Morgunblaðið - 25.04.1998, Blaðsíða 34

34 LAUGARDAGUR 25. APRÍL 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
r
Hver er ábyrgð
Landsbankans?
í LJÓSI umræð-
unnar að undanförnu
um risnu- og laxveiði-
kostnað Landsbank-
ans er forvitnilegt að
velta aðeins vöngum
yfír því hver siðferðis-
leg ábyrgð fyrirtækja
er á gjörðum starfs-
manna sinna. Fjöl-
miðlar og aðrir sem
um málið hafa fjallað
virðast ganga út frá
því sem vísu að
ábyrgðin á laxveiði-
málinu liggi hjá ein-
stökum starfsmönnum
Landsbankans, en það
virðist ekki hvarfla að
þeim að kannski sé meginorsökina
að finna hjá bankanum sjálfum, í
skipulagi hans, markmiði og fyrir-
tækjabrag.
Fyrirtæki eru ekki einungis
samansett af fólki, heldur einnig
flóknu samspili m.a. vinnureglna,
hefða, stefna og mark-
miða. Því markast
ákvarðanir stón-a og
rótgróinna fyrirtækja
ekki einungis af þeim
persónum sem við
stjórnvölinn eru
hverju sinni, heldur
einnig af þeim hefðum
og vinnureglum sem
við lýði eru í fyrirtæk-
inu. Þannig geta
ákvarðanir starfs-
manna fyrirtækisins
einungis talist vera
ákvarðanir fyrirtækis-
ins sjálfs ef þær eru í
takt við vinnureglur,
hefðir og stefnu þess,
eða ef ákvörðunin hefur verið sam-
þykkt af stjórn og eigendum fyrir-
tækisins (hér er þó ekki átt við lítil
fyrirtæki þar sem markmiðin geta
breyst eftir persónulegum duttl-
ungum þess sem bæði er eigandi
og stjórnandi).
Þögn er sama og samþykki
Mikilvægt í þessu sambandi er
að ef stjóm fyrirtækisins er með-
vituð um breytni starfsmanns síns
og mótmælir henni ekki, þá er ekki
hægt að túlka viðbrögð hennar á
annan hátt en að hún leggi blessun
sína á breytnina. Þetta á jafnt við
um lofsvert og ámælisvert athæfi.
Þess vegna getum við haldið því
fram að í slíkum tilfellum sé rétt að
líta á athæfi starfsmannsins sem
athæfi fyrirtækisins sjálfs og því
beri það ábyrgð á gjörðum hans.
Rétt er að taka það fram að starfs-
maðurinn er eftir sem áður ábyrg-
ur fyrir breytni sinni. Ef hann hef-
ur ekki verið beittur hótunum af
hálfu fyrirtækisins bera bæði
starfsmaðurinn og fyrirtækið
ábyrgð á athæfinu.
Þegar hefðin
er eina haldreipið
Markmið, stefna og vinnureglur
fyrirtækisins geta verið bæði skráð
Ketill B.
Magnússon
ISLEIVSKT MAL
ÍSLENSKT mál þarf að vera við-
búið nýjungum. Það má aldrei
verða að steingeivingi. I þessu
sambandi langar mig til að þakka
hið mikla og góða starf sem fólk
hefur unnið við að íslenska tölvu-
og fjarskiptamálið. Þar er líka
þörfm brýnust nú um stundir. En
hvenær sem ný hugtök eða nýir
hlutir verða okkur umræðuefni,
þui-fum við að gæta þess að um-
ræðan sé á íslensku.
Miklu minni þörf er á því að
smíða ný orð um það sem til hefur
verið með þjóð okkar og á tungu
hennar um þúsundir ára.
í framhaldi af þáttum 946 og
948 ætla ég að birta hér í áföngum
grein um það, hvernig við brugð-
umst við, þegar það fyrirbæri
barst hér í tal sem nú er oftast
nefnt reiðhjól, eða bara hjól.
Reiðhjól/sukkull/
hjólhestur -1. hluti
Um miðja 19. öld innleiddu
Þjóðverji og Frakki nýtt farartæki
sem þeir nefndu velosiped, sam-
sett af latnesku orðunum velox,
velocis= hraður, og pes, pedis=
fótur, sbr. enska orðið pedestr-
ian= fótgangandi. Seinna meir
fóru menn að nota um þetta lat-
neska orðið cyclus= hringur, og
svo bættu menn gjama framan á
bi= tví-. Þetta hafa menn svo stytt
á ýmsa vegu og með mismunandi
stafsetningu, dæmi e. bike, danska
cykel (sykkel). En hvað átti að
kalla þetta á íslensku? Benedikt
Sveinbjamarson Gröndal skrifaði í
Eimreiðina árið 1900 merkilega
lýsingu á Reykjavík. Þar segir:
„Þá er bezt að halda upp á Lauga-
veginn og inn eftir til bæjarins;
ekki munum vér hafa „hjólhest"
eða „reiðhjól", því bæði eram vér
of gamlir til þess, og svo er það
ófögur sjón að sjá fætuma, hnén
og lærin á aumingja mönnunum
ganga upp og niður eins og bullur í
gufuvél á eimskipi eða strokkbull-
ur í rammgjörvu mjólkurhúsi."
En nú verður hér heldur hlykk-
ur á efnisskipaninni. I ljóðasafni
sr. Stefáns Olafssonar, 2. bindi,
bls. 57, er þessi undarlega vísa, þó
með fyrirvara um höfund. En
skrifum Stefán fyrir vísunni:
Þaðmáegvel, vel,
vel upp á Þorkel
vitna, eg vil, vil,
vil gera á skil,
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
950. þáttur
að hann hefir mér, mér
mér lofað enn hér
einu sinni 61,61,
61 við mitt reiðhjól.
Og nú spyr sá sem ekki veit. Við
hvað á sr. Stefán, dáinn 1688, með
orðinu reiðhjól? Varla hefir hann
riðið á cykel. Og hvert var reið-
hjólið sem Þorkell lofaði ól við?
Var það kannski beislishringja til
að festa taum í? Tæplega kenning
fyrir hest, nema hann væri þá svo
vakur sem á hjólum.
★
„Islenzk tunga - hún er eins-
dæmi, hún er kraftaverk.
En höfum við hlúð nægilega að
rótunum? Eram við á varðbergi nú
þegar upplausnaröfl fara um lönd-
in eyðandi sjónvarpseldi í nafni
einhverrar alþjóðahyggju sem er
einna helzt fólgin í því að skilja
þannig við ræturnar að þær veslist
upp og deyi. Við eram áreiðanlega
á krossgötum hvað þetta varðar.
En meðan það þykir sjálfsagður
hlutur að birta þúsund ára gamla
vísu úr Egils sögu á mjólkurfern-
um og gert er ráð fyrir því að allir
geti skilið rétt eins og um sé að
ræða hversdagslegt vísukom úr
næsta nágrenni, þá erum við enn
nokkuð vel í sveit sett - eða hvar
væri þetta hægt annars staðar?
Við höfum enn sem komið er stað-
izt andlegan uppblástur að mestu
leyti eins og þetta dæmi sýnir - en
hvað lengi? Við skulum huga að
þessum rótum. Vemda þær, hlúa
að þeim. Þá glötum við ekki því
sem við eigum dýrmætast og engin
þjóð önnur hefur eða getur varð-
veitt.“
(Reykjavíkurbréf Mbl., skrifað 4.
apríl 1998.)
★
Vonarpeningur
og sporður
Glöggir menn hafa bent mér á að
vonarpeningur sé nú því miður
víða notað í rangri merkingu, jafn-
vel í bókum góðra höfunda, og þar
sem þess væri síst að vænta.
Þá er annað. Hér í blaðinu 31.
mars var leiklistargagnrýni, þar
sem meðal annars stóð: „Sýningar
Hugleiks þykja með afbrigðum
fyndnar þegar best tekst til og
standa Hugleiksmenn þar atvinnu-
mönnum síður en svo á sporði."
Umsjónarmanni þykir að hrósið
hafi hér misfarist. Hvað segir próf.
Jón G. Friðjónsson um „að standa
á sporði“? „Standa einhverjum
ekki á sporði", segir Jón að merki
að vera ekki jafnoki einhvers.
Hvaðan þessi líking er dregin er
ekki algjörlega ljóst. Ef Hugleiks-
menn hafa „síður en svo staðið at-
vinnumönnum á sporði", þá hafa
þeir fyrmefndu verið miklu lakari.
★
Umsjónarmaður hefur sótt
nokkuð geyst að „aðilanum“. Hann
er því ekki hissa á bréfinu hér á
eftir frá Haraldi Blöndal, heldur
þakkar það. Lokaspurningin svar-
ar sér sjálf:
„í dag [18. apríl] birtist í pistli þín-
um tillaga um, að í stað orðanna
„sóknaraðili" og „varnaraðili" komi
„sækjandi" og „verjandi". Þessi
orð eru öll nauðsynleg í lögfræði. I
lögfræði merkir orðið „sækjandi“
þann, er sækir (opinbert) mál, en
„verjandi" er sá, er ver (opinbert)
mál, og á við málflytjendm-na.
„Sóknaraðili" er hins vegar sú lög-
persóna, sem sækir mál en „varn-
araðili" er á sama hátt sú, sem
verst. Oftast era þessi orð notuð í
skiptamálum, aðfararmálum og í
kæramálum fyrir Hæstarétti.
Magnús heitinn Torfason nefndi
lögmenn ætíð í Hæstai'étti lög-
menn sóknar- eða varnaraðila, en
ekki lögmenn áfrýjanda og
stefnda, eins og venja er. Til gam-
ans má geta þess, að Guðmundur
Kamban notar orðið verjandi í einu
leikrita sinna í stað orðsins ákærði,
og er auðsjáanlega að þýða enska
orðið defendant.
Og til athugunar: Geta menn
orðið langeygir eftir að heyra
skýrslu ráðherra, eins og frétta-
kona í útvarpinu komst að orði um
daginn?"
★
Hollráð
Ef langar þig limru að yrkja
og listsköpun umheimsins styrkja, -
biddu fyrir þér, maður,
og mundu að staður
er til, sem er kallaður kirkja.
(Þjóðhildur í Brattahlíð.)
Athuga: Síðasti þáttur var ekki
alveg jafn-feyrulaus að frágangi
og vant er. Orðið fólksvagna
skiptist skakkt á milli lína. Beðist
er velvirðingar á þessu.
Ef engin
siðferðisstefna er til í
fyrirtækinu telur Ketill
B. Magnússon það eiga
erfitt með að sýna að
það hafi hreinan skjöld
þegar starfsmenn þess
gerast sekir um
siðlaust athæfi.
og óskráð. Ef þessir þættir hafa
ekki verið skráðir niður eru venjur
og hefðir það eina sem menn geta
stuðst við þegar ákvarðanir era
teknar í nafni fyrirtækisins. Við
slíkar aðstæður era ákvarðanir
fyrirtækisins ætíð háðar persónu-
legu mati þeirra sem þær taka.
Einnig er þá erfiðara fyrir stjóm
fyrirtækisins eða endurskoðendur
að leggja mat á ákvarðanir og
gjörðir stjómendanna.
Siðareglur
eru vinnureglur
Starfslýsingar, starfssamningar
og skipurit eru meðal þeirra vinnu-
reglna sem hluti íslenskra fyrir-
tækja hefur sinnt, þótt þar séum
við líklega skammt á veg komin
miðað við viðskiptalönd okkar.
Slíkar vinnureglur tilgreina til
hvers fyrirtækið ætlast af starfs-
mönnum sínum. Án þeirra er erfitt
að mæla afköst og árangur starfs-
mannanna. Önnur tegund vinnu-
reglna sem sífellt verður meira
áberandi í erlendum fyrirtækjum
er siðai'eglur. Þær kveða m.a. á um
hvernig fyrirtækið vill að það og
starfsmenn þess breyti í aðstæðum
sem era siðferðislega viðkvæmar,
s.s. í umgengni við náttúrana, við
móttöku gjafa, hagsmunaárekstra
og notkun risnu. Með skráningu
siðareglna gerir fyrirtækið opin-
bera þá mælikvarða sem það telur
að nota eigi þegar mat er lagt á
starfshætti þess. Ef engar siða-
reglur eða siðferðisstefna er til í
fyrirtækinu á það erfitt með að
sýna fram á að það sé með hreinan
skjöld þegar starfsmenn þess ger-
ast sekir um siðlaust athæfi.
Siðferðisumræða
En siðferði fyrirtækisins er ékki
tryggt með því einu að setja siða-
reglur á blað. Gera þarf siðferðis-
umræðu að hefðbundnum starfs-
háttum í fyrirtækinu. Þjálfa verður
stjórnendur og starfsmenn f að
ræða á faglegan hátt um siðferðis-
leg málefni sem koma upp í starfi
þeirra. Og í framhaldi þarf að
Framhalds-
skólinn, skóli
allra nemenda?
FORELDRAR fatlaðra og að sérstakar námsbrautii' fyrir
Landssamtökin Þroskahjálp hafa þroskahefta. Námstími nemenda
ásamt ýmsum skóla-
mönnum lengi barist
ötullega fyrir jafnrétti
fatlaðra i skólakerf-
inu. Þetta á einnig við
um nám fatlaðra í
framhaldsskólum. Sú
barátta hefur borið
nokkurn árangur og
vafalítið haft áhrif á
núgildandi skólalög-
gjöf í landinu sem á
að tryggja öllum rétt
til menntunar við
hæfi.
Landssamtökin
Þroskahjálp telja
jafnrétti til menntunar
og skólagöngu eitt af
gnmdvallaratriðum
almennra mannréttinda.
Þau
leggja áherslu á að framhaldsskól-
inn skipuleggi og lagi starfsemi
sína að þörfum allra nemenda,
einnig nemenda með sérþarfir.
Með orðinu sérþarfir er hér átt við
nemendur með sérstakar þarfir
vegna námsörðugleika, fötlunar,
veikinda, félagslegra eða tilfinn-
ingalegra örðugleika og nemenda
sem standa að öðru leyti illa að
vígi.
Réttur fatlaðra til náms á fram-
haldsskólastigi hefur verið tryggð-
ur í lögum um framhaldsskóla frá
árinu 1988 þegar fyrsta heildstæða
löggjöfin um þetta skólastig var
samþykkt á Alþingi. Sá réttur var
síðan staðfestur enn frekar með
lögum um framhaldsskóla nr.
80/1996.
Síðustu ár hafa nokkrir fram-
haldsskólar opnað dyr sínar fyrir
fötluðum nemendum. Best hefur
framhaldsskólanum tekist mennt-
un hreyfihamlaðra og heyrnar-
skertra/heymarlausra nemenda.
Ánægjulegt er til þess að vita að
Menntaskólinn við Hamrahlíð fékk
viðurkenningu af hálfu Evrópu-
sambandsins fyrir afburðagóða
kennslu heyrnarlausra nemenda
og hefur það námstilboð orðið öðr-
um þjóðum til eftirbreytni. Einnig
hafa nokkrir framhaldsskólar þró-
sem stunda þar nám er
þó ekki nema tvö ár.
Nýleg dæmi úr
skólakerfinu sýna að
enn er langt í land að
fatlaðir njóti jafnréttis í
raun. Á síðasta hausti
var t.d. tveimur fötluð-
um ungmennum sem
luku 10. bekk í fyrravor
synjað um skólavist í
framhaldsskóla í
Reykjavík. Þetta á sér
stað þrátt fyrir að meg-
inmarkmið laga um
málefni fatlaðra sé að
tryggja fótluðum jafn-
Ingibjörg rétti og sambærileg
Auðunsdóttir lífskjör við aðra þjóðfé-
lagsþegna. I þeim lög-
um segir ennfremur að fatlaðir
skuli eiga rétt á allri almennri
þjónustu rflds og sveitarfélaga. í
framhaldsskólalögunum segir að
A unglingsárum,
segir Ingibjörg
Auðunsdóttir, standa
fötluð ungmenni í sömu
sporum og önnur
ungmenni.
hlutverk framhaldsskólans sé að
stuðla að alhliða þroska allra nem-
enda og skal hann veita fötluðum
nemendum kennslu og sérstakan
stuðning í námi.
Fjölfatlaðir og/eða þroskaheftir
nemendur hafa átt minnsta mögu-
leika allra nemenda til að stunda
framhaldsskólanám og era víðs
fjarri því að njóta þess jafnræðis
sem lögin eiga að tryggja þeim.
Nám það sem þeim hefur staðið til
boða er oftast innan fullorðins-
fræðslu fatlaðra en það námskeið-
stilboð er almennt skilgreint sem
viðbótarnám eftir að hefðbundnu
framhaldsskólanámi lýkur. Þeir
sem eiga við mestu fötlunina að
stríða era þannig sviptir rétti sín-
um til framhaldsskólagöngu þegar