Morgunblaðið - 30.05.1993, Qupperneq 7

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 30. MAI 1993
R'l:)A(f 1//
'!!<!tA.IH!/|' lUS-H'lf/;
4-4
■ llmefni eru með öllu óþörf, og
því fremur sem þau eru mörgum
manni ógeðsleg, því nær óbærileg
Blóm, skrautgripir, ilmefni
og fleira
Spurt er: Hvenær má bera blóm
og skrautgripi? Auðvitað er ekkert
stutt og skorinort svar til við því
árið 1920. En þetta vegur e.t.v.
þyngst: „sérstaklega skal gjalda
varhuga við tískuglingri, svo sem
nálum, nælum, klingjum, sem oft
er fánýtt og svikið stundargaman,
sem enginn vill sjá eða nota að
skömmum tíma liðnum. Þannig á
til dæmis alls ekki að hlaða á sig
ilduðum (oxyderuðum) og smeitt-
um (emailleruðum) ósóma. Slíkt
gerir konur oft að athlægi í augum
annara og að gikkjum í veiðistöð
glingursins.“ Síðar kemur þessi
ábending: „íburður er lítils virði,
en smekkvísin er allt.“ Eyrna-
hringunum mætti að ósekju sleppa;
þeir minna, þrátt fyrir allt, á villi-
mannasiðu: Að særa hold sitt til
að stinga inn í sárin alls konar
glingri og munurinn minnstur,
hvort það hangir niður úr „siðuð-
um“ evrópskum eyrum, eða svert-
ingjanefjum.
Og skammt er stórra högga á
milli, skjótt er umræðuefnið orðið
ilmefni og ekki er skafið utan af
því: „Ilmefni eru með öllu óþörf,
og því fremur sem þau eru mörgum
manni ógeðsleg, því nær óbærileg.“
Hlátur og hnýfilyrði
Og þá er það stóra spurningin^
hvernig skal hirða andlit? I
„Mannasiðum" stendur: Margir eru
ljótir á hörund, rauðir, blakkir,
gulir eða gráir í framan, með nabba
i andliti o.s.frv. Það er oft vöggug-
jöf og þeim til sorgar og mæðu sem
fyrir verða, einkum konum, enda
leitast þær oft við að ráða bót á
því með tállitum og dufti (sminke,
pudder). En það er aðeins til að
gera vont verra, fara úr öskunni í
eldinn. Ljótur og óhraustlegur litar-
háttur stafar oft af einhverri veilu
inni fyrir, t.d. meltingarörðugleik-
um sem oft geta lagast með breyttu
viðurværi o.fl. og því gefst oft vel
að leita læknis í þeim efnum. Stoði
það ekki þá er ekki annað til en
að hlýða reglunni, er segir: „Það,
sem verður að vera, viljugur skal
hver bera.“ Litir og duft gera ekki
nema ógagn eitt, þau sýkja hörund-
ið enn meira, með því að þau loka
svitaholum þess og gera þannig
sjúkt og ljótt hörundið enn sjúkara
og ljótara. Auk þess er það hin
mesta fásinna af konum, að þessi
brögð geri þær ásjálegri og eigu-
legri því að „upp komast svik um
síðir“. Karlmennirnir komast fljótt
á snoðir um að þessar litfögru drós-
ir eru málaðar manneskjur, og
skortir þá sjaldan hlátur og hnýfil-
yrði í þeirra garð.“
Og ekki skiptir hárið minnamáli:
„Vart mun sköllóttum körlum lá-
andi, þótt þeir noti hárkollur, svo
munu og ýmsir rosknir og kulvísir
menn bera þær fyrir hlýinda sakir,
en tæplega verður það talin nauð-
syn frá fegurðarsjónarmiði. Allt
öðru máli er að gegna um konur.
Fagurt og mikið hár er eitt hið
fegursta skart kvenna og sköllótt
mær eða kona er ömurleg sjón, svo
ömurleg, að þær eru í mannúðar-
innar nafni næstum skyldar til að
hylja skallann eða hárlýjurnar fyrir
meðbræðrum sínum og systrum
með annarlegu hári. En hitt, að
bæta fölsuðum fléttum inn í sæmi-
lega mikið meðfætt hár er að „bera
í bakkafullan lækinn"; þess vegna
óþarft, og gerir konu síst virðu-
legri ef upp kemst. Að lita hár sitt
er blátt áfram viðbjóðslegt..."
Tennur!? „Hirðing tanna er
hreinlætisatriði og það mjög merki-
legt því undir henni er ekki einung-
is fegurð tannanna, heldur og
heilsa þeirra kominn. Og hvern
langar til að kyssa ungan og æsku-
fríðan munninn, þar sem skín í
gular og óhreinar tennurnar fyrir
innan, ef hlegið er, eða mælt orð
frá vörum. Andremmi og óhreinn
munnur hefur meyjar mörgum biðl-
um svipt.“
Fram kemur eirinig, að sé stellið
allt ónýtt sé nauðsynlegt að láta
rífa það allt úr og koma fyrir gervi-
tönnum. En áríðandi sé að fá sér
góðan tannsmið, því tennurnar
verði að fara vel og koma að sem
bestum notum, „svo að þær særi
ekki eða skrölti í munninum".
Og enn eru höggin þung: „Fögur
hönd er eitt af því sem prýðir bæði
karla og konur, ekki síst konur;
mjúk, hvít húð, litlir hnúar, langir
fingur, ávalar, írauðar, hæfilega
langar neglur með hreinni naglhúð
hafa margan heillað, en klunnaleg
hönd með kartnöglum, annöglum,
löngum Kínveijanöglum, eða svo
stuttum, að þær hylja ekki góminn,
geta oft gert fagran konuarm að
engu nýtan í augum karlmann-
anna.“ Og fingrum fylgdu glófar:
„Bera skal jafnan dökkleita á göt-
um og á konum séu þeir svo upphá-
ir, að aldrei skíni í beran arminn.“
Almenn framganga
Og þessum kafla um almenna
hirðingu lýkur á samantekt um
framgöngu. Er nauðsynlegt að átta
sig á því hvað má og hvað ekki í
þeim efnum. Skráð er: „Það er
ófögur sjón að sjá menn dragast
um jörðina hálfbogna og því nær
bæði ferhenda og ferfætta, með
því að þeir hafa enga hugmynd um
hvað þeir eigá að gera með höndum
og fótum, að sjá menn vera að
þvælast á milli stóla og vera ein-
lægt að reka sig á eða húka á stól-
um en sitja ekki, vel ef þeir nudda
ekki hnjákollana og róa sér.“ Og
ögn seinna stendur: „Menn mega
ekki drúpa höfði sem aflóga húðar-
klárar. Heldur skulu þeir bera sig
fijálsmannlega, en þó eðlilega, svo
sem manninum sæmir, kórónu
sköpunarverksins.“ Og að lokum
þetta: „Sönn prúðmennska hatar
bæði tildur og klunnaskap. Þó er
- af tvennu illu - betra að vera
stirður sem naut, sé það meðfætt,
en óeðlilegur api.“
Mál og viðræður, venjur
og siðir
A mannamótum hefur það aldrei
farið vel að vera mikið að gaspra,
sérstaklega þegar öllum má ljóst
vera að sá sem talar hefur tak-
markað og þaðan af minna vit á
því sem hann er að segja. Áríð
1920 var þetta jafn gullin regla og
í dag. Um þetta segir í biblíu sam-
kvæmisljónsins 1920, „Fjölhæfir,
liprir og smekkvísir menn munu
jafnan geta fundið eitthvert það
umtalsefni sem henti þeim, er þeir
eiga tal við í þann og þann svip-
inn, enda er úr mörgu að velja, svo
eru þau mörg orðin viðfangsefnin
í mannlegu lífi, og svo hraðfleygar
fréttirnar úr veröldinni, að eitthvað
af því hlýtur flesta að fýsa að
heyra, sem ekki eru andlegir þorsk-
ar, tildurdrósir eða moldvörpur."
Það var ekkert annað. Það er jafn
framt kvatt til þess að varast sé
að ræða pólitík og trúmál, því „lít-
ið ógætilegt orð geti orðið að bitr-
um og særandi brandi".
Þeir sem vilja „bera af öðrum“
í samkundunni eru hvattir til að
kynna sér „sem best góð blöð og
einkum fræðandi tímarit almenns
efnis“. Það er meira að segja hvatt
til þess að menn „tali tungur“ sem
getur varla útlaggst öðru vísi en
að sletta, ef „hugurinn leitar langt,
eða að minnsta kosti út fyrir átt-
haga og föðurland".
Og að sjálfsögðu var ekki sama
með hvaða hætti talað var, eða
hvernig viðræður fóru fram: „Þá
er og ljótt og ókurteist, að taka
fram í fyrir öðrum. Sumum er þessi
ósiður svo tamur, að það er oft ill-
mögulegt að enda svo setningu, að
þeir séu ekki áður byijaðir á mót-
mælum eða samsinning eða viðbót-
um, jafnvel áður en þeir geta áttað
sig á, hvað sagt hefur verið. Þá
mega menn heldur ekki vera mjög
orðsárir og þykkjast við hvert
græskulaust gamanyrði. Séu þeir
það, þá verða þeir að venja sig af
því, að öðrum kosti verða þeir
ýmsum, ekki síst kátum mönnum,
hvimleiðir. Enn fremur skal forðast
alla áfergju, forvitni og fram-
hleypni. Varistt.d. allar spurningar
í garð annara um efnahag þeirra,
hjúskapar- og heimilislíf og önnur
þeim nákomin einkamál, sem þeim
getur oft verið óþægilegt að svara.
Nærgöngull maður er venjulega
ósmekkvís og óprúður maður.
Þrasgirni er hvimleiður kvilli.
Viti menn betur en aðrir, þá má
leiðrétta það sem sagt er á lipran
hátt, en takist það ekki, þá er betra
að hætta og byija á nýju umtals-
efni, en að berja blákalt fram skoð-
anir sínar, og standa á þeim eins
og hundur á roði. Sumir menn eru
svo þrasgjarnir, að þeir eru drep í
öllum fagnaði og eru það vanalega
síst vitmennin, sem hegða sér
þannig.“
Áður en kafla þessum lýkur er
hnykkt á tveimur stórum spurning-
um. Ekki er hægt að leggja kverið
frá sér án þess að líta þar á, enda
eru spurningarnar þessar: 1) Hvað
skal varast, til þess að verða ekki
ósiðaður talinn? Og 2) Hveijir kæk-
ir eru mönnum hvimleiðir? Og þá
er það fyrri spurningin:
„Leggið ekki handleggina upp á
borðin. Nuddið ekki höndum um
hné. Róið ekki í sessi. Varist skelli-
hlátur; kastið ykkur ekki aftur á
bak með galopinn hlæjandi munn-
inn og sláið ekki á lærin eða hnén.
Forðist að hnerra hátt, ef unnt er,
því að þá afskræmist andlitið. Haf-
ið munninn lokaðan, þegar þér eruð
ekki að nota hann. Notið vasaklút-
inn gætilega og snýtið yður ekki
svo hrottalega, að við kveði sem
Þórdrunur. Talið aldrei við nokkurn
mann með vindilinn eða vindlinginn
í munninum, né heldur undir borð-
um með munninn fullan. Berið aldr-
ei hnífinn upp í munninn og skerið
ekki allt í bita, sem á diskinum er,
áður en þér farið að snæða. Snert-
ið aldrei fiskinn með stálhnífsegg-
inni. Séu ekki fiskhnífar úr silfri á
borðum, skal einnig nota matfork-
inn og brauðstykki við fiskinn.
Sleikið ekki af matforki né hníf að
loknum málsverði. Og svo að síð-
ustu: Takið eftir hvernig aðrir, sem
betur kunna, haga sér. Það er besti
skólinn."
Og seinni spurningin sem ekki
er síður áleitin: „Til dæmis sá að
rífa í þann, sem talað er við, að slá
á herðar honum eða handlegg, eða
lær, eða taka í hnappana á fötum
hans. Þá eru geyspar og hikstar
einnig óhæfir og er betra að yfir-
gefa samkvæmi, ef mikil brögð
verða að. Oft hverfur samt hiksti,
þegar bergt er nokkrum sinnum á
köldu vatni eða lengi haldið niðri
í sér anda. Þeir sem vanda eiga
fyrir hiksta ættu jafnan að bera á
sér lítið hylki með tvíkolsúru natr-
óni og taka örlítið inn af því á
hnífsoddi, þegar þörf gerist, þannig
að lítið beri á. Hræðilegt er að sjá
menn fara að stanga úr tönnum
sér eftir máltíð. Þá er einn ósiður
skeggjaðra manna sá, að vera ein-
lægt að stijúka skeggið eða rífa í
það og stara svo á hárin, sem losna,
eins og tröll á heiðríkju, eða snúa
þeim á milli fíngranna. Að blístra
eða syngja í hálfum hljóðum, með-
an verið er að tala við mann, er
ósiður og ókurteisi við þann, sem
menn eiga orðastað við. Þá er og
leiður vani að láta lengi vera að
dekra sig til að syngja eða spila,
áður en menn fást loks til þess.
Og þó er enn verra að geta svo
aldrei hætt, þegar loksins hefur
tekist að fá þá að hljóðfærinu og
hið sama er að segja um hveija
aðra frammistöðu í félagslegum
hóp.
Ýmsir eru fleiri kækir og ávani,
og sumir þeirra mjög ógeðslegir,
svo sem að tyggja matinn „smjatt-
andi“, í stað þess að tyggja með
lokuðum munni. Þá er einnig leitt
að sjá menn spýta ávaxtakjörnum,
smábeinum o.fl. út úr sér niður á
diskinn, í staðinn fyrir að nota
matforkinn sér til hjálpar, enda
eðlilegt, að hann sé notaður til að
losa munninn við það, sem oftast
er látið af forkinum inn í munninn.
Menn skulu einnig ganga hreinlega
frá mat sínum og ekki káma allt
út umhverfis sig, hvorki sig sjálfa,
föt sín eða borðdúkinn. Matþerruna
skal einungis nota til að þurrka sér
um munninn, aldrei til að þurrka
af sér svita eða til annarra nota,
sem vasaklútnum eru ætluð. Tölum
aldrei um, að vér séum í kófi, löðri,
svitabaði eða því um líkt, því að
slíkt vekur óþægindi hjá öðrum.
Ropar eru viðbjóðslegir og engin
vörn í máli, að ekki sé hægt „að
gera við þeim“. Það er ógeðslegur
ávani, sem hægt er að venja sig
af og aldrei þarf að vera nokkrum
tamur. Ljótur ávani er einnig, að
naga neglur og kemur hann fram
á útliti naglanna, sem oft eru nag-
aðar upp í kviku. Ruddalegt er að
hreinsa neglur í viðurvist annara,
ekki síst í samkvæmum, en víst er
það nauðsynlegt og skal gerast,
sem svo margt annað þarflegt, i
einrúmi. Um óhreinar neglur, eða
svonefndar sorgarneglur, er áður
talað.“
Mál að linni...
Nú er nóg komið. í bili að minnsta
kosti. En þess má þó geta, að við
vorum aðeins komin að blaðsíðu
35 af 117. Það er því enn af nógu
að taka. Með því að stinga niður
fingri af handahófí nemur nöglin
við eina brennandi spurninguna
enn: Mega konur drekka bjór á
opinberum stöðum? Þessi spurning
og margar fleiri gera það að verk-
um að það kann að verða freist-
andi að líta aftur í bókina „Mannas-
iðir“ síðar og velja úr henni lykilatr-
iði lesendum til athugunar.