Morgunblaðið - 30.06.1998, Qupperneq 34

34 ÞRIÐJUDAGUR 30. JÚNÍ 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
-rtL

Um Frasier
og hans líka
„Þessir bræður eru ekki bara hlœgileg-
ir góðborgarar, þeir eru bjargvœttir
hvunndagsketjunnar sem ætti að veita
doktorsgráðu í málamiðlunum
og vonbrigðum. “
Þegar við horfum á
Frasier Crane engjast
sundur og saman á
skjánum í óbærilegri
tilvistarkröm vegna
enn eins misheppnaðs ástarsam-
bandsins eða enn eins hlykksins
á framabrautinni þá kitlar það
ekki bara hláturtaugar okkar
heldur púkkar einnig undir
sjálfstraustið. Þegar við sjáum
taugaveikiaðan bróður hans, Ni-
les, ýmist vafra um settið í ang-
istarfullri leit að lífsfyllingu eða
gnísta tönnum yfir viðvarandi
tilfinningakulda konu sinnar þá
eykur það okkur þor, þá stappar
það í okkui'
VIÐHORF
Eftir Þröst
Helgason
stálinu í eigin
glímu við til-
vistarpúkann.
Yonleysi þess-
ara tveggja
ólukkulegu bræðra, sem þar að
auki eiga báðir að hafa doktors-
próf í því að fást við nagandi til-
vistaróttann, er okkur meiri
huggun en flestar tilraunir kirkj-
unnar manna til að sætta okkur
við tilveruna. Þessir bræður eru
ekki bara hlægilegir góðborgar-
ar, þeir eru bjargvættir hvunn-
dagshetjunnar, meðalmannsins
sem kemst aldrei lengra í Iífinu
en að sætta sig við hlutskipti sitt
og ætti að veita doktorsgráðu í
málamiðlunum og vonbrigðum.
Grundvöllurinn að vinsældum
Frasiers og annarra viðlíka
þátta úr draumasmiðjum Hollý-
vúdds í gegnum tíðina er upp-
hafning þeirra á hvunndagshetj-
unni og meðalmennskunni. Þessi
uppski'ift hefur malað gull í ár
og áratugi og hefur alltaf miðað
að því að láta áhorfandanum líða
vel yfir eigin aulaskap. Hún hef-
ur verið útfærð á mismunandi
hátt, ef til vill má þó greina
ákveðna þróun í túlkun aðalper-
sóna þessara þátta sem eiga sér
fyrirmyndir í klassískum farsa-
verkum leiksögunnar eins og
Comedy of Errors eftir
Shakespeare.
í I Love Lucy var lögð áhersla
á fáránleika í tjáningu. Lucy var
meðalmennskan uppmáluð. Hún
var ekki vitsmunaleg ógnun við
áhorfendur, kunni illa að höndla
tilvistarvandann en átti jafnerfitt
með að ráða við hversdagsleg
vandamál eins og að baka brauð
eða aka bíl og texti hennar var
fullur af fjarstæðukenndum
vangaveltum um sjálfsagða hluti.
Með einfeldningshætti sínum
lyfti Lucy meðalmanninum á
æðra plan.
Soap eða Löður, eins og þætt-
irnh' voru kallaðir á íslensku,
tróðu að mörgu leyti sömu slóð
og Lucy og gerðu út á leikhefð
farsans. Flónska einstakra per-
sóna var þar engu minni en í
Lucy. Hér var tilvistarvandinn
þó orðinn eilítið djúpstæðari en
hjá Lucy, nema ef til vill hjá
móðurinni á heimilinu sem var
alltaf eins og gagnsær hluti af
sviðsmyndinni; braut þátturinn
líklega blað í sögu sjónvarps-
þátta af þessu tagi með því að
taka alvarleg og jafnvel þung-
bær málefni til umfjöllunar á
gamansaman hátt eins og geð-
sýki og samkynhneigð.
Lucy var afsprengi sjötta og
sjöunda áratugarins og Soap
þess áttunda; Cosbie Show var
svo draumur níunda áratugarins
og bar þess öll merki; þetta var
tími uppanna svokölluðu og lykil-
orðin voru velgengni, gróði,
gagnsemi og raunsæi. Fyrir-
myndarfaðirinn hlaut að verða
afurð þessa tíma. í Cosbie Show
var ekki lengur lögð meginá-
hersla á fáránleikann og skrípa-
leikinn, persónur voru ekki leng-
ur einfeldningar og samfélags-
legir sakleysingjar sem hefðu
ekki átt sér viðreisnarvon utan
settsins heldur upplýstir og vel-
megandi læknar og lögfræðing-
ar; áhorfendur hlógu enda ekki
lengur að persónunum heldur
með þeim. Hér var í raun ekki
um neitt meðalfólk að ræða en
það sem gerði áhorfandanum
kleift að yfirvinna minnimáttar-
kennd sína og samsamast því var
hversdagsleikinn, í Cosbie Show
komst hinn almenni áhorfandi að
því að jafnvel uppamir eiga við
sömu hvunndagslegu vandamál-
in að etja og hann; Huxtable-
fjölskyldan var svo hversdagsleg
að áhorfendur tóku varla eftir
því að hún var svört.
Cheers var sömuleiðis af-
sprengi níunda áratugarins en
þar var uppinn, í líki fyrrnefnds
dr. Frasiers Crane, einungis
einn af vonlausu bjórsvolgrurun-
um á knæpu hins grunnsæja en
geðþekka Sams. Eins og Cosbie
gerði Cheers þó umfram allt út á
hversdagsleikann; hið tilbreyt-
ingarlausa og tilgangslausa líf
barflugnanna auðveldaði áhorf-
endum að takast á við sinn eig-
inn Sísyfos; Norm endurskoð-
andi var táknmynd hinnar eilífu
en merkingarlausu lífsbaráttu, í
hverri viku kom hann rúllandi
eins og hnöttóttur steinn niður
stigann, settist í sitt gamalkunna
sæti og kneyfaði ölið ótæpilega
uns honum var rúllað upp aftur
rétt fyrir lokun. Snjöll sviðsetn-
ing þáttanna í kjallaranum var
líka táknræn um stöðu hins al-
menna áhorfanda. Sjónvarps-
stjörnurnar urðu auk þess ein-
hvern veginn raunverulegri und-
ir yfirborði jarðar, þar stóðu þær
miklu frekar jafnfætis áhorfand-
anum sem myndi halda til vinnu
daginn eftir í neðanjarðarlest-
inni.
Seinfeld hefur ásamt Frasier
gætt andlegrar heilsu sjónvarps-
áhorfenda á tíunda áratugnum.
Þótt þar hafi að vissu leyti verið
horfið aftur að skrípaleiknum
með framlagi furðufuglsins Kra-
mers þá var aðalsmerki Sein-
felds húmorísk en vitsmunaleg
og jafnvel nákvæm greining
jafnt á hversdagslegum og smá-
vægilegum vandamálum sem og
á stærri samfélagsmálum. Senni-
lega hefur Seinfeld komist næst
því af ofantöldum þáttum að
veita áhorfendum raunverulegt
kaþarsis, raunverulega geð-
hreinsun, vegna vægðarlausrar
og hnyttinnar skoðunar á uppá-
komum daglegs lífs; áhorfendur
fengu nauðsynlega tilfinninga-
lega útrás þegar þeir sátu fullir
vorkunnar en skellihlæjandi
frammi fyrir skelfilegum tilvist-
arhremmingum New York bú-
anna fjögurra.
Almenningssamgöngur fá
forgang í Bandaríkj unum
SÚ VAR tíðin að al-
menningssamgöngur
áttu ekki upp á pall-
borðið hjá Bandaríkja-
mönnum og sam-
göngukerfið var nær
alfarið skipulagt miðað
við einkabílinn.
Alvarlegur sam-
göngu- og umferðar-
vandi
Þessari stefnu eru
Bandaríkjamenn nú að
hverfa frá. Mengun,
umferðartafir og önn-
ur óþægindi af hinum
sívaxandi bílaflota eru
víða orðin mjög alvar-
legt vandamál. Þegar litið er úr
lofti yfir margar bandarískar borg-
ir sést að þær eru byggðar utan um
bíla fremur en fólk. Miðborgar-
kjarnar eru nær eingöngu skrif-
stofubyggingar, hótel og gífurleg
flæmi bílastæða og bílastæðahúsa.
Verslun, veitingastaðir og annað
það sem laðar fólk að er nær horfið
eða hefur aldrei myndast í þessum
miðborgum. Dreift í útjöðrum
borganna standa, hvert út af fyrir
sig, verslunarhús og stórmarkaðir
sem varla er mögulegt að nálgast
nema í einkabíl, enda eru risastór
flæmi bílastæða við hvert þeirra.
Skortur á skilvirkum almenn-
ingssamgöngum er eitt af því sem
eykur vandann við langtímaat-
vinnuleysi því íbúar fátækrahverfa
eiga þess vart kost að komast til
vinnu fjarri heimili sínu án einka-
bíls.
Lög um eflingu almennings-
samgangna
Hinn 9. júní sl. undirritaði Clint-
on, forseti Bandaríkjanna, lög um
stórfellda uppbyggingu almenn-
ingssamgangna í Bandaríkjunum á
næstu árum. Aætlunin nær yfir sex
ár og á þeim tíma er ætlunin að
verja 42 milljörðum bandaríkjadala
(tæplega 3.000 milljörðum is-
lenskra króna) til verkefnisins.
Bandaríkjaþing samþykkti lögin
hinn 22. maí sl. með yfirgnæfandi
meirihluta atkvæða í báðum deild-
um og mun þetta viðamesta áætlun
um almenningssam-
göngur sem þingið hef-
ur samþykkt.
Með þessum lögum
er fjármagn til almenn-
ingssamgangna aukið
um 74%, samkvæmt
frétt í vikublaðinu
Passenger TranspoH,
sem gefið er út af
APTA, samtökum
bandarískra almenn-
ingssamgöngufyrir-
tækja. Fénu verður
fyrst og fremst varið til
endurbóta á þeim kerf-
um sem fyrir eru og til
að koma á almennings-
samgöngum, þar sem
þær eru ekki fyrir hendi, ásamt því
að efla rannsóknir og þróun nýj-
unga. Markmiðið er að draga úr
umferðaröngþveiti, loftmengun og
Bandaríkjaþing hefur
samþykkt áætlun um
stórfellda uppbyggingu
á almenningssamgöng-
um á næstu sex árum,
segir Lilja Olafsdóttir.
Nær 3.000 milljörðum
króna verður varið til
verkefnisins og er það
74% aukning til þessa
málaflokks miðað við
næstu sex ár á undan.
eldsneytisnotkun, auka atvinnu-
þátttöku og efla efnahag þjóðarinn-
ai', segir í umfjöllun blaðsins.
A síðustu árum hefur almenn-
ingssamgöngum verið gefinn mun
meiri gaumur en áður í Bandaríkj-
unum. Viða hefur verið komið á
strætisvagna- og/eða sporvagna-
kerfi þar sem ekkert var fyrir og
einnig hefur viðast hvar verið lagt
kapp á að efla þá þjónustu sem fyr-
ir var, öfugt við áherslu undanfar-
inna áratuga. Oft vantar þó góðar
samgöngur í íbúðarhverfin í útjöðr-
um borganna. Það veldur því að
fólk kemst ekki hjá því að nota
einkabílinn til og frá vinnu.
Undimtuð sótti nýlega fjöl-
menna ráðstefnu á vegum APTA í
Bandaríkjunum. Þar kom fram að
notkun álmenningssamgangna hef-
ur aukist á síðustu árum. Hvar-
vetna er verið að auka áherslu á
góða og þægilega þjónustu, forgang
í umferð, upplýsingar um þjónust-
una og kynningu á henni og sam-
vinnu við ýmsa aðila í því skyni að
laða fólk að þessum ferðamáta og fá
það til að hvfla bflinn.
Alnienningssamgöngur
gegn atvinnuleysi
Auk þess að reyna að snúa við
þeirri óheillavænlegu þróun sem
orðið hefur í notkun einkabflsins og
umhverfisspillandi áhrifum hans
eru menn nú farnir að líta á vel
skipulagðar almenningssamgöngur
sem lið í að minnka atvinnuleysið í
fátækrahverfum stórborga. Víða
hafa verið skipulögð átaksverkefni
gegn langvarandi atvinnuleysi þar
sem meðal annars er athugað sér-
staklega að strætisvagna- og lesta-
kerfi sé skilvirkt svo að vandamál
við ferðir milli vinnustaða og heim-
ila standi ekki í vegi fyrir atvinnu-
þátttöku.
Fleiri ferðist saman
Það er ánægjulegt að bandarísk
stjórnvöld skuli hafa brugðist við
vandanum á þennan hátt. Vonandi
tekst að draga úr mengun, umferð-
artöfum og slysum með því að fá
fleiri til að ferðast saman. Erfitt
mun þó reynast að blása lífí í and-
vana miðborgir sem ýmist hafa
aldrei öðlast fjölbreytt mannlíf, í
líkingu við það líf sem við þekkjum
í miðborg Reykjavíkur, eða glötuðu
því þegar eir.kabfllinn tók þar yfir-
höndina.
Undiirítuð óskar Bandaríkja-
mönnum góðs árangurs við að bæta
umhverfið og óskar íbúum og gest-
um Reykjavíkurborgar góðrar
ferðar í strætó.
Höfundur er forstjóri SVR.
Lilja
Ólafsdóttir
„Allt er það eins,
liðið hans Sveins“
„ALLT er það eins,
liðið hans Sveins". Svo
mælti ein formæðra
minna Hólmfríður Þor-
láksdóttir, prestsfrú á
Knappstöðum í Fljót-
um, þegar hún lét í ljósi
óánægju sína með ætt-
ingja manns síns,
Sveins Jónssonar,
prests á Knappstöðum.
Eins er mér farið nú,
eftir lestur greinar
tveggja þingmanna
Framsóknarflokksins í
Morgunblaðinu um sér-
staka skatta á almenn-
ing í þéttbýli, „allt er
það eins liðið í Fram-
sókn“.
Vert er að gæta að hugmyndum,
sem koma fram í grein þessara
þingmanna. Gleðilegt er, að augu
þeirra hafa opnast fyrir því, að úr-
ræði Framsóknar um sértæk úr-
ræði til að mismuna einstökum fyr-
irtækjum í landinu hafa algjörlega
farið út um þúfur. Mig furðar því á
að lesa tillögur þingmannanna um
meira skattamisrétti í landinu, en
orðið er. Sú gi-undvallarhugsun, að
allir séu jafnir fyrir lögunum, er ein
af styrkustu stoðum lýðræðis í
landinu og byggist á óskráðri
venju. Sú ranga hugs-
un þingmannanna, að
mismuna eigi fólki að
hætti Framsóknar
segir sína sögu um sið-
gæði þeirra. Tillögur
þingmannanna um að
bera fé á almenning
úti á landi í því skyni
að kaupa atkvæði
þeirra með lægri
sköttum, en eru í þétt-
býli sýnir siðferð-
irbrest og kjánaskap,
svo um munar.
I greininni er, auk
þess ruglað saman
sköttum sem lagðir
eru á af sveitarfélög-
um og af ríkinu. Það er að segja,
fasteignaskattar og eignarskattar
af íbúðarhúsnæði. Eg minni hátt-
virta þingmenn á að tillögur mínar
á Alþingi um að afnema eignar-
skatta af eigin íbúðarhúsnæði voru
felldar af öðrum greinarhöfundi og
félögum hans. Jafnframt var ég eini
þingmaðurinn, sem gerði athuga-
semd við hækkun á gjaldstofni fast-
eignagjalda úti á landi, en sami
þingmaður greiddi því einnig at-
kvæði. Gjaldstofn til eignarskatta
af íbúðarhúsnæði er í dag með þeim
hætti, að í Reykjavík er þriggja
Hreggviður
Jónsson
herbergja íbúð jafngild og einbýlis-
hús til sveita, þegar gi-eiddir eru
eignarskattar. A þessu kjörtímabili
var auk þess lagður á nýr „ekkna-
skattur", á íbúðarhúsnæði. Þessu
ætti að breyta. Hvað fasteigna-
gjöldin varðar, var gjaldstofninn
hækkaður á landsbyggðinni með
einróma samþykki Framsóknar og
stuðningi sveitarstjórnamanna í öll-
um landshlutum.
s
I heild er ekki mark-
tækur munur á meðal-
útgjöldum á heimili,
segir Hreggviður Jóns-
son, eftir landshlutum.
Með greininni er ýtt undir fólk
utan af landi að flytja á höfuðborg-
ai'svæðið með því að telja því trú
um að allt sé betra og ódýrara þar.
Væri ekki nær, að telja upp kosti
landsbyggðarinnar, sem eru
mýmargir. Ég nefni húsnæðis-
kostnaðinn, sem er mun hærri á
höfuðborgarsvæðinu, og daglegan
kostnað við rekstur bifreiðar. í
heild er ekki marktækur munur á
meðalútgjöldum á heimili eftir
landshlutum, ef frá eru teknir eign-
arskattar af íbúðarhúsnæði. Væri
ekki vænlegra, að hefja jákvæða
herferð til að auka hlut landsbyggð-
arinnar.
Höfundur er fyrrverandi þingniaður
Sjálfstæðisflokksins