Morgunblaðið - 25.04.1998, Blaðsíða 26

26 LAUGARDAGUR 25. APRÍL 1998
LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ
DAGUR BÓKARINNAR
Er gagn-
rýni skop-
leikur?
„MER fínnst að gagnrýnendur ættu ekki að skrifa gagnrýni þegar þeir sjá það fyrir að hún verði neikvæð og
þeir eigi ekki rök fyrir máli sínu,“ sagði Rúrí á þingi um gagnrýni en hún er hér í pontu.
Á Degi bókarinnar, sem bar upp á sumar-
daginn fyrsta að þessu sinni, efndu Samtök
gagnrýnenda til málþings um listgagnrýni
í fjölmiðlum. Kristín Ómarsdóttir segir frá
því helsta sem fram kom.
SAMTÖK gagnrýnenda eins og þau
starfa í dag voru stofnuð árið 1981.
Þau hafa látið lítið á sér bera en
vilja breyta því eins og fram kom á
þinginu og þinghaldið sýndi einlæg-
lega. Fyrirlesarar voru átta og
komu úr röðum gagnrýnenda og
listamanna. Þröstur Helgason for-
maður samtakanna stýrði þinginu.
„Ég er tónlistargagnrýnandi og
ég bý líka til tónlist,“ sagði Ríkarð-
ur Örn Pálsson við upphaf þingsins.
„Á íslandi fer líf tónlistar fram með
dálítið sérstökum hætti. Tónlist sem
er álitin til hámenningar sunnar í
álfunni og nær aðeins eyrum hinnar
svokölluðu elítu fær miklu fleiri
áheyrendur hér á landi. Tónlistar-
gagnrýni þarf þess vegna að hlúa að
þessu sambandi tónlistar og al-
mennings svo það slitni ekki. En
það sem vantar hér á landi eru hins-
vegar betri tengsl við útlenska tón-
list og útlenska flytjendur. Hingað
koma meiriháttar tónlistarmenn
kannski á tveggja ára fresti til að
koma fram á Listahátíð. Tengsl
okkar við útlönd verða að vera virk-
ari svo við getum borið okkur sam-
an við það besta sem gerist þar.“
„í íslensku samfélagi skortir upp-
lýsingar og menntun um listgrein-
amar,“ sagði myndlistarkonan
Rúrí, „því verður það dagblaðanna
að fræða alþjóð um list. Sá galli hef-
ur þó verið á íslenskri myndlistar-
umfjöllun þó hún hafi lagast mikið á
síðustu árum að hún dæmir mynd-
list útfrá heimatilbúnum forsend-
um, það er að segja að sá sem
stundar myndlist vegna þess að það
er atvinna hans fær sömu umfjöllun
og sá sem notar myndlist á annan
hátt, til dæmis er byrjandi í áhuga-
mennsku. Mér finnst líka að gagn-
rýnendur ættu ekki að setjast niður
og skrifa gagnrýni þegar þeir sjá
það fyrir að hún verði neikvæð og
þeir eigi ekki rök íýrir máli sínu.“
„Þar er ég ósammála þér,“ sagði
Jón Viðar Jónsson sem er leikhús-
fræðingur og leikhúsgagnrýnandi
og tók við af Rúrí í pontunni, „það
er ekkert vit í gagniýni sem þegir.
Gagnrýni á að tala. Gagnrýni á að
veita það aðhald sem menningar-
stofnanir og listamenn af einhverj-
um orsökum geta stundum ekki
veitt sjálfum sér. Gagnrýnandi má
aldrei fara að sofa þegar hann sér
að syfjan er að gera útaf við alla. Og
vaki gagnrýnandinn uppsker hann
og menningarlífið góðan árangur af
starfi hans. Og það get ég sagt að
mér blandast ekki hugur um að
gagnrýni mín hafi haft áhrif eins og
markvisst uppbyggingarstarf Borg-
arleikhússins sannar mér. I litlu
samfélagi eins og okkar þar sem
eru fáir og stórir fjölmiðlar geta
fjölmiðlar komist upp með vinnu-
brögð sem fjölmennari og stærri
samfélög komast kannski ekki upp
með. Þess vegna má gagnrýnandinn
heldur ekki sofa á verðinum gagn-
vart vinnuveitanda sínum, fjölmiðl-
unum sem geta átt misgott með að
veita valdhöfunum það aðhald sem
þörf er fyrir í lýðræðisþjóðfélagi."
. . . var mér gefin kista . . .
Næst tók Viðar Eggertsson
leikstjóri til máls og talaði um leik-
hús og skammlífi þess því leikhúsið
er hvorki tekið upp á geisladisk eða
prentað ofan í bók til varðveislu og
geymslu og gleymsku og síðan
skyndilegs endurmats eftir dúk og
disk. Leikhús gleymist bara einu
sinni í menningarminninu og ekkert
hægt að koma aftur að leiksýningu,
sem hefur hætt sýningum. Viðar
lauk máli sínu á eftirfarandi orðum:
„Sjónleikur er eins og lík Krists,
horfið úr gröfinni eftir krossfest-
ingu og listamaðurinn hefur tuldrað
eitthvað eins og: „það er fullkomn-
að,“ þegar Maríur Magdalenur
hvers tíma ætla að veita því ná-
bjargir og smyrja það svo það vari í
óbreyttri mynd um einhvem tíma,
listaverkið nefnilega stígur uppúr
gröf sinni, er einhvers staðar á
sveimi án líkama umhverfis okkur
sem sköpuðum og hinna sem nutu
þess með okkur. Eftir stendur að-
eins grafskriftin ein, sem að mestu
er samin af gagnrýnendum sem þá
voru uppi og mótuð var af mismiklu
innsæi og víðsýni, þeirra er oftast
síðasta orðið.“
Skopleikur
Soffía Auður Birgisdóttir bók-
menntafræðingur og leikhúsgagn-
rýnandi opnaði seinni hluta þingsins
með erindi sínu:
„Að gefnu tilefni ætla ég að velta
því upp hvort gagnrýni sé í eðli sínu
fyrst og fremst skopleikur, það er að
segja sú tilhneiging að draga dár að
viðfangsefninu í þeim tilgangi að
skemmta viðtakanda gagnrýninnar,
fremur en að fræða, greina og meta
með opnum huga það verk sem rýnt
er í. Gagnrýni sem skopleikur virð-
ist skjóta upp kollinum sí og æ og
hefur verið nokkuð ríkjandi í fjöl-
miðlagagnrýni hér á landi sem og
erlendis og slíkt form gagxuýni er
án efa einna líklegast til vinsælda
hjá hinum „almenna" neytanda fjöl-
miðlaefnis, en eins og gefur að skilja
miður vinsælt hjá þeim sem fyrir því
verða. Ég tek strax fram að ég slæ
þessu ekki fram sem ögrun eða í
gríni - þvert á móti er ég að velta því
fyrir mér hvort hér glitti ekki í raun
í sjálfan kjarna allrar gagnrýni. Ég
tek það fram að ég lít svo á að gagn-
rýni sé skrifuð fyrir lesendur fjöl-
miðlanna en ekki í þágu listamann-
anna sem búa til veridn.“
Síðan rökstuddi Soffía Auður
hugmynd sína með grísku skop-
leikjunum en í þeim má finna eitt
upphaf vestrænnar skáldskapar-
gagmýni, þegar höfundar skopleikj-
anna fóru að hæðast að og deila á
aðra leikritahöfunda í sjálfum skop-
leikjum sínum. „Ef gagnrýni er í
eðli sínu skopleikur hefur það þá
ekki áhrif á iðkun og stöðu gagn-
rýninnar sem fags og bendir það
okkur ekki á að sambúð skáldskap-
ar og gagnrýni geti aldrei orðið
annað en stríð ádeilu, háðs og hlát-
urs, skemmtiatriði í fjölmiðlum?
Innskot: nokkur varnar-
orð frá hjartanu
„Gleðilegt sumar,“ byrjaði Einar
Már Guðmundsson rithöfundur
þegar kom að fyrirlestri hans. „ Nú
ætla ég að vitna í nokkra fræga rit-
höfunda og segja ykkur frá því að
útlenskir rithöfundar eru jafn
þreyttir á gagnrýni og íslenskir rit-
höfundar og útlenskum rithöfund-
um þykir menningarumræðan í sín-
um löndum jafn lítil og fábreytileg
og sumir hafa verið að segja að væri
meinsemd sem kalla mætti íslenska.
Ég get sagt ykkur það að það þarf
örugglega að leita í önnur sólkerfi
til að leita að vitrænni umræðu um
list. Og svo má ekki gleyma því að
menning er ekki bara listahátíð því
hún er allt sem við gefum hvert
öðru hversu merkilegt og ómerki-
legt semjiað í fljótu bragði kann að
virðast. Eg segi þetta vegna þess að
ég óttast um varðveislu andans og
virðinguna fyrir skaplyndi manna í
okkar fréttasjúka og tæknivædda
heimi þarsem alltaf er verið að tala
um hagvöxt og bankamál. Því skáld-
skapurinn er sendiherra vonarinnar
á jörðunni. Hann er forvamadeild
guðs. Fólk veslast upp vegna skorts
á ljóðlist. Þó skáldskapurinn afstýri
ekki bílslysum þá gerir hann okkur
betur búin til þess að takast á við al-
menna slysahættu mannkynsins.
Þetta verður að hafa hugfast á
hverjum degi og á degi sem þessum
er vert að taka það til alvarlegrar
íhugunar, takk fyrir.“
Gagnrýnandinn er ekki einn
„Menningarlegar aðstæður
hverju sinni hafa ekki bara áhrif á
verkin sem eru búin til hverju
sinni,“ sagði Úlfhildur Dagsdóttir
bókmenntafræðingúr og kvik- I
myndagagnrýnandi loks í sínu er- i
indi og gaf áheyrendum hlutdeild í
margslungnum vef sín eigin lífs og
okkar sem erum öll samtímamenn,
„heldur ekki síður á sjálfan gagn-
rýnandann og nú er komið að guð-
spjalli dagsins: Hvorki kvikmynda-
gerðarmaðurinn eða gagnrýnand-
inn búa í filabeinsturni. Við erum öll
á einhvem hátt háð því sem er ,,in“'
eða í tísku. Gagnrýnandi sem gerir
sér ekki grein fyrir menningaram-
hverfi sínu, menningaraðstæðum og j
eigin stöðu innan þessa umhverfis
og aðstæðna er ekkert annað en
leikari í fortíðarhygginni búninga-
mynd, fastur á skipi sem er dæmt
til að sökkva, aftur og aftur.“
„Útgefendur og gagnrýnendur
starfa í þjónustuliði bókmennt-
anna,“ sagði Halldór Guðmundsson
bókmenntafræðingur og útgefandi
að lokum en hann var síðasti frum-
mælandi þingsins. „Þeir eiga ekki
að trana sér fram á kostnað bók-
menntanna. Fyrir jólin í mestu sölu-
tíð bóka er mat mitt á gagnrýnend-
um háðara tilfinningum mínum en
nú hér í sumarbyrjun. Þá geri ég
mér grein fyrir sameiginlegu hlut-
verki útgefanda og gagnrýnenda."
Halldór sagðist svo velja að skilja
á milli bókmenntafræðilegra um-
fjallanna í tímaritum og ritdóma í
dagblöðum en að hans áliti þyrftu
þeir síðastnefndu að hafa þetta
þrennt: kynningu og greiningu á
verkinu, umfjöllun á verkinu í bók-
menntasögulegu samhengi eða inn-
an sjálfs höfundaferilsins, og per-
sónulega upplifun ritdómarans á
verkinu.
„Ég held,“ sagði þá Dagný Krist-
jánsdóttir þegar aftur kom að opn-
um umræðum „að menn eigi ekki að
hræðast innrás bókmenntafræðinn-
ar í blaðadóma afþví það er hægt að
skrifa bókmenntafræði á máli sem
allir skilja."
Þegar hér var komið sögu voru
allir orðnir þreyttir á setunni og
vildu komast niður í Listasafn fs-
lands að lesa Njálu eða fagna degi
bókarinnar og sumrinu á annan
hátt.
JÓN Böðvarsson hóf Njálulestur kl. 9 um morgun-
inn. Öll sagan var lesin en Örnólfur Thorsson lauk
henni kl. 21.12, þá höfðu 138 lesendur tekið þátt í
upplestrinum. Lesarar voru á öllum aldri. Vaka Jó-
hannesdóttir var þó sennilega með þeim yngstu sem
tóku þátt í lestrinum en hún er bara fimm ára.
Mikil
þátttaka á
Degi bók-
arinnar
DAGUR bókarinnar var haldinn há-
tíðlegur í þriðja sinn á sumardag-
inn fyrsta. Efnt var til fjölbreyttrar
dagskrár og var þátttakan mikil.
Meðal annars röitu um 200 manns
um skáldaslóðir í Reykjavík í fylgd
Jóns Böðvarssonar. Lagt var upp
frá Unuhúsi og gengið um kvosina
og upp í Þingholtin. I í Gunnarshúsi
hins vegar, húsi Rithöfundasam-
bands Islands, var dagskrá sem
nefndist Þýðandinn Halldór Lax-
ness og Pétur Gunnarsson rithöf-
undur hafði umsjón með. Lesið var
úr þýðingum eftir Halldór og inn á
milli fiéttuðust frásagnir af viðtök-
um verkanna og viðhorfum skálds-
ins til höfundanna.
Morgunblaðið/Ámi Sæberg
VÉSTEINN Ólason ræðir um Halldór Laxness og fornsögurnar í Hátiðarsal Háskólans.
Á SKÁLDASLÓÐUM í fylgd Jóns Böðv-
arssonar þar sem leiðin lá frá Unuhúsi.
LEIKARARNIR Jakob Þór Einarsson
og Steinunn Ólina Þorsteinsdóttir lásu
úr þýðingum Halldórs Laxness.