann ekki komið jafn miklu í verk að öðrum kosti. Hann eignaðist mikilhæfa mannkosta- konu, Helgu Ingimundardóttur, frá Kaldárholti í Holtum, sem lífsförunaut, og átti með henni fjögur mannvænleg börn sem öll eru uppkomin og hafa stofnað eigin heimili hér í Reykjavík og Garðabæ. Börnin eru þessi: Bene- dikt hæstaréttarlögmaður, kvæntur Guðríði Jónsdóttiy, Ingimundur arkitekt, kvæntur Sigríði Arnbjarnardóttur; Guðrún húsfreyja, gift Jóni B. Stefánssyni, verkfræðingi, og Einar, starfs- maður hjá Sjóvátryggingarfélagi íslands, kvæntur Birnu Hrólfs- dóttur. Heimilið sem Helga bjó Sveini af myndarskap og smekkvísi var honum ómetanlegur griðastaður er tóm og hvíld gafst frá marg- þættum skyldustörfum og storm- viðrum athafnalífs og fram- kvæmda. Það er mikill sjónarsviptir að Sveini Benediktssyni og víða er nú autt sæti við fráfall hans. í fjöl- skyldu hans er nú mikið skarð fyrir skildi. Reykjavík er fátækari og svipminni eftir að hann er allur. Svo sterkan svip setti hann á fæðingarborg sína á atorkusamri starfsævi. Nú þegar leiðir skilja vil ég þakka Sveini Benediktssyni sam- vinnu og vináttu sem ég á kærar minningar um. Við hjónin sendum Helgu, börnum hennar og fjöl- skyldunni allri hugheilar sam- úðarkveðjur. Megi minningin um mikilhæfan eiginmann og föður verða þeim öllum harmabót og hugarléttir í þeim stóra missi er þeim hefur að höndum borið. Guðmundur Vigfússon. Kveðja frá S.R. I dag fer fram útför Sveins Benediktssonar frá Dómkirkjunni í Reykjavík. Hann lést á Landa- kotsspítalanum 12. þ.m. stutta sjúkdómslegu. eftir Sveinn fæddist í Reykjavík 12. maí 1905, sonur merkishjónanna Guðrúnar Pétursdóttur frá Engey og Benedikts Sveinssonar alþingis- manns. Hann hlaut kjarnmikið vega- nesti úr föðurhúsunum að Skóla- vörðustíg 11, og minntist hann oft æskuára sinna með miklu þakk- læti. Þau áhrif er hann varð fyrir í heimahúsum taldi hann að hefðu mótað hvað mest baráttuvilja hans og áhuga á þjóðmálum. Á námsárum sínum hóf Sveinn störf við síldarstöð Óskars Hall- dórssonar í Bakka á Siglufirði. Þarna hófst í þágu íslensks sjávar- útvegs hálfrar aldar starfsferill, sem vart á sér líkan. Hér verða ekki rakin öll þau störf í atvinnu-, félags-, mennta- og menningarmálum, sem Sveinn Benediktsson tók þátt í heldur færðar þakkir frá því fyrirtæki, sem hann vann lengst fyrir og var í áratugi eitt hans aðalstarf. Síldarverksmiðjur ríkisins hófu starfsemi sína 19. júlí 1930. í stjórn S.R. var Sveinn lengst af frá stofnun þeirra þar til hann hætti vegna aldurs við árslok 1976. Hann var í stjórninni samtals í 43 ár þar af stjórnarformaður í 33 ár. S.R. voru um langt skeið stærsta atvinnufyrirtæki landsins og höfðu ómetanlega þýðingu fyrir framgang síldveiðanna, sem í mörg ár voru ein helsta tekjulind þjóðarbúsins. í stjórnartíð Sveins höfðu S.R. atvinnurekstur á 7 stöðum á land- inu, aðallega bræðsluiðnað, og á Siglufirði ráku S.R. einnig frysti- hús og vélaverkstæði, voru aðili að togaraútgerð og fóru með stjórn lagmetisiðjunnar Siglósíld. Sveinn var afbragðs stjórnandi og forspár, var oft eins og hann sæi langt fram í tímann. Hvernig hann varði S.R. má eflaust þakka að ennþá heldur fyrirtækið velli í öllu því ölduróti, sem skollið hefur yfir þennan atvinnurekstur. Sveinn kvæntist 4. september 1937 Helgu Ingimundardóttur frá Kaldárholti í Holtum, mikilli ágætiskonu og eignuðust þau fjög- ur börn. Það var gaman að koma á heimili þeirra að Miklubraut 52 í góðu tómi, því Sveinn var stál- minnugur, víðlesinn og afburða vel að sér í sögu lands og þjóðar, baráttumaður gæddur sterkri þjóðerniskennd. Það var hverjum manni lærdómsríkur og hollur skóli að kynnast honum. Glöggt kom baráttuviljinn fram í þeim veikindum, sem herjuðu á hann um árabil. Þar var aldrei uppgjöf. Sveinn var gæddur ríkri réttlæt- isvitund, svo ríkri á stundum, að hann ætlaði sér vart af. Þessvegná misskilinn oft eins og þeir, sem vilja hafa það heldur, er sannara reynist. Hann var vinur vina sinna og ótaldir eru þeir, sem hann veitti aðstoð og hjálp án vitundar ann- arra. Það er mikil eftirsjá að þeim bræðrum, Pétri, Bjarna og Sveini, en þeir reistu sér óbrotgjarnan varða hver á sínu sviði í þjóðlífinu. Þótt fenni í spor vegfarandans munu störf Sveins Benediktssonar um framtíð hafa virk og markandi áhrif í íslenskum sjávarútvegi byggjendum landsins til fram- dráttar. Fátækleg kveðjuorð segja svo lítið þegar jafn sterkur persónu- leiki er kvaddur. Að leiðarlokum flyt ég honum þakkir okkar hjón- anna fýrir vináttu og góð kynni. Fyrir hönd stjórnar og samstarfs- manna í'S.R. þakka ég allt hans mikla starf, og þá vinsemd og vináttu, !er myndaðist gegnum árin. Eiginkonu, börnum, barna- börnum og öðrum ástvinum send- um við innilegar samúðarkveðjur. Þorsteinn Gfslason. Frændi minn Sveinn Benedikts- son er nú horfinn til feðra sinna. Fregnin barst mér norður yfir heiðar og hitti mig ekki öldungis óvaran. „Er falls ván at fornu tré" sagði faðir hans um sjálfan sig. Og Sveinn hafði ekki gengið heill til skógar. Einar Benediktsson segir í Væringjum: „Vort land er í dögun af annarri öld. Nú rís elding þess tíma, sem fáliðann virðir." Ég hef jafnan skilið orðið „fáliði" í merkingu Einars með því að hugsa mér menn eins og Svein Benediktsson eða Loft Bjarnason. Þeir voru „glöggeygir gestir", sem sáu hinn rétta leik á taflborði lífsins. Má vera, að þeir hafi á stundum þótt gustmiklir, enda létu þeir ekki troða sér um tær. En þeir voru ekki einfarar í þeim skilningi, að þeir þægju ekki ráð hjá öðrum né létu sig aðra engu skipta. Þvert á móti voru þeir báðir vinfastir og frændræknir og létu ekki níðast á þeim, sem þeir báru fyrir brjósti, lífs eða liðnum. Ég hitti Svein í síðasta skiptf á förnum vegi tæpri viku áður en hann dó. Hann var sjálfum sér líkur. Þó var af honum dregið. En viðhorfið til lífsins var hið sama. Hann lét sig þjóðmálin skipta og hafði af þeim þungar áhyggjur. Þó mundi hann eftir að láta mig finna, að hann vissi, hvað mér leið. „Er falls ván at fornu tré" getur maður sagt. Þó skilur það eftir skarð. Ég mun sakna Sveins, frænda míns. Hann var fáum mönnum líkur og oft naut ég trygglyndis hans og stórmennsku. Megi hann hvíla í friði. A æskuárum mínum var ég oft daglegur gestur á heimili þeirra Helgu. Þá og jafnan síðan hef ég verið velkominn í því húsi. Þessi fáu orð eru fest á blað til þess að þakka fyrir sig. Þeim fylgja hlýjar kveðjur og góður hugur. Halldór Blöndal. Svein Benediktsson þarf ekki að kynna. Hann var Þingeyingur í aðra ættina, og við, sem þaðan erum, þegjum ekki yfir þeim upp- runa hans, síst þeir, sem geta rakið til skyldleika við hann. Áhugamál hans voru mörg og brennandi. Stjórnmál og þó sér í lagi atvinnumál, tóku mestan tíma hans og starfskrafta. Ungum voru honum falin þýðingarmikil trúnaðarstörf, og er skemmst af að segja, að í hartnær hálfa öld var hann oddviti íslensku þjóðarinnar í höfuðatvinnuvegi hennar, sjávar- útvegi. Auk þess rak hann lengst af eigið stórfyrirtæki í hjáverkum. Var með ólíkindum, hverju hann fékk áorkað, enda þótt hann væri bæði áhlaupamaður og þolinn. Það gefur auga leið, að ekki verður gefin nein viðhlítandi mynd af störfum Sveins í stuttri minningargrein, svo umfangsmikil og fjölþætt sem þau voru. Mér dettur hins vegar í hug lítil saga frá unglingsárum mínum, sem varpað gæti nokkru ljósi á þá lyndiseinkunn hans, er mörgum var hulin. Það var á kreppuárunum. Ég hafði sótt um skólavist erlendis, en skorti farareyri. Að vísu var nóg að starfa á sveitaheimilum í þá daga. Sá var þó hængur á, að þar var ekkert kaup utan brýnustu nauðsynjar. Öll sund virtust lokuð, því vofa atvinnuleysisins var í hverju skoti. Ekki var heldur námslánum fyrir að fara. Var þá fangaráðið, að pabbi skrifaði Sveini. Hann svaraði um hæl með skeyti: „Láttu strákinn koma með flóabátnum til Siglufjarðar," og tiltók mánaðardag. Þegar báturinn sigldi inn Siglu- fjörð, stóð hópur manna á bryggjunni, og þekkti ég Svein úr nokkurri fjarlægð. Hann var þá í blóma lífsins, höfðinu hærri en flestir menn og allra manna glæsi- legastur. Er báturinn nam við bryggju vatt hann sér um borð, tók annan pinkil minn og bað mig ganga æði spöl á eftir sér. Það væri ekki hollt, að við sæjumst saman. Ofarlega í bænum gekk hann inn í hús, og var þar lítið herbergi, sem hann hafði útvegað mér. Þetta hús var í eigu pólitísks andstæðings Sveins, mikils „bolsa". Þennan stað hefur Sveinn tvímælalaust valið til að tryggja, að ekki yrði amast við mér. Þetta reyndist líka það vé, sem dugði. Enginn spurði neins. Á þessum árum var svo knappt um atvinnu, að það þótti ganga glæpi næst að útvega utanbæjarmanni vinnu, jafnvel um hásumarið. Þessa hættu setti Sveinn ekki fyrir sig, þótt hann væri umdeild- uV "og' "s'fáoVTiáns" vfolcv'áBTn'" á Siglufirði á þeim árum. Síðan lagði hann mér lífsreglurnar: „Þú .vinnur við byggingu S.R. frá klukkan 7 á morgnana til 6 á kvöldin. Eftir það skalt þú ganga á plönin, ef þú fréttir af síld og reyna að fá vinnu til að drýgja tekjurnar, en ef þú færð ekkert að gera, komdu þá til mín að Hótel Hvanneyri. Þar hefi ég tvær her- bergiskytrur, og getur þú verið í annarri, þegar ég er viðbundinn. Það er sukksamt hér á Siglufirði, og ég kæri mig ekkert um, að þú lendir í neinu, meðan þú ert hér." Það eitt út af fyrir sig, að hann fór þess ákveðið á leit við mig, að ég yrði hjá sér hvert það kvöld, sem ég fengi ekkert að gera, er með hliðsjón af þéim aðstæðum sem fyrir voru, meiri drengskapur en mér hefur verið sýndur fyrr og síðar, og ég þekki engan, sem ég tryði til þessa. í fyrsta lagi var hætta á, að utanbæjarmaðurinn, sem hann hafði útvegað vinnu, sæist tíðum heimsækja hann, og í því var hætta fólgin. í öðru lagi, hlaut ég, strák- hvolpurinn, 10 árum yngri en hann, að verða honum til óþæginda og blátt áfram leiðinda. } þriðja lagi veitti honum ekkert af herbergjum sínum til funda- halda, sem máttu heita stöðug, og loks var engin goðgá, þótt ógiftur maður á hans aldri, liti um öxl til þess kvennaskara, sem prýddi Siglufjörð í þá daga. Þessa sögu læt ég nægja, þótt af mörgu væri að taka. Ég held það hafi fyrst og fremst verið tveir eiginleikar í fari Sveins, sem urðu til þess, að ég mat hann umfram aðra menn. Annars vegar einlægt trygglyndi ) hans og hins vegar alúð sú og fylgni, er hann sýndi hverju því, sem hann tók að sér. Að eiga hann að, var eins konar líftrygging og þó meira en það, því að það var engu síður andlegur styrkur en veraldlegur. Hann var engum manni líkur. Með einlægri samúðarkveðju, Jóhann Friðriksson. Frá því ég man fyrst eftir þá er Sveinn Benediktsson og fjölskylda með því fyrsta sem ég kynntist. Faðir minn og Sveinn höfðu kynnst á Siglufirði 1927. Tókst með þeim órofa vinátta er hélst óslitið þar til faðir minn lést 1974. Störfuðu þeir saman upp frá því að margvíslegum málum er varða útgerð og nýtingu sjávarafla. í stjórn Hvals h.f. störfuðu þeir saman frá 1950. Að föður mínum látnum var Sveinn kjörinn formaður stjórnar og ég ráðinn framkvæmdastjóri Hvals h.f. Mér var mjög vel kunnugt um hve góð samvinna var ávallt með þeim og hversu mikið tillit þeir tóku hvor til annars. Það hafði heldur ekki farið fram hjá mér í gegnum árin í samtölum við menn og með því að fylgjast með þjóðfélagsumræðu að skoðanir Sveins voru ekki allsstaðar eins vel séðar. Þess vegna var það mér mikil eftirvænting að kynnast því af eigin raun að starfa náið með Sveini. Dáist ég að ósérhlífni, atorku og elju Sveins enda var starfsdagur hans einatt langur. Hversu frábær penni hann var og hve rökfast og hnitmiðað hann samdi sitt mál mun mér seint úr minni líða, þar var hvert orð metið og vegið. Sveinn fylgdist mjög náið með þróun á lýsis- og mjölmörkuð- um alla tíð og var mat hans á þróun mála þar rómað af öllum er til þekktu. Umræður við Svein um þjóðmál og horfur þar gleymast mér heldur ekki. Sveinn hafði þar sínar skoðanir og í spádómum sínum um framvindu mála reynd- ist hann afburða sannspár. Stór- brotnir menn á borð við Svein eru því miður fáir eftir meðal vor. Tek ég undir orð vinar okkar Sveins í Noregi, en hann komst svo að orði er ég tilkynnti honum andlát hans: „Nu har Island mistet en av sine gamle hovdinge." Frá heimili Sveins og Helgu að Miklubraut 52 á ég margar ánægjulegar endurminningar, en þar situr gestrisni og myndar- skapur í öndvegi. Að leiðarlokum vil ég fyrir hönd Hvals h.f. þakka Sveini hans ¦ -ígseWstnrf' f •þágtr féiagshry fyrr

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.