Morgunblaðið - 24.09.1989, Qupperneq 20

4í&—h-
'MORGUNBtAfíÍÐ
MÉwiMWGað^W^ðiBBðlMMM^
m
lÆIKIAST/Hvað getur leikstjórinn gert?
Meira leikstjóratal
Eins og fram kom í svörum leik-
stjóra í umræðu um það starf
í leikhúsi hér í blaðinu fyrir hálfum
mánuði eru leikstjórar eins mismun-
andi og þeir era margir. Staða
þeirra og starf fer
mikið eftir því
hvor, þeir sjálfir
hafi valið sér verk
til uppsetningar,
eða hvort þeir hafi
verið valdir til þess
að setja upp verk,
sem aðrir, leik-
hússtjómir eða
leikhópur hafa valið.
í báðum tilvikum kemst leikstjóri
þó ekki hjá því að vera miðill leikar-
anna og höfundar leikritsins, sem
leikaramir eiga að flytja. Leikstjór-
inn þarf því að geta skilgreint ætlun
eftir Hlín
Agnarsdóttur
höfundar. Þar lendir hann strax í
vandræðum, einfaldlega vegna þess
að hann þarf ekkert endilega að sjá
nákvæmlega það sama út úr höf-
undarverkinu og höfundurinn sjálf-
ur.
Ég geri þó ráð fyrir að flestir
leikstjórar reyni að vera höfundum
og texta þeirra trúir, jafnvel þótt
þeim hætti til að lesa eitthvað út
úr verkunum, sem höfundurinn
hafði ef til vill aldrei hugsað. Stund-
um getur lesning og túlkun leik-
stjóra og leikhóps varpað alveg
nýju ljósi á viðtekinn skilning
manna á tilteknum persónum eða
atriðum. Þetta á sérstaklega við um
sígild verk með langa sýningarhefð
að baki. Þar með er ekki sagt að
skilningur leikstjórans sé réttari,
eða réttastur — það er enginn einn
skilningur til þegar leiklist er ann-
ars vegar. Nýleg dæmi úr íslensku
leikhúsi þar sem lesning og túlkun
leikrits var tilefni mikilla umræðna
og blaðaskrifa bæði um textann
sjálfan og sýninguna var uppsetn-
ing Leikfélags Reykjavíkur og
Kjartans Ragnarssonar á Hamlet
eftir Shakespeare. Þegar leiksýning
veldur umtali og blaðaskrifum
sannar það okkur að leikhúsið er
þó a.m.k. ekki dautt úr öllum æð-
um. Annað dæmi um ijörlegar
umræður í kringum leiksýningu var
þegar Lér konungur í leikstjórn
Bretans Hovhannes Pilikian var
sýndur í Þjóðleikhúsinu árið 1977.
Hovuannes þessi þótti fara djarfar
og nýjar leiðir í túlkun sinni og
tókst ekki aðeins að hrista ærlega
upp í fræðimönnum, þýðendum og
Hamlet í uppfærslu Kjartans Ragnarssonar
umræðu.
nýjar leiðirvekja
DfASS /Lifir enn ígömlumglcedum?
Ellington
og atlt hans lið
EINS og ég gat um í síðasta sunnudagsblaði upphófst Norðursjávar-
djasshátíðin 1989 á leik hljómsveitar Duke Ellingtons, sem sonurinn
Mercer hefur stýrt eftir dauða hertogans 1974. Það var hörkukraftur
og sveifla í bandinu og í bland við gömlu Ellington-klassíkina voru
nýrri og óþekktari verk. Aheyrendur kunnu vel að meta soninn og
eftir tónleika þyrptust þeir kringum hann til áð fá áritanir á gamlar
bækur þar sem þeir feðgar brostu sínu breiðasta. Ég var líka með
blað til Mercers og hann bað mig að bíða meðan hann áritaði. Þegar
því var lokið bauð hann mér í búningsherbergi hljómsveitarinnar og
spurði um leið: „Hvernig fannst þér nýi bassaleikarinn minn?“
„Rosasvíngari", svaraði ég. „Rétt“, sagði Mercer og brosti breitt,
greinilega ánægður með piltinn.
Eg spurði ekki um nafn hans því
ég hélt það stæði í prógramminu
en þegar ég fletti því upp seinna og
las: Tarik Ibn Shan Jenkins, var
mér ljóst að rauðbirkni hvítinginn,
kornungi sem sló
bassann var ný-
græðingur tilkom-
inn eftir að pró-
grammið fór í
prentun. Von að
hljómsveitarstjór-
inn væri glaður —
bassi er kjölfesta.
Blaðið sem ég
færði Mercer var Mannlíf með við-
tali sem ég tók við hann og frá-
bærri mynd af okkur og Paul syni
hans er meistaraljósmyndarinn Per
Bak Jensen tók í Montmartre. Merc-
er kallaði á alla hljómsveitina til að
horfa á myndina. „Þetta kalla ég
ljósmynd," sagði hann og hló.
Það vora fleiri Ellingtonistar í
Haag. Clark Terry var með hljóm-
sveit sína Spacemen og var öll efnis-
skráin Ellingtonísk og meðal hljóð-
færaleikara gamlir Ellington-félagar
eins og Norris Turney, Britt Wood-
man og bassaleikarinn Jimmy
Woode og ekki sá ég betur en pían-
isti bandsins væri annar gamall Ell-
ington-bassaleikari, Aaron Bell.
Ekki var eins mikill kraftur í Clark
og mönnum hans og liði Mercers,
en Norris Turney fór oft á kostum
í Hodgeskum stíl sínum.
Tvær aðrar gamalsveitir voru á
hátíðinni: Charles Mingus Super-
band og kvintett trommarans Chico
Hamiltons frá 1956 endurvakinn.
Aður en ég heyrði í Mingusarsveit-
inni fór ég í einn af minni sölunum
þar sem tríó píanistans Johns Hicks
var að leika: Reggie Johnson á plötu-
bassa og Billy Hart á trommur.
Reyndist þetta vera rýþmasveit
Mingusbandsins. Billy Hart fór á
kostum þarna í Esehersalnum og hef
ég sjaldan heyrt annað eins bursta-
spil. Hver ásláttur úthugsaður og
féll inní heildina og gæddi hana
nýjú lífi án þess að skyggja á. Og
um sveifluna hjá Billy Hart þarf
enginn að spyrja. Þeir stóðu sig vel
í rýþmanum í Súpersveitinni piltarn-
ir en þar þurfti ekki hina fíngerðu
hnitmiðun burstanna eins og í tríó-
inu. Allt var á útopnu og einleikar-
arnir slógust um athyglina; ekki síst
saxistamir George Adams, John
Handy og Nick Brignola og trompet-
leikararnir Lew Soloff og Jack Walr-
ath, sem nú er óhemju vinsæll og
gefur út skífur hjá Blue Note. Goggi
Adams er okkur íslenskum góðkunn-
ur og hefur í tvígang leikið hérlend-
is með kvartett sínum og píanistans
Dons Pullens. Lék hánn dálítið á
félaga sína er hann fór að leita í
tösku sinni og dró þaðan upp ljós-
myndavél og myndaði áheyrendur
af sviðinu. Annars þurfti Goggi ekk-
ert á slíkum loddarabrögðum að
halda. Sólóar hans vora hver öðrum
betri og hápunktur tónleikanna
ásamt barytonblæstri Nics Brignola,
fyrsta styrkþega Berklee-tónlistar-
skólans. Hann hefur verið að blása
í þrjátíu ár en hlotið alltof litla eftir-
tekt manna. Jimmy Knepper blés í
básúnu og stjórnaði sveitinni af
þeirri röggsemi sem hann er þekktur
fyrir. Hann hefurgert vei-kum Ming-
usar góð skil síðan meistarinn lést
og ekki erft það þó Mingus slægi
úr honum nokkrar tennur hér á árum
áður. Hann blés líka básúnudúett
með Bob Broodmayer á festivalinu,
góð tvenna þar!
Island stendur enn Ijóslifandi fyrir
hugskotsjónum Billys Harts frá því
hann heimsótti okkur fyrir ellefu
árum með Niels-Hennings og Philips
Catherine, enda skrautleg jeppaferð
okkar félaga er ég var að reyna að
eftir Vemhorð
Linnet
Morgunblaðið/Ama Rúnarsdóttir
Mercer Ellington - „Þetta kalla
ég ljósmynd ...“
lækna timburmenn mína og Philips
með maltextra frá djassölgerðinni —
sá nýi dökki þaðan hefði dugað bet-
ur. Billy drakk ekki áfengi og hafði
nýhætt kaffidrykkju er hann kom
hingað og var farinn að drekka te
í staðinn en skildi ekkert í af hverju
hann ætti jafnerfitt með svefn og
áður. Papa djass gat hjálpað uppá
sakirnar er hann komst að raun um
að teið var svolgrað í lítravís á kvöld-
in og benti trommaranum á að
koffínmagnið sem hann innbyrti
væri hið sama og áður.
Chico Hamilton hafði með sér
Buddy Collette á sax og flautu, Fred
Katz á selló, John Pisano á gítar og
Carson Smith á bassa. Sjálfur þandi
hann húðirnar. Oft er endurreisn
sem þessi hin hæpnasta fyrirtæki
en hjá Chico gekk tónlistin upp,
enda ekki bara verið að spila gömlu
lögin í gamla stílnum. Katz hefur
aldrei spilað betur á sellóið og Chico
hefur ekki staðnað þó á stundum
hafí framúrstefnutilraunir hans ver-
ið hæpnar. En kannski þess vegna
var þetta ekki neitt draugaband
heldur var tónlistin framsækin með
báðar fætur í fortíðinni og það á nú
vel við undirritaðan.
Að sjálfsögðu muna flestir Chico
best úr Gerry Mulligan-kvartettnum
með Chet Baker, en hljómsveitir
hans með þeim er voru þarna með
honum svo og Eric Dolphy og Charlie
Lloyd eru enn þekktar. Þess má
geta að trommari Rolling Stones,
Charlie Watts, sagaði hálsinn af
banjóinu sínu og negldi á það fætur
eftir að hafa heyrt í Chico Hamil-
ton, þá ga* ’<ann trommað í stíl við
meistarann.
A sunnudag n kemur: Konur,
píanistar og a.mað fólk.
KVIKMYNDIR/Z/<z&fÆ endurkomu
Marlon Brandos ádur en hún hófst?
Kom, sá
ogfórífiíssi
Stórstjömur eru alltaf með þessar
miklu yfirlýsingar. Ég ætla aldrei
aftur að leikstýra kvikmynd (Ingmar
Bergman). Ég ætla aldrei aftur að
. leika Bond (Sean Connery). Ég ætla
aldrei aftur að leika
Súperman (Christ-
opher Reeves). Ég
ætla aldrei aftur að
leika neitt (Marlon
Brando). Þetta er
prímadonnuhjal því
fæstar standa
stjömumar við
stóra orðin (nema
því miður ætlar Bergman að halda
þetta út) og nú síðast bárast þær
fréttir úr kvikmyndaheiminum að
Marlon Brando, með alla sína yfir-
vikt frá eyjunni sólríku í Kyrrahafinu
og goðsögulegu fortíð, væri kominn
á fulla ferð aftur eftir mörg náðug
ár utan sviðsljóssins og farinn að
leika í bíómyndum.
En áður en nokkur gat sagt svo
mikið sem „Viva Zapata!" var endur-
komunni lokið. Þessi einn mesti kvik-
myndaleikari aldarinnar sagði enn
og aftur: Ég ætla aldrei aftur að
leika í bíómyndum. Að vísu er þetta
farið að hljóma eins og brandari en
Brandaro er orðinn roskinn maður
(65 ára) og nú er enn meiri ástæða
til að ætla að hann standi við orð sín.
Hvað var það sem rak hann útí
bíómyndirnar aftur? Og hvað var það
sem rak hann heim? Því er vandsvar-
að þegar Brando á í hlut. Hann er
eins duttlungafullur og veðráttan á
suðvesturhorninu. Allur ferill þessa
frábæra leikara er markaður þijósku
og óbilgirni og geðþóttaákvörðunum.
Hann hefur alla tíð farið sínar eigin
leiðir líkt og hann hafi aldrei kippt
sér útúr Stanley Kowalsky-hlutverk-
inu eða þurrkað af sér uppreisnar-
gjarna, þvérmóðskufulla ásjónu
bítkynslóðarinnar. Seinna, eftir ger-
samlega misheppnaðan sjöunda ára-
tug eigin leiðsagnar, varð hann
ókrýndur Guðfaðir leikaranna. Og
þegar hann vildi gat hann hneykslað
heiminn með miðaldra kynorku í
Síðasta tangó í París og Heimsendir
nú speglaðist í skallanum á honum
(F. F. Coppola réð ekkert við það
þegar Brando heimtaði að fá að
krúnuraka sig fyrir hlutverk Kurtz).
Hann gat líka lotið svo lágt að leika
Súperpabba í Súperdellu og síðasta
myndin hans, Formúlan frá 1981,
Marlon Brando; „Ég vildi að
ferli mínum hefði ekki lokið á lé-
legri mynd.“
var vægast sagt léleg endalok stór-
brotins leikara. En án hans hefðu
stjörnur frá A1 Pacino til Sean Penn
aldrei orðíð annað en þjónar.
Eftir 1981 kom hlé. Heil kynslóð
þekkir hann ekki nema af Fólki í
fréttum, sem akfeitan skugga á illa
prentaðri mynd aftast í blaði. Hann
keypti eyju í Kyrrahafinu og kaus
að safna kílóum í stað heiðurs-
merkja. Sannleikurinn er sá að hann
var löngu orðinn afhuga kvikmynd-
um en lét sig hafa að leika í einni
enn ef nægir peningar voru í boði.
Eða hugsjónir. •
Aðskilnaðarstefnan í Suður-
Afríku varð um síðir til að lokka
hann aftur í kvikmyndirnar. Hann
féllst á að leika lögfræðing, sem er
gegn aðskilnaðarstefnunni, í rnynd-
inni „A Dry White Season“ og í leið-
inni tók hann að sér hlutverk í mafíu-
gamanmynd, „The Freshman" þar
sem hann lék í kómískri útgáfu af
Guðföðurnum, ef marka má fréttir
að utan, á móti unglingamyndaleik-
aranum Matthew Broderick. En þær
lögðust misjafnlega í meistarann
þessar tvær myndir. Hann naut sín
greinilega vel í S-Afríkumyndinni því
kvikmyndaliðið stóð á fætur og
klappaði fyrir leik hans. En mafíu-
grínið var rugl að hans viti. Ilann
sagði í blaðaviðtali: „Ég vildi að ferli
mínum hefði ekki lokið á lélegri
mynd.“
Það er aldrei að vita hvað hefur
farið í taugarnar á Brando. Það þarf
ekki að hafa verið merkilegt. En að
minnsta kosti lítur út fyrir að hann
sé aftur hættur kvikmyndaleik. Hann
skilur þó eftir sig tvær myndir. Þeirra
er bcðið með. mikilli eftii’væntingu.
eftir Arnald
Indriðason