Morgunblaðið - 12.07.1981, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 12.07.1981, Blaðsíða 16
48 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 12. JÚLÍ 1981 Skriftamál Ólafar ríku ..Kijíi skal gráta Björn bónda, heldur safna liði." Hver kannast við þessi ummæli, sem höfð eru eftir Ólöfu ríku Lopts- dóttur, þegar hún á að hafa tekið við Birni bónda sínum brytjuðum í poka eftir að ensk- ir höfðu drepið hann austur á Rifi. Þessi æfintýralegu en sögulega vafasömu ummæli voru hraustlega mælt og hefðu vel sómt sér í munni þessarar ríkilátu höfðingekonu. En til er önnur og áþreifan- legri heimild um ólöfu Lopts- dóttur, sem ekki er síður merkileg fyrir nútímafólk. Það eru skriftamál þau, sem henni eru eignuð og til eru í uppskrift frá 1773 og birt í Fornbréfa- safni. Um þau fjallaði Magnús Stefánsson, lektor við Sagn- fræðistofnunina í Bergen, á nýafstaðinni ráðstefnu um kvennasögu á miðöldum í Skál- holti, þar sem 11 norrænir fræðimenn fluttu erindi. Á Einstakt að slikt plagg sé til 1. Að slík skriftamál frá 15. öld voru yfirleitt sett á blaö og eru til, það eitt er í rauninni alveg óskiljanlegt, hvort sem er á Islandi eða annars staðar. Það sem játað var fyrir presti við skriftir var algert trúnaðarmál og strangar refs- ingar ef út af var brugðið. Presturinn gat þá misst stöðu sína og verið lokaður í klaustri til æfiloka. Þegar kaþólsk mann- eskja játaði syndir sínar og fékk aflausn hjá prestinum, átti málið að vera af- greitt og gleymt. Að það skuli vera upp skrifað er alveg einsdæmi. 2. Þetta einstæða handrit veitir okkur nútímafólki tækifæri til að skyggnast undir yfirborðið og kynnast lífi konu á þessum tíma, vegna þess sem hún segir frá. Það er mjög upplýsandi hvaða syndir hún telur sig þurfa að skrifta og fá aflausn frá. Skriftamál áttu að fjalla um alla hiuti, engu mátti sleppa og prestarn- ir skyldu ganga eftir því í smáatriðum. Ekki kemur kannski á óvart þótt Ólöf telji sér til synda að hún hafi verið kærulaus í sinni trú, bölvað og ragnað, verið óblíð, misnotað vald sitt yfir öðrum, skipað vinnuhjúum til vinnu á helgidögum, ekki sinnt fátækum sem skyldi, verið langrækin og illgjörn við alla, nema helzt við móður sína. En allt þetta kveðst hún hafa á samvizkunni. En þegar kemur að kynlífinu og hjúskapar- lífi hennar, er þar að finna margar syndir, sem koma nútímafólki líklega nokkuð spánskt fyrir sjónir, þótt kunn- uglegar séu. 3. Um fram allt sýna skriftamál þessarar konu frá miðöldum, þegar hún opnar hug sinn og berar einkalíf sitt, að hjörtu mannanna og gerðir breytast hreint ekki neitt um allar aldir, eins og skáldkonan Sigrid Undset orðar það í miðaldasögu sinni um Kristínu Lavrans- dóttur, eins og Magnús Stefánsson bend- ir á í erindi sínu. Skriftirnar eru svo sammannlegar og utan við tímamörk, að hver og ein kona á öllum öldum getur fundið sig þar heima. Þrátt fyrir aðra trú og strangari og ólíka siðfræði, sem öllum er þá innprentuð, þá virðist þessi mið- aldakona undir yfirborðinu ákaflega lík nútímakonunni. Náttúran leitar út, þótt hún sé lamin með lurk, þá sem nú. — Konurnar voru þá alveg einsog þær eru í dag og hafa alltaf verið, segir Magnús. Þótt siðferðileg gildi væru önnur, er náttúran eins. Það áttu eftir að Loptsdóttur Kona frá því um 1400. Úr Nikulásarsögu í Konungsbokhlöou í Stokkhólmi. sjá, þegar þú ferð að lesa skriftamál Olafar. Og hann bætir við kíminn: — Hún var einsog konur eru gjarnan enn, vond við manninn sinn, beitir valdi sínu gegn þeim sem hjá henni vinna, er langrækin og ástleitin við mann sinn og aðra, þótt hún haldi ekki beinlínis fram hjá honum .. . Mjög persónu- legar játningar Skriftamálin eru til í pappírskveri, rituðu nærri þremur öldum eftir lát Ólafar 1480, en haft er eftir Pétri Eggerz á Akureyjum að hann hafi séð frumritið á Skarði. Ólöf er ekki nefnd með nafni, enda vantar aftan á skriftamálin. Magn- ús færir rök að því að þarna geti varla verið um aðra en ólöfu Loptsdóttur að ræða. Hann segir að tvennt sé til, að þetta séu einkaskriftamál eða fyrirmynd, skrifuð sem leiðbeiningar. Væri þar um fyrirmynd að ræða, þá væri hún byggð upp kring um höfuðsyndirnar, en er það ekki. Við skriftir á engu að sleppa, en þarna eru ekki allar viðurkenndar syndir lagðar út, sumar eru framtaldar og aðrar ekki. Þarna eru mjög persónulegar játn- ingar, sem væru öðru vísi orðaðar ef um sýnishorn væri að ræða. Af tungutakinu er ljóst að skriftamálin eru ekki eldri en frá 14. öld og ekki yngri en frá 15. öld. (Hér á eftir er stafsetning færð nær nútímanum.) Kvaðst Magnús Stefánsson í fyrstu hafa velt mjög fyrir sér hvort þarna gæti verið um að ræða fölsun frá seinni tímum, en gat ekki fundið að svo væri. Plaggið ber öll einkenni hins kaþólska skriftamáls og er byggt á æði gömlum ákvæðum. Þar er engar tíma- skekkjur að finna. Kvaðst hann hafa borið sig saman við kaþólska sagnfræð- inga í Noregi og víðar, en þeir ekki getað' fyrri kvennasöguráðstefnu í Kungelv 1979 var fremur fjall- að um réttindi kvenna á miðöld- um, en í þetta sinn beindist athyglin að högum og stöðu kvenna á þessum tíma. Eru þessi skriftamál ólafar Lopts- dóttur þar mikið og fróðlegt innlegg, ekki sizt um hjúskap og kynlíf, sem á þessum tíma skyldi vera reirt í f jötra kaþ- ólskrar trúar og siðgæðis. Magnús Stefánsson var á förum utan, þegar blaðamaður Mbl. náði snöggvast tali af honum og fékk hjá honum umrædd gögn, og er það sem á eftir fer byggt á hvoru tveggja, stuttu spjalli við hann um ef nið, skriftamálunum og greinar- gerð hans. Skriftamálin eru raunar tvenn til, önnur eignuð Sólveigu Björnsdóttur og hin ólöfu Loptsdóttur, og eru hér einungis hin siðarnefndu til umræðu. Skriftamál þessi eru á ýmsan hátt alveg einstök. Magnús Stefansson, lektor vio sagn- fræöistofnunina í Bergen flutti erindi um skriftamál Ólafar ríku, sem uppi var á 15. öld á norrænni sagnfræöiréo- stefnu í Skálholti. séð neinar veilur. Og að lokum, ef þetta eru persónulegar játningar frá þessum tíma, eins og talið er, þá er þar að minnsta kosti mjög voldug kona og auðug á ferð, sem hlýtur að vera getið í öðrum heimildum, segir hann. Sjálf segir hún í skriftamálunum, að hún hafi verið svo ríkilát að enginn maður „þorði mér ásakan að gefa". Sagan frá Rifi ekki nefnd En hver var Ólöf Loptsdóttir? Rifjum það aðeins upp, áður en við snúum okkur að skriftamálum hennar. Hún var dóttir Lopts Guttormssonar ríka, hirðstjóra, sem var stórauðugur, oft utanlands og hafði virðingar hjá kóngum og stór- mennum. Við andlát hans tók Olöf við hálfum auði þeirra hjóna, varð „mater familia", hélt uppi merki hans í ýmsum þeim málum, er hann hafði í staðið. Hélt um áratug ein uppi því heimili, sem þau höfðu átt saman, og að nokkru forustu þeirrar ættar, er honum og henni var nánust, Vatnsfjarðarættarinnar. Um Olöfu hafa gengið miklar sögur, sem má rekja til þess að hún var auðug kona og mikillát og lét að sér kveða. En margt þeirra sagna, sem um hana hafa gengið, eru ekki aðeins með þjóðsagnablæ, held- ur jafnvel uppspuni einn. Líka sumar þær sögur, sem teknar hafa verið í íslenzk sagnfræðirit, jafnvel kennslu- bækur í sögu, að því er segir í Vestfirð- ingasögu. Er m.a. tekið sem dæmi í þessu sambandi frásögnin í Sýslumannsæfum um för hennar vestur að Rifi með bónda sínum, er hann féll þar og Þorleifur sonur þeirra var handtekinn, en hún síðar hefndi rækilega. En það kemur þessu máli ekki við, þar sem frásögnin um brezku sjómennina er ekki nefnd í skriftamálunum, sem gæti þó verið af öðrum ástæðum en þeim að hún sé ósönn eða að skriftamálin séu ekki Ólafar. Til dæmis að hún hafi verið búin að afgreiða þann atburð í skriftum áður og fá aflausn. Ætti hann sem sagt algerlega að baki. Eða að það hafi ekki verið talið til synda að drepa Englendinga á þeim tíma, hún aðeins verið að leita réttar síns og ekki þurft að skrifta það. Það gat jafnvel verið talið til dyggða, eins og Magnús bendir okkur á. Og þótt talið sé af ýmsum ástæðum að þessi skriftamál Ólafar séu frá banabeði hennar, skömmu áður en hún lézt, árið 1480, þá er hugsanlegt að þau séu frá fyrri tíma og áður en þessi atburður gerðist. En í skriftamálunum bregður fyrir líkt og þar sé kona í fullu fjöri og maður hennar á lífi. Þau Björn Þorleifsson hirðstjóri bjuggu fyrstu hjúskaparár sín i Vatns- firði. Er þar fædd Sólveig dóttir þeirra og líklega Þorleifur, en önnur börn hennar eru Einar og Árni. Meðan bóndi hennar lifði, má gera ráð fyrir að hún hafi látið mest til sín taka heima fyrir og eigi kemur hún oft við bréf fyrr en eftir andlát bónda síns. Þó er til bréf um sölu hennar á Læk í Dýrafirði 1459 og kvittun fyrir andvirðinu. En eftir dauða bónda síns dró hún sig ekki í hlé og kom víða við frásagnir og bréf. Hún virðist hafa helgað sig eiginmanni sínum og ætt hans, heimili sínu og börnum og eftir lát Björns fyrst og fremst syni sínum, er hún hélt fram til forustu ættar þeirrar, er hún hafði gengið inn í. Síðari búskaparár sín og hjúskapar- bjuggu Björn og Ólöf á Skarði á Skagaströnd og þar hefur heimili þeirra verið aðallega 20 ár eða lengur, og Ólafar enn í 12 ár eftir það. Allan þann tíma hefur Skarð verið auðugasta heimili leikra höfðingja á íslandi og líklega hið svipmesta, segir í Vestfirðingasögu. Þar hafa verið um 50 manns í heimili, fólk á öllum aldri og margvíslegt að gera, mörgu hefur verið að sinna og mikil átök þurft til að halda öllu í röð og reglu, láta heimilisfólkið una sér og vinna heimilinu vel. Mjög hefur verið gestkvæmt þar, bæði til stuttrar komu og langrar dvalar, jafnvel hafa þar oft verið erlendir dvalargestir. Björn var veizluglaður maður, harðdrægur og mik- illátur og riddari mikill. Eigi þarf að efa, að Olöf hefur umfram aðra sett svip á þetta heimili. Það hefur borið auði hennar vitni og verið rausnarheimili. Það kemur fram að hún hefur haft áhuga á að ferðast og fór m.a. með Birni til Danmerkur 1456. Hún var aðsópsmikil kona og kom víða við mál og viðskipti eftir lát manns síns sumarið 1467 til dánardægurs 1480. Hún virðist hafa gætt þess að halda svo á hverju máli, sem eiginmaður hennar hefði gert, ef hann hefði þá enn verið á lífi og hvergi verið undanlátssöm. Þótti æði harðdræg í viðskiptum. Hvernig kemur þessi kona nú Magnúsi Stefánssyni lektor fyrir sjónir af lestri skriftamála hennar? — Þetta er að- sópsmikil kona, segir hann, og ákaflega myndug. Hún er ekkert að krjúpa, þótt hún viðurkenni sínar syndir. Eðlið er

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.