Morgunblaðið - 24.05.1980, Qupperneq 2

50
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 24. MAÍ1980
Djörf tilraun 17 ára pilts
til bjargar heimabyggðinni
varð þar forustumaður í verka-
lýðsmálum, sem við komum síðar
að. Var um haustið fulltrúi hins
nýstofnaða verkalýðsfélags á Al-
þýðusambandsþingi. En piltinum
17 ára brann í huga að koma
sjávarútvegi til meiri vegs í
heimabyggð sinni. Hann trúði því
að félagslegum samtökum væri
þetta framkvæmanlegt og reyndi
haustið 1932 að stofna þar sam-
vinnufélag um útgerð og fiskverk-
un. En það tókst ekki. Látramenn
vildu ekki bindast svo vafasömum
félagsskap, eins og segir í stutt-
orðri frásögn í Hornstrendinga-
bók. En þá hófst Gunnar handa
einn síns liðs og varð furðanlega
ágengt.
• Hvert áfallið
af öðru
— Haustið 1932 byggði ég á
Látrum nýtt fiskmóttökuhús,
sagði Gunnar. Keypti til þess hús,
sem notað hafði verið í sambandi
við endurbyggingu Straumnesvita
1930, auk þess sem ég keytpi til
viðbótar timbur og járn frá ísa-
firði. Yfirsmiður við byggingu
hússins var Ólafur Friðbjarnar-
son, faðir núverandi
aðstoðarfjármálaráðherra Þrast-
ar Ólafssonar. Og 1933 keypti ég
tvo 9—10 tonna dekk báta. M/b
Eli og var formaður á honum
fóstbróðir minn Egill Árnason, og
m/b Ófeig og var formaður mágur
minn Guðmundur Bjarnason. Bát-
arnir komu til viðbótar heimabát-
unum, sem faðir minn og aðrir
gerðu út í Aðalvík, en ég keypti
fisk af þeim öllum. Aðalvíkingar
höfðu orðið að selja sinn fisk til
Isafjarðar eftir að Sameinuðu
íslenzku verzlanirnar, sem svo
voru nefndar, hættu. Þá varð eyða
í fiskverkuninni, sem líka var
ástæðan fyrir því að ég réðist í
þetta verkefni. Fiskurinn hafði
bara verið saltaður, en ég ætlaði
að láta þurrka hann
heima og útvega þannig atvinnu á
staðinn. Einkum veitti það ungl-
ingum góða vinnu. Arið 1933
byggði ég svo annað fiskmóttöku-
hús á Hesteyri. Þar keypti ég fisk
af fjórum mótorbátum, Fönex,
Blíðviðri og Sóló, auk annars
bátsins míns, Elís, en ætlunin
hafði verið að fleiri bátar væru
gerðir út þaðan á haustmánuðum,
þegar veður versnuðu í Aðalvík.
— Ófeigur var gerður út frá
Látrum og var þar enn, þegar
vestan stórviðri skall á í septem-
ber 1934, segir Gunnar, rétt viku
áður en við ætluðum að færa hann
í murningar inn á Hesteyri, að
kröfum vátryggingarfélagsins.
Þar strandaði hann í óveðrinu og
brotnaði í spón. Báturinn var
vátryggður hjá bátaábyrgðarfé-
lagi ísfirðinga fyrir sömu upphæð
og ég keypti hann fyrir frá Einari
Guðfinnssyni í Bolungarvík eða
fyrir 8000 kr. Hann lá nú þarna
brotinn á kambinum, en vélin, sem
var gömul Heinvél, var talin
óskemmd. Ég fékk því ekki út
nema helming vátryggingarinnar.
En vélin er enn á sandinum, þar
sem báturinn brotnaði utan af
henni. Þar tapaði ég 4 þúsund
krónum, sem er líklega um 6
milljónir á verðlagi í dag. í dag er-
þó mun auðveldara að ráða við þá
upphæð, en þá voru engir pen-
ingar til og engin lán að fá. Þetta
var geysilegt áfall fyrir mig.
— En þetta var ekki eina
áfallið, var það?
— Ekki aldeilis. Erfiðleikarnir
við rekstur þessarar útgerðar
minnar hófust fyrir alvöru sumar-
ið 1934 með því að fiskmatsmaður-
inn, sem var sendur norður til að
meta fullþurrkaðan fiskinn, úr-
skurðaði all mörg skippund í
annan og þriðja verðflokk. Þar
með var sýnt að ég varð fyrir
umtalsverðu tapi af fiskverkun-
inni. Þetta orsakaðist af of mikl-
um sólarhita við þurrkunina á
reitunum. Fiskurinn brann.
— Of mikill hiti þarna norður á
Hornströndum með opna víkina út
til hafsins?
— Já, þetta er einstakt svona
norðarlega. En víkin er svo stutt
og fjöllin það há, að hafgolan nær
ekki inn í hana. Þarna eru hvítar
sandfjörur og þetta verður eins og
í suðupotti á heitum sumardögum.
Ég varaði mig ekki á þessu.
— Þriðja áfallið, heldur Gunnar
áfram, var að þriðji báturinn sem
ég hafði pantað frá Noregi í
byrjun árs 1934 og kom til Isa-
fjarðar með Nóvu í nóvember
1934, reyndist ekki í gangfæru
standi. Vélin sem var 15 ha.
Union, skemmdist í prufukeyrslu,
þannig að strokkfóðringin rifnaði
og stimpillinn skemmdist einnig.
Það varð því að taka vélina úr
bá'.num, með þeim afleiðingum og
þessi nýi bátur, sem kostaði með
vél norskar krónur 10 þúsund stóð
upp á kambi allan veturinn 1935
og neyddist ég því til að selja
hann. Og það er báturinn, sem
Jens í Kaldalóni var að tala um.
— Þess má geta, hélt Gunnar
áfram, að þennan nýja bát hafði
ég keypt frá skipasmíðastöð í
Fana við Bergen. Og svo skemmti-
lega vildi til að sonur eiganda
stöðvarinnar, sem þá var 13 ára,
flutti bátinn frá Fana til Bergen,
þaðan sem hann var fluttur með
Nóvu til Isafjarðar. Þennan mann
hitti ég svo aftur í janúar 1959 og
síðan höfum við átt ánægjulega
samvinnu um byggingu fiskiskipa.
Við höfum átt sartistarf um smíði
47 fiskiskipa fyrir Island.
— Þetta hefur verið mikið áfall
fyrir þig?
— Já, þessi þrjú áföll dugðu til
þess að lama framkvæmdavilja
minn. Útgerðarsaga mín þarna
fyrir norðan varð því ekki lengri.
Ég hafði nú aðeins einn bát í stað
þriggja og engin útleið lengur,
enda svartnætti í öllum fjármál-
um þjóðarinnar. Gamalgrónir út-
gerðarmenn og miklir athafna-
menn eins og Valdimar Þorvarð-
arson í Búð í Hnífsdal og Grímur
Jónsson í Súðavík, áttu mjög í vök
að verjast. Og þá voru engin tök á
að leita til opinberra aðila. Sá sem
ekki bjargaði sér sjálfur, varð að
gefast upp. Sumarið 1935 var
tilraun mín til að reisa við
atvinnulíf í þessari afskekktu
byggð lokið. Þriggja ára athafna-
tímabili var lokið þar.
— Raunar er merkilegt að þú
skildir yfirleitt komast af stað,
peningalaus strákurinn?
— Faðir minn hafði verið út-
gerðarmaður og bátseigandi frá
því fyrir aldamót. Hann var oft
búinn að takast á við erfiðleikana,
raunar sá eini heima, sem hafði
áhuga á þessum athöfnum mínum.
Hann setti eignir sínar að veði og
varð fyrir skakkaföllum. Ég fór
með miklar skuldir til Reykja-
víkur, ákveðinn í að borga þær og
það tókst. Einnig tókst mér að
borga Hesteyringum, sem höfðu
látið spariféð sitt í að byggja
fiskverkunarhúsið. Því þótt bæði
húsin væru seld og flutt burtu,
dugði það ekki til. Tilraunin, sem
ég gerði þarna, var gerð í trú á það
að þetta mundi lyfta staðnum, svo
að fólkið gæti haldið áfram að lifa
þar eins og það hafði gert svo
lengi. Mig dreymdi um að geta
gert þetta og lagði mig allan fram.
Þetta var mér raunar á við besta
háskólanám. Reynslan af því að
takast á við lífið og raunveruleik-
ann í Aðalvík, hefur orðið mér að
miklu gagni í lífinu.
• Ekki til sjós
— Hvað tókstu til bragðs?
— Ég fór í verzlunarstörf og
vann á sumrin á Djúpuvík á
árunum 1936 til 1939 eða þar til ég
stofnaði Vélasöluna og tók að
flytja inn vélar og síðan skip. Og
hefi ekki lent í teljandi erfiðleik-
um síðan.
— Þetta er alltof fljótt farið yfir
sögu. Ekki hefur þetta verið svona
auðvelt?
— Nei, raunar ekki. Ég hafði
lofað föður mínum að fara ekki til
sjós. Þetta loforð gat ég ekki
haldið eftir ófarirnar í Aðal-
víkinni, því ég fór á síld haustið
1935. En það gerði ég heldur ekki
oftar, því strax sumarið eftir
réðist ég í síldarverksmiðjuna á
Djúpuvík. Haustið 1934 var ég á
Alþýðusambandsþingi. Ég var enn
í stjórn verkalýðsfélagsins á Hest-
eyri og reyndi að vinna að málefn-
um félaga minna.
— Já, hvernig stóð á því að þú,
sem varst atvinnurekandi orðinn,
varst líka fulltrúi verkalýðsins?
— Sumarið eftir að ég lauk
gagnfræðaprófi, vann ég á
Síldarstöðinni á Hesteyri. Þá
stofnuðum við verkalýðsfélag og
ég var kosinn í stjórn þess. Um
haustiö 1932 var ég fulltrúi félags-
ins á Alþýðusambandsþingi. Það
var í fyrsta skiptið sem ég kom til
Reykjavíkur. Kom þangað 8. nóv-
Báturinn sem Gunnar
fékk frá Noregi í ársbyrj-
un 1934 og reyndist vera
meö ónýta vél. Stóö þessi
bátur sem kostaöi 10
þús. n. krónur uppi á
kambi allan veturinn og
hann neyddist svo til aö
selja hann. Þaö var
síöasta áfalliö af þremur,
sem dugöu til aö Ijúka
tilrauninni til aö reisa viö
atvinnulífiö í hinni af-
skekktu byggö.
ember og var komið fyrir hjá
gömlum hjónum, sem bjuggu í
Verkamannabústöðunum við
Hringbraut. Þau voru ættuð að
vestan og Svava dóttir þeirra vann
hjá Alþýðusambandinu. Daginn
eftir komu mína til Reykjavíkur,
gekk ég niður í miðbæ. Þar var þá
mikið um að vera og ég furðaði
mig á þeim mikla mannfjölda, sem
var fyrir utan Góðtemplarahúsið.
Þar stóð þá yfir fundur í borgar-
stjórn Reykjavíkur. Þarna hafði
ég lent á Gúttóslagnum mikla. Til
að sjá betur hvað um var að vera,
fór ég upp á steinvegginn við
Guttó, og meðal þeirra sem næstir
voru dyrunum, kom ég auga á pilt
sem verið hafði sundfélagi minn
úr Reykjanesi við Djúp. Þóroddur
hét hann og var sá eini af
nemendunum á sundnámskeiðinu
1926, sem ekki komst á flot. Hann
var svo vatnshræddur að hann
sleppti sér aldrei frá sundlaugar-
bakkanum. En hér var hann nú
kominn með lurk í hendi, til að
berja á borgarstjórninni og lét
dólgslega. Þetta þótti mér, strákn-
um að vestan furðulegt. Þegar
Hermann Jónasson lögreglustjóri
gaf lögreglunni skipun um að
fjarlægja óróaseggina, kom til
blóðugra átaka og nokkrir slösuð-
ust það mikið að þeir náðu sér
aldrei.
• Yngsti fulltrúi
á Alþýðu-
sambandsþingi
— Daginn eftir var svo alþýðu-
sambandsþingið sett. Héðinn
Valdimarsson kom með eina kylf-
una, sem lögreglan hafði notað og
sýndi fundarmönnum. Á þessu
þingi kynntist ég Jóni Baldvins-
syni, formanni Alþýðuflokksins.
Hann var ættaður frá ísafjarðar-
djúpi og þar sem ég var yngsti
fulltrúinn, sem mætti á þinginu,
aðeins 17 ára, þá fékk ég að fylgja
honum og vera með í þeim viðræð-
um, sem hann átti við hina ýmsu
fulltrúa. Kynnin við hann og fleiri
framámenn áttu eftir að koma
mér að gagni, því ég gat þá leitað
til þeirra þegar ég fór að brjótast í
framkvæmdum. Eg man til dæmis
eftir því að karlarnir í Aðalvíkinni
höfðu einu sinni gengið marga
daga um á ísafirði til að fá 500 kr.
víxil, svo þeir kæmust á sjó, en
árangurslaust — engin peningar
til. Ég hringdi þá fyrir þá suður til
Jóns Baldvinssonar, sem gat
bjargað því.
— Þú hefur ekki sagt mér
hvernig þér kom þetta allt fyrir
sjónir?
— Þegar ég fór að heiman þá
hafði ég ímyndað mér að á slíkri
samkomu ríkti bróðurkærleikur.
Aljir væru sem einn maður að
vinna að hugsjónum jafnaðar-
stefnunnar. Raunin varð þó önnur.
Framapot fjölda manna var svo
yfirþyrmandi, að ég var bæði sár
og vonsvikinn. Sumir gengu svo
langt að þeir töluðu ekki tungum
tveim, heldur öllu frekar tungum
tíu, til að koma sjálfum sér áfram.
Þessu var ég óvanur. Fundirnir
voru haldnir í Iðnó og ég tók
aðeins einu sinni þátt í umræðum.
Alþýðusambandið hefði getað orð-
ið heilsteypt og öflug samtök, ef
inná við átök hefðu ekki veikt það.
Á þessu tímabili var ég einnig
margsinnis fulltrúi míns hrepps á
þing- og héraðsmálafundum
Norður-ísafjarðarsýslu. Var í hópi
Vilmundarmanna, en þar vorum
við í minnihluta. Einn af forustu-
mönnum í sýslunni og traustur
sjálfstæðismaður tilkynnti mér
þá, að ef mitt atkvæði kæmi til að
ráða úrslitum, þá yrði það dæmt
ógilt, þar sem ég hefði ekki
kosningarétt vegna aldurs. Þetta
var auðvitað rétt. Ég var á þessum
þing- og héraðsmálafundum 17—
20 ára að aldri, en hættur afskipt-
um af þeim áður en ég fékk
kosningarétt. Enda hafði áhugi
minn dvínað við að kynnast þeim
mönnum, sem aðallega beittu sér
á þeim vettvangi. Ég var svo aftur
kosinn af félögum mínum fyrir
vestan til að mæta á Alþýðusam-
bandsþinginu 1934. Á þessu þingi
lenti ég í fylkingu með Héðni
Valdimarssyni. Hann var sá leið-
togi, sem best hafði stutt okkur í
baráttunni við Kveldúlf á Hest-
eyri og var að mínu mati sá
forustumaður, sem við gátum
mest treyst á. Þetta alþýðusam-
bandsþing var sögulegt, átök mikil
og óvægin. Það sem kom upp á
yfirborðið var ekki það versta,
heldur allt baktjaldamakkið. Á
þessu þingi hét ég því að láta
„pólitík" mest afskiptalausa.
Kynni mín af hugsjónum vinstri
manna, voru svo langt frá því, sem
ég hafði gert ráð fyrir. Vissulega
voru þeir Jón og Héðinn miklir
sómamenn að mínu mati,
hreinskiptir og trausts verðir, en á
bak við þá var stór hópur manna,
sem börðust hatrammri baráttu.
— Hefurðu staðið við það að
hafa ekki afskipti af pólitík?
— Já, að mestu, enda snúið mér
að öðru. Hefi verið í hugsjóna-
starfi á borð við Slysavarnafélagið
og reynt að gera eitthvað nytsam-
legt þar.
• Óviðráðanleg
þróun
En snúum okkur aftur að Aðal-
víkinni og útgerðarsögu fólksins
þar. Þessi hressilega tilraun
Gunnars Friðrikssonar til að snúa
Sjá niðurlag a bls. 52