Morgunblaðið - 23.02.1986, Blaðsíða 58

58
38í>i HAúnaa'? 8sjhjdá<iiivimtj8 gisáismtjojiom
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 23. FEBRÚAR1986
Með
stuðnings-
konu.
Einarður maður og vinsæll og
lýðræðissinni fram í fingurgóma
SVIPMYND Á SUNNUDEGI/ Mario Soares forseti Portúgals
ÚRSLIT forsetakosninganna 1 Portúgal á
sunnudaginn voru engan veginn fyrirséð:
Öllum hlaut að vera ljóst að mjótt yrði á
munum með þeim Mario Soares og Freitas
do Amaral. Sá síðarnefndi hefur um alllanga
hríð búið sig undir forsetakosningarnar og
málflutningur hans um „Áfram Portúgal —
inn í Evrópu“ hefur fengið mikinn
hljómgrunn, eins og raunar kjörfylgi do
Amarals sýndi. I fyrri umferðinni hlaut
Soares aðeins um 25 prósent. Þar sem
forseti í Portúgal þarf helming greiddra
atkvæða, eins og lög mæla fyrir um í
flestum lýðræðisríkjum, til að vera rétt
kjörinn varð því að halda aðra umferð
Eftir að fram-
bjóðendur í fyrri
umferð Salgado
Zenha, sem
fékk 21 prósent
atkvæða, og
Maria L«udes
Pintassilgo, 7%, lýstu yfir stuðningi
við Soares og kommúnistaflokkur
landsins, undir forystu Alvaros
Cunhal hvatti stuðningsmenn sína
til að sameinast gegn „frambjóð-
anda fasiskra heimsvaldasinna" —
sem þeir köiluðu Freitas do Amaral
var sýnilegt að seinni umferðin yrði
afar spennandi. Erfitt var að sjá
hvert do Amaral gæti sótt aukið
fylgi og í undirbúningi seinni um-
ferðarinnar reyndi do Amaral eink-
um að höfða til þeirra 25 prósenta,
sem ekki höfðu greitt atkvæði í
fyrri umferð.
Niðurstaðan er nú öllum kunn
og Mario Soares tekur senn við
embætti forseta Portúgals. „For-
setatíð hans mun án efa einkennast
af reisn og virðuleika," sagði íslend-
ingur sem hefúr verið búsettur í
Portúgal í tvo áratugi, Kirsten
Thorberg Sa Machado, í símtali við
Mbl. og áður hefúr verið vitnað til.
En það er ekki búizt við að
miklar breytingar verði og draga
menn þá áiyktun meðal annars af
því að Mario Soares hefur þrátt
fyrir allt ekki reynzt útsjónarsamur
forsætisráðherra né hefur honum
tekizt metnaðarfullt ætlunarverk,
sem hann hefur án efa óskað í
upphafi ferðar.
Það hlýtur að hafa verið dálítið
erfitt fyrir Soares að kyngja því —
og verður sjálfsagt enn um hríð —
að til þess að ná kjöri varð hann
að þiggja stuðning kommúnista sem
hafa alla tíð verið hans erkifjendur
og ekki hvað sízt með hliðsjón af
því, sem hér að framan var sagt
um baráttu hans fyrir að treysta
lýðræðið í Portúgal eftir „heita
sumarið 75“. Alvaro Cunhal komst
kynduglega nokkuð að orði að
margra dómi þegar hann bað stuðn-
ingsmenn flokksins að veita Soares
atkvæði sitt: „Þegar þið greiðið
atkvæði getið þið haldið með vinstri
hendinni yfír myndina af Mario
Soares á kjörseðlinum og greitt
honum atkvæði með hægri hönd-
inni.“
Mario Alberto Nopre Lopez Soar-
es fæddist í Lissabon 7. desember
1924. Faðir hans, Joao Soares, var
prófessor að atvinnu og gegndi
embætti menntamálaráðherra í síð-
ustu lýðræðisstjóm landsins fyrir
valdatöku hersins árið 1926 í Portú-
gal. Soares eldri gagnrýndi stjóm
fasista harðlega og sat oft í fang-
elsi vegna skoðana sinna. Svo virðis
sem Mario Soares hafi á unglings-
ámm einnig hneigst til kommún-
isma, ef til vill vegna áhrifa frá
föður sínum. Og kannski væri
hugsanlegt að landafræðikennari
hans í framhaldsskóla hafi á sinni
tíð haft áhrif á piltinn. Sá kennari
var Alvaro Cunhal.
Mario Soares lauk laganámi og
starfaði sem Iögmaður og tók einatt
að sér að veija andstæðinga fasista-
stjómarinnar sem vom ákærðir
vegna andstöðu við Salazaar. Hann
varð fljótlega mjög fráhverfur
kommúnistaflokknum sem starfaði
í leynum og hefur alla tíð verið
mjög fylgjandi Moskvulínunni.
Soares sat hvað eftir annað í fang-
elsi og einu sinni var hann fluttur
í nauðungarvinnu til Sao Tome,
þáverandi nýlendu Portúgala undan
Afríkuströnd.
Árið 1970 fyrirskipaði Marcelo
Caetano, sem tók við af Salazaar,
að hann skyldi rekinn úr landi vegna
þess að hann léti ekki af þeirri iðju
sinni að gagnrýna éinræðisstjóm-
ina. Soares fluttist þá búferlum til
Frakklands og kenndi við Sor-
bonne-háskólann. Hann og ýmsir
félagar hans stofnuðu þá Sósíalista-
flokkinn og hann var kjörinn for-
maður hans.
Þremur dögum eftir að einræðis-
stjóm Caetano hafði verið steypt,
eða þann 28. apríl 1974, sneri
Soares heim úr útlegðinni. Tug-
þúsundir fögnuðu heimkomu hans
þegar hann sté aftur á portúgalska
gmnd á aðaljámbrautarstöðinni í
Lissabon og í hugum Portúgala var
hann hið skærasta tákn lýðræðisins,
sem nú átti að koma á í landinu.
En næsta ár eftir byltinguna
reyndist Portúgölum erfítt og þeir
reyndust eiga erfítt með að ná átt-
um í hinu nýfengna lýðræði. Ári
eftir byltinguna var svo komið að
jaðraði við að stjómleysi væri í
landinu, herinn hafði undirtökin og
ráðskaðist með allt. Hver maður
varð að vera vinstrisinnaður ella
hlyti hann að vera fasisti og svikari
við lýðræðið. Kommúnistar óðu
uppi og þegar þessa tíma er minnzt
nú í Portúgal er talað um „heita
sumarið ’75“. Mario Soares átti sinn
mesta þátt í að snúa taflinu við og
það er án efa meginástæðan fyrir
því að Soares hlaut fylgi nú sem
dugði honum til sigurs.
Skal þetta tímabil nú rifjað ögn
upp, lesendum til glöggvunar.
Sumarið 1975 var stjóm Vascos
Golcalves við völd en hann taldist
vera mjög hallur undir kommúnista.
Flokkur Mario Soares, Sósíalista-
flokkurinn, átti aðild að stjóminni
og Soares og Salgado Zenha — sem
nú var einnig frambjóðandi til for-
setakjörsins — voru ráðherrar
flokksins. Eftir hatrammar deilur
innan stjómarinnar, þar sem full-
trúar Sósíalistaflokksins og al-
þýðudemókrata, sem nú heita sós-
íaldemókratar, gagnrýndu bæði
herstjómina svo og reyndu að
spoma við auknum og annarlegum
áhrifum kommúnista, ákvað Mario
Soares, að flokkurinn hætti aðild
að ríkisstjóm og þeir Zenha fóra úr
stjóminni. Skömmu síðar fóra svo
alþýðudemókratar að dæmi þeirra.
Ekki vora allir flokksmenn þeirra
Soares og Zenha á eitt sáttir með
það hversu viturlegt hefði verið að
fara úr stjóm. Margir sögðu að með
því hefði Soares stuðlað að því að
einangra flokkinn og hann ætti nú
varla nokkurra kosta völ, þar sem
herstjómin virtist svo sterk að hót-
anir stærsta flokks landsins virtust
ekki áhrifameiri en vatni hefði verið
skvett á gæs. Aðrir fögnuðu og fóra
viðurkenningarorðum um Soares og
Zenha. Áður en Sósíalistaflokkur-
inn PS fór úr stjóminni hafði flokk-
urinn þó verið tekinn kverkataki.
Auk opinberra ráðstafana gegn
honum var sú aðferð notuð að yfír-
lýstir stuðningsmenn hans vora
reknir úr vinnu, símhleranir og
njósnir stundaðar leynt og ljóst.
Ymsir flokksmenn vora handteknir
og af málum sumra fréttist ekki
fyrr en eftir dúk og disk, þrátt fyrir
fyrirspumir í stjómlagaþinginu sem
Soares og Harold Wilson.