Morgunblaðið - 15.11.1998, Qupperneq 6

6 SUNNUDAGUR 15. NÓVEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
ERLENT
Tuttugu ár liðin frá kjöri
Jóhannesar Páls II páfa
I heilögu stríði
við nútímann?
yw. ■-
---------
BAKSVIÐ
Þess var minnst fyrir skemmstu að 20 ár
voru liðin frá því Jóhannes Páll II var
kjörinn páfí. Asgeir Sverrisson segir
frá þeirri gagnrýni sem páfí sætir og
veltir fyrir sér stöðu katólsku kirkjunnar
við þessi tímamót.
TUTTUGU ár eru nú liðin
frá því að pólski kard-
ínálinn Karol Wojtyla
var kjörinn páfl katól-
skra manna. Kjör hans þótti
marka raunveruleg þáttaskil á
sínum tíma; 455 ára gömul hefð
fyrir því að ítali gegndi þessu
embætti var rofm og aldrei áður
hafði pólskur kardínáli hlotið
þessa upphefð. Nú 20 árum síðar
þykir flestum sýnt að tekið sé að
húma að kveldi í lífí hins 78 ára
gamla Jóhannesar Páls II páfa.
Vangaveltur magnast um arftak-
ann og þess verður vart að menn
séu teknir að huga að arfleifð
þessa merka páfa. Því stórmerk-
ur þykir hann þótt andstæðing-
arnir kjósi einkum að halda á lofti
þeirri miklu íhaldssemi, sem ein-
kennt hafí yfírstjóm katólsku
kirkjunnar í tíð Jóhannesar Páls
II.
Pann 18. október var þess
minnst með hátíðarmessu á Pét-
urstorginu í Róm að 20 ár voru
liðin frá því að Karol Wojtyla var
kjörinn páfa. Hann tók sér nafnið
Jóhannes Páll II og fullyrða má
að fáir menn eru þekktari í heimi
hér nú um stundir. Því hefur
raunar verið haldið fram að aldrei
áður í mannkynssögunni hafi svo
margir barið sama manninn aug-
um. Páfí hefur enda ferðast til 117
landa og stíf ferðalög eru fyrir-
huguð á næstu mánuðum. Þrátt
fyrir að heilsu páfa fari hrakandi
sýnir hann engin uppgjafarmerki,
öðru nær. Þrjóskan, sem hann er
vændur um í hinum trúarlegu
efnum, virðist einnig einkenna
alla framgöngu hans. Sagt er að
einhverju sinni hafí einn af undir-
sátum Jóhannesar Páls II sagt
við hann eftir opinbera heimsókn,
sem greinilega hafði -----------
tekið mjög á krafta
páfa: „Ég hef áhyggjur
af yðar heilagleika.“
Mun páfí þá hafa svar-______
að: „Ég hef einnig
áhyggjur af mínum heilagleika.“
Þetta svar er til marks um gam-
ansemi páfa og síkvikan huga þótt
líkamshulstrið eigi sýnilega í erf-
iðri vamarbaráttu.
Þótt Jóhannes Páll II páfí hafí
verið umdeildur, einkum hin síð-
ari ár, er það yfír allan vafa hafíð
að fáir menn ef nokkrir njóta við-
líka virðingar um heim allan og
hann. Hinir trúuðu fylgja honum í
krafti sannfæringarinnar og mOlj-
ónir manna, sem utan katólsku
kirkjunnar standa, sýna honum
lotningu og virðingu. Páfí hefur
enda unnið afrek, sem nægja
munu til að páfadómur hans verð-
ur talinn hinn merkasti á þessari
öld. Ber þar hæst hvernig hann
Kirkjan í vörn
á mörgum
sviðum
barði í bresti hins kommúniska
kúgunarkerfís í Mið- og Austur-
Evrópu, sem stuðlaði að falli
Berlínarmúrsins árið 1989. Með
því að taka virkan þátt í stjóm-
málabaráttu níunda áratugarins
gerðist Jóhannes Páll II einnig
byltingarmaður því margir for-
vera hans höfðu kosið að halda sig
sem lengst frá slíkum átökum.
Endurskoðun að heljast
En þótt Jóhannes Páll II njóti
virðingar umfram flesta aðra
dauðlega menn og viðurkennt sé
að þar fari um margt öldungis
einstakur maður er greinilegt að
tímabil endurskoðunar er að hefj-
ast innan katólsku kirkjunnar.
Margir katólskir guðfræðingar
telja sýnt að eftir daga páfa muni
kirkjan standa frammi fyrir mikl-
um vanda bæði hvað varðar kenn-
ingar stofnunarinnar og starfsemi
hennar.
Einkum er nefnt að óhóflegt
vald hafi safnast á hendur páfa.
Þetta kunni að reynast kirkjunni
skaðlegt verði ekki snúið af þess-
ari braut ekki síst þar sem Jó-
hannes Páll II hafí jafnan lagt
þunga áherslu á að katólskum
mönnum beri að fylgja kennisetn-
ingum kirkjunnar skilyrðislaust.
Þeir sem eru þessarar hyggju
taka einnig fram að páfi hafi lengi
haft tilhneigingu til að safna um
sig mönnum sem séu skoðana-
bræður hans á sviði katólskrar
hugmyndafræði. Þar eð hans heil-
agleiki hafí nú stýrt kirkjunni í
tvo áratugi styðjist mikill fjöldi
ráðamanna innan stofnunarinnar
við sömu heimspeki og hann, sem
aftur geri að verkum að erfitt
verði að koma á breytingum eftir
að páfadómi Jóhannesar Páls II
--------- lýkur.
Því er og haldið fram
að katólska kirkjan geti
ekki staðið í vegi „lýð-
______ ræðisvæðingar" innan
stofnunarinnar. Sú
hugsun að allt kennivald skuli
vera í höndum eins manns, sem
móti heimssýn hundruð mOljóna
manna, fái tæpast staðist lengur.
Kirkjunni beri að fylgja þróuninni
til lýðræðisáttar, sem orðið hafí í
flestum katólskum ríkjum á und-
anförnum áratugum. Hugmyndin
um alvitran og almáttugan páfa
eigi ekki lengur upp á pallborðið
enda kjósi hundruð milljóna kat-
ólskra manna að hafa að engu
ýmsar af helstu kennisetningum
hans t.a.m. þær að notkun getn-
aðarvama sé óréttlætanleg og að
fóstureyðingar séu í öllum tilfell-
um glæpur.
Taka ber fram að ekki ríkir ein-
hugur um þessa túlkun á valdatíð
Reuters
JÓHANNES Páll II páfí við hátiðarmessu á Péturstorginu í Róm
18. fyrra mánaðar.
páfa. Sumir katólskir fræðimenn
halda því fram að fullyrðingar um
að miðstjórnarvald páfa hafi auk-
ist á síðustu árum standist ekki
skoðun. Páfí krefjist engan veg-
inn undirgefni af nánustu aðstoð-
armönnum sínum. Þá lofa svo-
nefndir Oialdsmenn innan kirkj-
unnar páfa fyrir að hafa skei'pt
mjög á helstu kennisetningum
katólskrar trúfræði.
í stríði við nútímann?
Hitt er óumdeilanlegt að á síð-
ari árum hafí frjálslyndir menn
fært sig mjög upp á skaptið innan
katólsku kirkjunnar. Margir
þeirra halda því fram að Jóhann-
es Páll II hafi ákveðið að leggja
upp í orrustu, sem kirkjan geti
aldrei unnið. Andstæðingurinn sé
enda enginn aukvisi heldur ræði
þar um sjálfan nútímann. Fylgis-
menn þessarar skoðunar benda á
að samtíminn hafi í raun hafnað
mörgum helstu kennisetningum
páfa og kirkjunnar. I því viðfangi
er einkum nefnt að sívaxandi
fjöldi katólskra manna efíst um
réttmæti þess að banna prestum
að ganga í hjónaband. Sífellt fleiri
fái ekki séð rökin fyrir því að kon-
ur geti ekki gerst prestar. Þá
blasi við að gífurlegur fjöldi fólks
hafí að engu sannindi kirkjunnar
varðandi hjónaskilnaði, fóstureyð-
ingar og kynferðismál.
Margt bendir til þess að hinir
frjálslyndu hafí nokkuð til síns
máls, óháð því hvaða skoðanir
menn kunna að hafa á þeim viða-
miklu álitaefnum sem talin voru
upp hér að framan. Tölurnar virð-
ast tala sínu máli, því að katólska
kirkjan eigi undir högg að sækja
og að frekari vamarbarátta bíði
stofnunarinnar á næstu árum.
Katólskum mönnum hefur hlut-
fallslega farið fækkandi á síðustu
árum. Árið 1978 er Jóhannes Páll
II var kjörinn töldust 17,8% jarð-
arbúa játa katólska trú. Nú 20 ár-
um síðar telst þetta hlutfall vera
17,4% jarðarbúa. Á þessum tíma
hefur katólskum mönnum hins
vegar fjölgað um 240 milljónir,
eru nú um 990 milljónir en voru
750 milljónir árið 1978. Á síðustu
árum hafa áhyggjur kirkjunnar
manna magnast vegna þess að
milljónir katólskra jafnt í Banda-
ríkjunum, Rómönsku Ameríku
sem Evrópu hafa snúið baki við
stofnuninni og margir þeirra leit-
að til hinnar lútersku kirkju. Þyk-
ir enginn vafí leika á að þar ræður
mestu afstaða páfa til fyrrnefndra
ágreiningsmála.
Kirkjunnar mönnum fer einnig
fækkandi. Fyrir 20 árum var að
finna einn prest á hverja 833 kat-
ólska menn. Nú hefur hlutfall
þetta breyst veralega og þarf
hver prestur nú að sinna 1.117
manns að meðaltali.
Þeim fækkar með öðrum orð-
um, sem kjósa að taka vígslu og
víða ríkir réttnefndur presta-
skortur. I Bandainkjunum var að
finna 36.000 katólska presta árið
1965 en því er spáð að þeir verði
20.000 árið 2005. í Frakklandi er
því spáð að djáknar verði alls
9.000 talsins árið 2005 og að 20 ár-
um síðar hafí þeim fækkað um
helming. Sama þróun mun vera
fyrirsjáanleg í Þýskalandi og
raunar víðar í Evrópu.
Það er með tilliti til þessarar
þróunar, sem margir kardínálar
og erkibiskupar telja bifyna þörf á
að hafið verði „umbóta-
starf“ innan katólsku
kirkjunnar. Páfi njóti
að sönnu hylli og dragi
til sín fólk hvar sem
hann fer sem aldrei
fyrr en stofnunin sjálf sé lögst í
vöm gagnvart nútímanum.
Skriftastólarnir standi ónotaðir
og einungis um fimmtungur kat-
ólskra manna iðki trá sína.
„Trú og skynsemi"
Þrátt fyrir gagnrýni þessa hefí
ur páfí í engu slakað á klónni. I
síðasta umburðarbréfí páfa, sem
birt var er 20 ár vora liðin frá
kjöri hans kemur enn fram sú
sannfæring hans að til séu algild,
tímalaus sannindi og að þeirra
beri mönnum að leita í gegnum
kirkjuna. Bréf þetta er nefnist
„Trá og skynsemi“ („Fides et
Ratio“ á latínu) er um margt
magnað ritverk þar sem páfí velt-
ir upp grandvallarspurningum
um tilvistarvanda mannsins. Þótt
umburðarbréf þetta taki ekki á
helstu kennisetningum kirkjunn-
ar með sama hætti og flest eldri
bréf páfa birtist þó enn og aftur
sú óhagganlega sannfæring hans
að maðurinn geti aðeins fengið
merkingu í líf sitt í gegnum trána
og kirkjuna. Bréfið, sem er 154
blaðsíður, er hins vegar fyrst og
fremst heimspekilegt verk, þar
sem fjallað er um tengsl tráar og
skynsemi á klassískan hátt, eink-
um að því er virðist með tilvísun
til heilags Tómasar frá Aquino,
helsta heimspekings katólsku
kirkjunnar. Sá taldi enda að
heimspekin væri „forstofa tráar-
innar“ („preambula fidei“), sem
komið gæti að gagni í rökræðum
en megnaði aldrei að hrekja sann-
indi hinnar katólsku kirkju. Eitt-
hvað svipað er sýnilega á ferðinni
í síðasta bréfi páfa en slík um-
burðarbréf eru æðsta birtingai--
form kennivalds páfa og því
geysilega mikilvæg plögg innan
kirkjunnar.
„Villtum kapítalisma"
hafnað
Jóhannes Páll II er nú 78 ára,
hefur verið páfi katólsku kirkj-
unnar í heil 20 ár, lengur en nokk-
ur maður á þessari öld ef undan
er skilinn Leó XIII, sem gekk á
fund feðra sinna árið 1903 eftir 25
ár í embætti. Heilsu páfa fer sýni-
lega hrakandi, vinstri höndin
skelfur og er talið að því valdi
Parkinsons-veiki. Hans heilag-
leiki er hokinn mjög og virðist á
stundum líða þrautir.
Hinu verður ekki neitað að
maðurinn virðist búa yfir ótráleg-
um kröftum og viljastyrk. I sögu-
legri heimsókn páfa til Kúbu í
janúar á þessu ári sýndi hans heil-
agleiki með eftirminnilegum
hætti að því fer fjarri að þar fari
gamall maður þrotinn að kröftum.
Heimsóknin, sem gleymist seint
þeim er með henni fylgdust,
reyndist gífurlegur sigur fyrir
páfa. Páfi reyndist ekki síður
magnaður ræðumaður en Fídel
Castro og það var andlega dauður
maður sem hreifst ekki af boð-
skap hans í þessu vígi harðlínu-
sósíalismans.
I Kúbu-heimsókninni sýndi páfí
enn á ný að hann er fyrst og
fremst hugrakkur maður, sem
hikar ekki við að fara ótroðnar
slóðir til að boðskapur kirkjunnar
fái hljómað sem víðast. Jóhannes
Páll II hikaði ekki við að gagn-
rýna þá frelsisskerðingu sem sósí-
alisminn hefði í för með sér en tók
jafnframt undir ýmislegt í mál-
flutningi Castros. Þótt hans heil-
agleiki hafi leikið stórt hlutverk
er veldi kommúnismans féll í Evr-
ópu fer því fjarri að hann hafí
gerst málpípa þeirrar heimspeki,
sem kennd er við óhefta fjár-
magnshyggju og tekið hefur öll
völd á Vesturlöndum og raunar
víðar. Þvert á móti hefur páfí ít-
rekað séð ástæðu til þess að vekja
athygli á sívaxandi mis-
skiptingu auðsins í
heiminum og hann hef-
ur með afdráttarlaus-
um hætti hafnað öllu
því sem hann nefnir
„villtan kapítalisma.“ Hann er
enda þeirrar hyggju að hvorki
stjómmál né efnahagsmál móti
söguna heldur séu þar einkum að
verki menningarleg fyrirbrigði,
tráin, hugsjónir og siðferðisleg
sannfæring.
Jóhannes Páll II páfi horfír nú
fram til ársins 2000 er hann
hyggst sameinast fulltráum gyð-
inga, múhameðstráarmanna og
kristinna í bæn á Sínai-fjalli. Ef til
vill verður það hápunktur páfa-
dóms hans en um það hugsar
Karol Wojtyla tæpast. Þótt gagn-
rýnin gerist mislöinnarlausari og
áhyggjur manna af vegferð kirkj-
unnar magnist heldur hann
áfram, ótrauður.
Þörf talin á
„lýðræðis-
væðingu“