Morgunblaðið - 02.06.1991, Blaðsíða 20

20 C
MORGUNBLAÐIÐ
FJÖLMIÐLAR
SUNNUDAGUR 2. JUNI 1991
Sattdmídíi auqltfáMtqar
' vnm/ía&ociitut 1990
Dagblöð
Sjónvarp
Auglýsingapóstur
Gulu síðurnar
Útvarp
Tímarit
Fréttabréf
Annað
Heildarveltan á
auglýsingamarkaðnum
var 128,7 milljarðar
bandaríkjasdala eða
7.722 milljarðar
íslenskra króna
Dagblöð vinsælasti
auglýsingamiðillinn
í nýlegri könnun sem gerð var á auglýsingum í bandarískum fjöl-
miðlum kom í ljós að dagblöð eru vinsælasti auglýsingamiðillinn
og birta 25% allra auglýsinga.
Sjónvarpsauglýsingar fylgja fast
á eftir og eru 22% af heildar-
fjölda auglýsinga í íjölmiðlum.
Auglýsingamarkaðurinn í Banda-
ríkjunum veltir stjamfræðilegum
upphæðum og alls eru keyptar
auglýsingar í fjölmiðlum fyrir
7.700 milljarða íslenskra króna á
an.
Æsifréttablöð
hlutabréfamarkað
ÚTGÁFUFYRIRTÆKIÐ G.P. Group Inc. sem gefur út alræmd-
ustu æsifréttablöð Bandaríkjanna, National Enquirer og Star,
hefur lýst áformum um að opna fyrirtækið og hefja sölu hluta-
bréfa á almenningum hlutabréfamarkaði. Er ætlunin að afla um
B50 milljóna dollara á þann hátt.
Blöðin tvö eru einkum seld við
stórmarkaði og alræmd fyrir
fréttaskot um heimsóknir furðu-
vera utan úr geymnum og um
leyndarmál Hollywood-stjarna og
þotugengisins bandaríska. Nýlega
greindi til dæmis eitt tímarita útg-
áfunnar frá því að Bush Bandaríkj-
aforseti hefði verið sóttur heim af
veru utan úr geimnum og fylgdu
með „einkaljósmyndir“ blaðsins.
En þótt fréttaflutningur blaða
útgáfufyrirtækisins þyki ekki hinn
áreiðanlegasti í heimi, seljast blöð-
in engu að síður í nærri 8 milljón-
um eintaka að því er fram kemur
í umskókn fyrirtækisins til stofn-
unar þeirrar í Bandaríkjunum sem
sér um hlutafjárútboð þar í landi.
i ■ ■., •., r.in nrrn r rr n ■! -, - , ■ • ■, -, ,, _
Hefur sjónvarpið
stolið myndlistinni?
Marilyn
Monroe eftir
Andy Warhol.
Popp-lista-
verk sem sum-
ir telja eitt
besta dæmið
um afsprengi
fjölmiðlafræð-
innar.
■ Hvaða áhrif hafa
myndmiðlar nútímans
haft á hefðbundna
myndlist?
Allt mannlegt er fjölmiðlum
viðkomandi og það sem
meira er um vert að fjölmiðlar
hafa áhrif á flest það sem
mennskt er. Ungviði fær ekki að
vaxa í friði og pólitískar ákvarð-
anir hinna uppkomnu virðast
breytilegar eftir vindáttum á því
veðurkorti stjómmála sem fjöl-
miðlar kjósa að birta. Og að sjálf-
sögðu hafa fjölmiðlar síðan áhrif
á menninguna. Sumir fræðimenn
hafa um árabil velt fyrir sér afleið-
ingum þess að myndmiðlar sem
þróast hafa gífurlega hratt á
þeirri einni og hálfu öld frá því
að ljósmyndin kom fram á sjónar-
sviðið, eru í dag einn alsterkasti
þátturinn í fjölmiðlamenningu
samtímans. Sumir kalla þessa
menningu gjarnan múgmenningu.
Þessir fræðimenn spyija hvort
myndmiðlarnir hafí ýtt myndlist-
inni til hliðar þar sem í samfélagi
nútímans skipa fjölmiðlar þann
sess sem hinar æðri listir skipuðu
á öldum áður. Hefur sjónvarpið
stolið myndlistinni?
Myndlist eða myndræn list var
allt fram á síðustu öld nærri ein-
vörðungu stunduð í tengslum við
arkitektúr, listmálun og högg-
myndalist. Ef marka má kenning-
asmiðinn John A. Walker, sem er
breskur listsagnafræðingur, hefur
framþróun myndmiðla orðið til
þess að myndræn list hefur kvísl-
ast í ýmsar áttir. Hann nefnir sem
dæmi iðnhönnun, auglýsingar,
Ijósmyndun, kvikmyndagerð,
sjónvarpsmyndagerð og tísku.
Þessu til staðfestingar bendir
hann á að lengst
af hafi listmálar-
ar haft svo til
einokun á því að
bregða upp svip-
myndum í lit.
Nú geta milljón-
ir manna daglega séð og notið
óteljandi hágæða-litmynda jafnt í
sjónvarpi, kvikmyndahúsum,
tímaritum, dagblöðum, og á
veggjspjöldum, póstkortum,
neysluvarningi og einkasafni.
Það er einmitt popp-listin sem
hagnýtir sér best þessa þróun að
mati Walkers. Það eru popp-lista-
mennirnir sem faðma að sér allar
þessar ímyndir fjölmiðlamenning-
arinnar og gera að sínum. Marilyn
Monroe var kvikmyndaleikkona
sem fjölmiðlar sáu til þess að all-
ir þekktu en þekktu þó ekki. Það
er m.a. þessi mótsögn sem Andy
Warhol gamnar sér að í hinum
þekktu endurprentunum sínum af
portretinu af þessari leikkonu sem
hefur verið hugðarefni marga list-
manna og lífsspekinga.
Eins og við mátti búast þá velt-
ir Walker fyrir sér í þessu sam-
hengi þeirri áleitnu en að líkindum
tilgangslitlu spumingu, hvað sé
list og hvort öll sú myndfram-
leiðsla sem á sér stað í heiminum
um þessar mundir hafí eitthvað
með list að gera. Hann sér ekki
ástæðu til þess að svara þessum
spurningum, en
bendir t.d. á
dæmi um ljós-
myndara sem
beitir listrænum
aðferðum og
nálgunum við
gerð á tímaritaauglýsingu.
Þungamiðjan í hans vangavelt-
um er þó hver áhrif aukinnar
myndvæðingar samfélagsins séu
á myndlistina og myndræna list.
Hvað hlutverk myndrænnar listar
varðar þá er hann ekki í vafa um
að hlutverk hinna hefðbundnu
greina, þ.e. arkitektúrs, listmál-
unar og höggmyndalistar, hafí
breyst og að nýrri greinar hafí á
margan hátt rutt þeim úr vegi.
Það hafa þau gert fyrst og fremst
vegna þess að þau eru samofín
neyslusamfélaginu og því margf-
alt meira áberandi.
Walker er hins vegar andsnúinn
hugmyndum manns að nafni Ro-
bert Hughes, sem segir að hin
hefðbundnu form, sem hann kenn-
ir við söfn, standi viðskiptalist-
inni, sem hann svo kallar, ekki
snúning. Hughes þessi telur að
málverkið megi sín lítið gegn sjón-
varpinu.
Walker telur ekki að hefð-
bundnu formin eigi í einhverri
rimmu við hin nýrri. Hin hefð-
bundna list hefur í hans auga
m.a. öðlast það hlutverk að gagn-
rýna fjölmiðlamenninguna og
upplýsa um vélrænu hennar og
hugmyndafræði.
Hann segir að þetta hlutverk
sé ekki áhrifamikið eða setji mik-
inn svip á samfélagið en engu að
síður sé það mikilvægt því að til-
gangurinn sé að mennta sig og
þroska.
Orð hans er því ekki hægt að
skilja á annan veg en þann að
sjónvarpið og myndmiðlar nút-
ímans hafí a.m.k. stolið einhveiju
frá myndlistinni, þó ekki öllu og
þaðan af síður henni sjálfri.
Heimild: J.A. Walker, Art in the Age
of Mass Media, 1983.
BAKSVIÐ
eftir Ásgeir Fridgeirsson
Ég um migfrá mér til mín
Bandarískir Ijósvaka-
miðlar þurfa stjörnur
til þess að lifa af sam-
keppnina. Hver stöð hefur
sína stjörnu sem skín í frétta-
tímanum og stöðugt eru gerð-
ar mælingar á vinsældum
hennar. Svo taka blöðin við
og gera sér mat úr góðu gengi
stjamanna eða slæmu, að
ekki sé minnst á einkalífið.
Auðvitað á hver þjóð að
hafa sinn hátt á og það er
ekkert við það að athuga þó
að Bandaríkjamenn vilji hafa
þetta svona hjá sér. I þarlend-
um fjölmiðlum er margt gott
gert sem verða mætti til eftir-
breytni hér. Ekki þó stjörnuf-
ansinn.
Ég held _að hann sé ekki
sá stíll sem íslendingar kjósa.
Ég hef á tilfínningunni að
fólkið hér vilji fyrst og fremst
geta treyst því að það fái
sanna og rétta mynd af at-
burðum og þar skipti meira
máli vönduð vinnubrögð og
liðsheildin heldur en einstakir
súpermenn.
Frá því byijaði að bræla á
öldum ljósvakans hér á landi
fyrir nokkrum árum hefur
framsetning frétta og frétta-
tengds efnis breyst talsvert
og hluti af þeim breytingum
er stjörnuáráttan. Sumu fólki
í sjónvarpi og útvarpi þykir
afar mikið til um sjálft sig
og virðist stundum halda sig
vera aðalatriði þess máls sem
til umfjöllunar er, þó að hlut-
verkið sé einvorðungu að
miðla upplýsingum. Látum nú
vera þó að breitt sé úr sér í
formálum, milliköflum og lok-
orðum, en þegar starfsmenn
fara að troða persónulegum
skoðunum sínum upp á mann
er mælirinn fullur.
Byijanda á fréttastofu út-
varpsins fyrir tuttugu árum
varð eitt sinn á að segja „ég“
í fréttaauka. Hann orðaði
kynningu eitthvað á þennan
veg: „Eg spyrði Guðmund um
afstöðu hans til málsins."
Byijandinn var tekinn á bein-
ið inni hjá fréttastjóra: „í
fréttatíma útvarpsins ert ÞU
aukaatriði og mundu það. í
fréttum útvarps má segja
„Guðmundur var spurður",
eða „Fréttastofan spurði Guð-
mund“ — en ekki ÉG spurði
Guðmund."
Um daginn horfði ég á
stjörnu nokkra í ekki óvirðu-
legri miðli en Ríkisútvarp-
inu/sjónvarpi. Hún hugðist
taka landsmenn með trompi,
gott ef ekki sigra allan heim-
inn. Og sú lá nú aldeilis ekki
á skoðunum sínum. Hún tjáði
mér pent, án þess að blikna,
að allur póstur sem dreift
væri í landinu og hún kærði
sig ekki um sjálf, væri rusl-
póstur. Eitt augnablik fannst
mér ég vera kominn austur
fyrir járntjald, en mundi svo
að þar hefur fjölmiðlun verið
að færst til betri vegar á und-
anfömum misserum. Þessi
umrædda stjana tók sjálfa sig
svo hátíðlega, að vísast hefur
aldrei hvarflað að henni að
fólki þætti viðkunnanlegra að
fá að dæma sinn póst sjálft.
í fréttatímum sjónvarps,
einkum á Stöð tvö, hafa
nokkrir fréttaþulir tamið sér
þann ósið að segja skoðun
sína á fréttum á milli innslaga
með.látbragði og stuttum at-
hugasemdum. Þetta á sjálf-
sagt að vera tákn nýrra tíma
ferskleika og óformlegheita.
Það er hins vegar skoðun mín
að fréttir séu grafalvarlegt
mál þar sem íhaldssemi og
hefðir skipti máli. Þar er hlut-
verk fréttamanna og frétta-
þula að koma upplýsingum á
framfæri, en ekki að dæma
eða meta þær út frá eigin
smekk eða skoðunum. Mér
kemur bara alls ekkert við
hvað þeim fínnst og kæri mig
alls ekkert um að vita það.
Það getur verið skemmtilegt
að sjá ósjálfráð viðbrögð
manna við óvenjulegum tíð-
indum eða uppákomum, en
fyrirfram æft látbragð og at-
hugasemdir koma fréttum
ekkert við og auka ekki á trú-
verðugleika fréttastofunnar.
Svo eru það fréttamennirn-
ir sem eru sífellt að minna_ á
sjálfa sig í tíma og ótíma. Ég
þetta og ég hitt, ég hitti þenn-
an og ég spurði hinn. Mér
finnst og mér þykir. Menn
seilast jafnvel svo langt í því
að ná athyglinni að þeir klæða
sig kostulega fyrir skjáinn.
Varla getur verið að inönnum
þyki mikið til þess efnis koma
sem þeir eru að flytja, fyrst
þeir þurfa að búa til umbúðir
utan um það úr sjálfum sér.
Mér er sagt að ásókn í störf
á fjölmiðlum sé gífurleg um
þessar mundir. Fjölmiðlar eru
í tísku, einkum ljósvakamiðl-
amir. Hluti af þessum vin-
sældum á rætur sínar að rekja
til glansmyndarinnar sem fjöl-
miðlarnir búa til af sjálfum
sér, meðal annars með
stjörnufárinu. Svo eiga fjöl-
miðlamenn í tíma og ótíma
viðtöl við aðra fjölmiðlamenn
sem hafa frá nákvæmlega
engpi að segja. Ekki furða þó
að stór hluti þeiira sem koma
á útvarpsstöðvarnar og sækja
um vinnu hafi ekki aðrar hug-
myndir um útvarpsvinnu en
þá að nauðsynlegt sé að
kunna að snúa grammifóni!
I endurminningum sínum
segir Sigurður Sigurðsson sá
góðkunni útvarpsmaður um
fjölmiðlastjörnur: „Um vin-
sældirnar er það að segja, að
þær eru oft á tíðum harla lít-
ils virði, enda eru menn fljótir
að gleymast þegar þeir hætta
störfum, eins og dæmin
sanna. Það verður til dæmis
ekki uppreisn í landinu þó að
einn þulur_hætti að heyrast.
Það kemur ávailt maður í
manns stað og það gamla
gleymist."
Það væri óskandi að ein-
hveijir ljósvíkingar minntust
þessara orða, enda eru þau
töluð af reynslu og þekkingu.
Menn þurfa nefnilega sitt lítið
af hveiju til þess að höndla
ódauðleikann og hætt er við
að margir séu að vinna fyrir
gíg-
Og eitt í lokin: Um daginn
var fréttamaður á Ríkisút-
varpinu að fjalla um væntan-
legan málflutning í máli þýzk-
íslenska verslunarfélagsins
fyrir Hæstarétti. Fréttin var
sett þannig fram að dómur
sem féll fyrir mörgum mánuð-
um í undirrétti var gerður að
aðalatriði fréttarinnar undir
þeim upphafspunkti að mál-
flutningurinn í Hæstarétti
stæði fyrir dyrum. í raun var
maðurinn að endurtaka í aðal-
fréttatíma dagsins margra
mánaða gamlar staðreyndir.
Undirréttardómi yfir viðkom-
andi fólki var gerð rækileg
skil þegar hann féll og allt frá
því málinu var áfrýjað til
Hæstaréttar var ljóst að það
yrði flutt fyrir dóminum. Það
var engu líkara en fréttamað-
urinn væri að snúa kuta í
sári. — Fréttastofan verður
að passa sig.
Vilhelm G.
Kristinsson